طبیعت بی‌نگهبان/ خط مقدم حفاظت از طبیعت با کمبود نیرو مواجه است

به گزارش گروه اجتماعی خبرگزاری دانشجو_ علی کیمیایی، وقتی صحبت از حفاظت از محیط زیست می‌شود، اغلب نگاه‌ها به سمت آلودگی هوا، خشک شدن تالاب‌ها، فرسایش خاک یا کاهش جمعیت گونه‌های جانوری می‌رود. اما کمتر کسی به این موضوع فکر می‌کند که حفاظت از طبیعت، پیش از هر چیز به نیروی انسانی وابسته است؛ افرادی که در گرمای سوزان کویر، سرمای کوهستان، جنگل‌های دورافتاده و مناطق صعب‌العبور حضور دارند تا از زیستگاه‌ها و حیات وحش کشور محافظت کنند. این افراد همان محیط‌بانانی هستند که به عنوان خط مقدم حفاظت از طبیعت شناخته می‌شوند.

با وجود نقش حیاتی محیط‌بانان، سال‌هاست که سازمان حفاظت محیط زیست با کمبود نیروی انسانی مواجه است؛ مشکلی که بسیاری از کارشناسان آن را یکی از جدی‌ترین موانع حفاظت مؤثر از منابع طبیعی کشور می‌دانند. در شرایطی که وسعت مناطق تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط زیست روزبه‌روز اهمیت بیشتری پیدا می‌کند، تعداد محیط‌بانان فعال پاسخگوی نیازهای موجود نیست و همین مسئله نگرانی‌های زیادی را درباره آینده مناطق حفاظت‌شده به وجود آورده است.

کمبود محیط‌بان؛ مسئله‌ای فراتر از یک کمبود اداری

کمبود محیط‌بان تنها یک مشکل مربوط به استخدام یا ساختار اداری نیست. این مسئله به طور مستقیم با امنیت زیستگاه‌های طبیعی، حفظ گونه‌های جانوری و حتی کیفیت زندگی نسل‌های آینده ارتباط دارد. هرچه تعداد نیروهای حفاظتی کمتر باشد، احتمال بروز تخلفات زیست‌محیطی و آسیب به منابع طبیعی افزایش پیدا می‌کند. به همین دلیل بسیاری از کارشناسان، کمبود محیط‌بان را یکی از مهم‌ترین چالش‌های حوزه محیط زیست کشور می‌دانند.

وسعت مناطق حفاظت‌شده و تعداد اندک نیروهای حفاظتی

ایران از نظر تنوع زیستی جزو کشورهای ارزشمند جهان به شمار می‌رود. وجود گونه‌هایی مانند یوزپلنگ آسیایی، گورخر ایرانی، خرس قهوه‌ای، پلنگ ایرانی، قوچ و میش، کل و بز و صدها گونه پرنده، اهمیت حفاظت از زیستگاه‌های طبیعی را دوچندان کرده است. علاوه بر این، میلیون‌ها هکتار از اراضی کشور در قالب پارک‌های ملی، مناطق حفاظت‌شده، پناهگاه‌های حیات وحش و آثار طبیعی ملی تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط زیست قرار دارند. حفاظت از چنین وسعتی نیازمند نیروی انسانی کافی، تجهیزات مناسب و برنامه‌ریزی دقیق است.با این حال، واقعیت میدانی نشان می‌دهد که تعداد محیط‌بانان با وسعت مناطق تحت حفاظت تناسب چندانی ندارد. در برخی مناطق، یک محیط‌بان ناچار است محدوده‌ای را پوشش دهد که گاهی وسعت آن به چندین هزار هکتار می‌رسد. روشن است که نظارت کامل بر چنین محدوده‌ای با تعداد محدود نیرو امکان‌پذیر نیست. نتیجه این وضعیت آن است که برخی تخلفات زیست‌محیطی تا مدت‌ها از دید نیروهای حفاظتی پنهان می‌ماند و زمانی شناسایی می‌شود که خسارت قابل توجهی به طبیعت وارد شده است.

شکارچیان غیرمجاز؛ نخستین بهره‌برداران از خلأ نظارتی

یکی از نخستین پیامدهای کمبود محیط‌بان، افزایش احتمال شکار و صید غیرمجاز است. شکارچیان متخلف معمولاً از هرگونه خلأ نظارتی استفاده می‌کنند و زمانی که حضور نیروهای حفاظتی در یک منطقه کاهش پیدا می‌کند، احتمال وقوع تخلف نیز افزایش می‌یابد. در سال‌های گذشته بارها اخبار مربوط به شکار غیرمجاز گونه‌های ارزشمند حیات وحش منتشر شده است؛ اتفاقاتی که در بسیاری از موارد می‌توانست با نظارت گسترده‌تر و حضور مؤثرتر نیروهای محیط‌بانی پیشگیری شود.کاهش جمعیت برخی گونه‌های جانوری در مناطق مختلف کشور، زنگ خطری برای مسئولان و فعالان محیط زیست محسوب می‌شود. حفظ گونه‌های در معرض تهدید نیازمند حضور مستمر نیروهای حفاظتی و کنترل دقیق مناطق حساس است؛ موضوعی که در شرایط کمبود نیرو با دشواری‌های فراوانی روبه‌رو شده است.

