افزایش بهره‌وری تنها راه عبور از بحران آب است/ افت شدید منابع زیرزمینی البرز زنگ خطر فرونشست را به صدا درآورده است

به گزارش خبرنگار گروه استان‌های خبرگزاری دانشجو، علی لیاقت رئیس دانشکده مهندسی و فناوری، عضو هیئت علمی گروه مهندسی آبیاری و آبادانی دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی و رئیس مؤسسه تحقیقات زیست‌محیطی آب و خاک، در نشست خبری وضعیت منابع آب، چالش‌های پیش‌رو و برنامه‌های مدیریت پایدار آب با تشریح فعالیت‌های پژوهشی این مجموعه، بر ضرورت افزایش بهره‌وری مصرف آب و بهره‌گیری از فناوری‌های نوین برای عبور از بحران آب تأکید کرد.

وی با بیان اینکه مؤسسه تحقیقات زیست‌محیطی آب و خاک بیش از ۱۵ سال سابقه فعالیت پژوهشی دارد، اظهار کرد: این مؤسسه طی سال‌های گذشته با اجرای طرح‌های کاربردی در حوزه آب، خاک و محیط زیست تلاش کرده است نقش مؤثری در حل مسائل و چالش‌های این حوزه ایفا کند.

لیاقت یکی از مهم‌ترین پروژه‌های در حال اجرای این مؤسسه را همکاری با سازمان اتکا عنوان کرد و گفت: در قالب این طرح، وضعیت بهره‌وری مصرف آب در حدود ۲۰ مجموعه کشت و صنعت وابسته به این سازمان در سراسر کشور مورد ارزیابی قرار گرفته و پس از بازدید‌های میدانی، نقاط قوت و ضعف هر مجموعه شناسایی و گزارش‌های کارشناسی لازم ارائه شده است.

وی از اجرای دو طرح مهم استانی در سال جاری خبر داد و افزود: یکی از این طرح‌ها به استفاده از پساب‌های تصفیه‌شده برای تولید چوب اختصاص دارد و طرح دیگر با هدف شناسایی صنایع کم‌آب‌بر و ارزیابی بهره‌وری مصرف آب در بخش صنعت اجرا می‌شود تا زمینه معرفی صنایع سازگار با شرایط آبی استان فراهم شود.

رئیس مؤسسه تحقیقات زیست‌محیطی آب و خاک همچنین به فعالیت هیئت اندیشه‌ورز آب استان البرز اشاره کرد و گفت: این مجموعه با هدف ارائه راهکار‌های علمی و کمک به سیاست‌گذاری و تصمیم‌سازی در حوزه مدیریت منابع آب فعالیت خود را آغاز کرده است.

وی با تأکید بر اینکه بهره‌وری آب مهم‌ترین شاخص مدیریت منابع آب در جهان محسوب می‌شود، تصریح کرد: در شرایط کنونی، راهکار اصلی عبور از بحران آب، افزایش بهره‌وری مصرف آب است؛ به این معنا که با مصرف حداقل آب، حداکثر تولید و عملکرد حاصل شود.

لیاقت با اشاره به سرمایه‌گذاری‌های انجام‌شده در حوزه سامانه‌های نوین آبیاری طی دهه‌های گذشته اظهار کرد: اگرچه اقدامات ارزشمندی در این زمینه صورت گرفته، اما به دلیل بی‌توجهی به برخی مؤلفه‌های مدیریتی و آموزشی، نتایج مورد انتظار به طور کامل محقق نشده است. در برخی موارد نیز آب صرفه‌جویی‌شده به توسعه سطح زیرکشت اختصاص یافته و فشار بیشتری بر منابع آب زیرزمینی وارد کرده است.

وی ادامه داد: نتایج تحقیقات دانشگاه نشان می‌دهد که با تلفیق فناوری‌های نوین آبیاری، مدیریت‌های به‌زراعی و آموزش صحیح بهره‌برداران می‌توان بدون افزایش مصرف آب، تولید محصولات کشاورزی را دو تا سه برابر افزایش داد.

این استاد دانشگاه یکی دیگر از محور‌های مهم پژوهشی را استفاده از پساب‌های تصفیه‌شده در کشاورزی عنوان کرد و گفت: مطالعات انجام‌شده در باغات و مزارع استان البرز نتایج امیدوارکننده‌ای داشته و نشان می‌دهد با رعایت اصول فنی، پایش مستمر و مدیریت صحیح، می‌توان از این منابع برای توسعه کشاورزی استفاده و همزمان از منابع آب زیرزمینی برای تأمین آب شرب حفاظت کرد.

وی با بیان اینکه استفاده از آب‌های نامتعارف از جمله پساب‌های تصفیه‌شده و آب‌های شور به یک ضرورت تبدیل شده است، افزود: دانشگاه نیز در همین راستا رشته «مهندسی و فناوری آب‌های شور» را راه‌اندازی کرده تا زمینه بهره‌برداری علمی از این منابع در راستای تقویت امنیت غذایی کشور فراهم شود.

لیاقت با ابراز نگرانی نسبت به وضعیت منابع آب زیرزمینی استان البرز گفت: بررسی‌ها نشان می‌دهد سطح آب زیرزمینی در برخی مناطق استان طی سه دهه گذشته افت قابل توجهی داشته و تداوم این روند می‌تواند خطر فرونشست زمین و خسارت‌های جبران‌ناپذیر به منابع طبیعی و زیرساخت‌ها را به همراه داشته باشد.

وی حذف یا محدودسازی محصولات پرآب‌بر، توسعه گیاهان دارویی و کم‌آب‌بر، گسترش کشت گلخانه‌ای، استفاده از پساب‌های تصفیه‌شده و توسعه فناوری‌های نوین مدیریت آب را از مهم‌ترین راهکار‌های مقابله با بحران آب برشمرد و تأکید کرد: انتقال دانش، آموزش مستمر و توسعه مزارع الگویی نقش مهمی در کاهش فاصله میان دانش فنی و عرصه اجرا دارد.

رئیس مؤسسه تحقیقات زیست‌محیطی آب و خاک همچنین از آغاز فعالیت‌های پژوهشی گسترده دانشگاه در حوزه آبیاری هوشمند خبر داد و گفت: استفاده از حسگرها، داده‌های هواشناسی، تصاویر ماهواره‌ای و سامانه‌های تصمیم‌یار مبتنی بر هوش مصنوعی می‌تواند زمان و میزان دقیق آبیاری را تعیین کرده و ضمن کاهش مصرف آب، عملکرد محصولات کشاورزی را افزایش دهد.

در ادامه این نشست بیژن نظری عضو هیئت علمی دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی، با اشاره به پیچیدگی بحران آب در کشور و استان البرز اظهار کرد: بحران آب مسئله‌ای چندبعدی است و نمی‌توان با یک راهکار یا اجرای یک پروژه خاص آن را برطرف کرد.

وی افزود: مشکلات کنونی حاصل دهه‌ها توسعه نامتوازن، افزایش جمعیت، تغییر الگوی مصرف، تمرکز صنایع، توسعه کشاورزی بدون توجه کافی به ظرفیت‌های اکولوژیک و همچنین ضعف هماهنگی میان بخش‌های مختلف تصمیم‌گیر است.

نظری با تأکید بر ضرورت اتخاذ نگاه سیستمی در مدیریت منابع آب گفت: اصلاح الگوی کشت، توسعه سامانه‌های نوین آبیاری، افزایش بهره‌وری آب، آموزش کشاورزان، تقویت نظام ترویج، اصلاح قوانین، بهبود حکمرانی آب، استفاده از فناوری‌های نوین و مشارکت مردم باید به صورت همزمان دنبال شود.

وی با اشاره به مفهوم حسابداری آب خاطرنشان کرد: پایداری منابع آب زمانی محقق می‌شود که میان ورودی و خروجی آب در هر دشت و آبخوان تعادل برقرار شود؛ در غیر این صورت افت سطح آب‌های زیرزمینی، فرونشست زمین و کاهش کیفیت منابع آبی اجتناب‌ناپذیر خواهد بود.

این استاد دانشگاه با اشاره به شرایط خاص استان البرز افزود: تراکم بالای جمعیت، توسعه سریع شهرنشینی، مهاجرپذیری و استقرار صنایع متعدد فشار مضاعفی بر منابع آبی استان وارد کرده و مدیریت این منابع را بیش از پیش نیازمند برنامه‌ریزی دقیق و هماهنگی میان دستگاه‌های مسئول کرده است.

نظری در پایان با تأکید بر ضرورت تغییر نگاه جامعه به آب اظهار کرد: عبور از بحران آب نیازمند برنامه‌ریزی بلندمدت، سرمایه‌گذاری مستمر، تصمیم‌گیری مبتنی بر علم و مشارکت تمامی ذی‌نفعان است. دانشگاه‌ها نیز با انجام پژوهش‌های کاربردی نقش مهمی در این مسیر دارند، اما موفقیت در مدیریت منابع آب مستلزم پیوند مؤثرتر میان دانشگاه، دستگاه‌های اجرایی، بخش خصوصی و بهره‌برداران خواهد بود.