تخریب زیستگاه‌ها؛ تهدیدی که کمتر دیده می‌شود

مسئله حفاظت از محیط زیست تنها به شکار محدود نمی‌شود. تخریب زیستگاه‌ها، تصرف اراضی ملی، چرای غیرمجاز دام، برداشت غیرقانونی از منابع طبیعی و حتی آتش‌سوزی‌های گسترده نیز از جمله تهدیدهایی هستند که در نبود نیروی کافی می‌توانند خسارت‌های جبران‌ناپذیری به محیط زیست وارد کنند.در بسیاری از موارد، تخلفات زیست‌محیطی در مراحل اولیه قابل کنترل هستند، اما زمانی که نظارت مستمر وجود نداشته باشد، دامنه خسارت‌ها افزایش پیدا می‌کند و بازگرداندن شرایط به وضعیت اولیه بسیار دشوار و پرهزینه خواهد شد.

فشار مضاعف بر محیط‌بانان شاغل

موضوع دیگری که کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد، فشار کاری سنگینی است که بر دوش محیط‌بانان قرار دارد. کمبود نیرو باعث می‌شود محیط‌بانان موجود مسئولیت بیشتری را بر عهده بگیرند. گشت‌های طولانی، شیفت‌های فشرده، حضور مستمر در مناطق دورافتاده و تحمل شرایط سخت آب و هوایی تنها بخشی از دشواری‌های این شغل است.

بسیاری از محیط‌بانان روزهای متوالی از خانواده خود دور هستند و در مناطقی خدمت می‌کنند که دسترسی به امکانات رفاهی و خدماتی در آنها محدود است. ادامه این شرایط می‌تواند به فرسودگی شغلی، کاهش انگیزه و حتی خروج نیروهای باتجربه از این حوزه منجر شود.

محیط‌بانی؛ شغلی سخت و پرخطر

محیط‌بانی از جمله مشاغل پرخطر کشور محسوب می‌شود. محیط‌بانان در جریان مأموریت‌های خود بارها با شکارچیان مسلح و متخلفان حرفه‌ای مواجه می‌شوند. در طول سال‌های گذشته تعدادی از محیط‌بانان کشور در راه حفاظت از طبیعت جان خود را از دست داده‌اند و برخی دیگر نیز دچار آسیب‌های جسمی شده‌اند.زمانی که تعداد نیروها کافی نباشد، مأموریت‌ها با نفرات کمتری انجام می‌شود و این مسئله خطرات شغلی را افزایش می‌دهد. به همین دلیل تأمین امنیت محیط‌بانان و فراهم کردن تجهیزات حفاظتی مناسب باید به عنوان یکی از اولویت‌های اصلی سازمان حفاظت محیط زیست مورد توجه قرار گیرد.

چرا سازمان حفاظت محیط زیست با کمبود نیرو مواجه است؟

بخشی از مشکل کمبود محیط‌بان به محدودیت‌های استخدامی سال‌های گذشته بازمی‌گردد. در حالی که تعداد قابل توجهی از نیروها بازنشسته شده‌اند، جذب نیروی جدید متناسب با نیازهای موجود صورت نگرفته است.از سوی دیگر، محدودیت‌های بودجه‌ای نیز موجب شده روند توسعه نیروی انسانی با سرعت مطلوب پیش نرود. تأمین حقوق، مزایا، خودروهای عملیاتی، تجهیزات حفاظتی و امکانات مورد نیاز محیط‌بانان نیازمند اعتبارات قابل توجهی است و هرگونه کمبود در این حوزه مستقیماً بر عملکرد حفاظتی تأثیر می‌گذارد.

تلاش‌ها برای جبران کمبود نیرو

در سال‌های اخیر اقداماتی برای جبران این کمبود انجام شده است. اخذ مجوزهای استخدامی، توسعه آموزش‌های تخصصی و تجهیز پاسگاه‌های محیط‌بانی از جمله برنامه‌هایی بوده که در دستور کار قرار گرفته است.شینا انصاری رئیس سازمان محیط زیست در همین راستا در گفت‌وگو با SNNTV گفت: از سال ۱۴۰۳ این موضوع را پیگیری کرده‌ایم و گزارشی نیز به دولت و معاون اول رئیس‌جمهور ارائه شد. رئیس سازمان محیط زیست ادامه داد: در نهایت، معاون اول دستور داد سالانه ۷۰۰ نیروی انسانی در سازمان حفاظت محیط زیست، اعم از ستاد و استان‌ها، جذب شوند.انصاری خاطرنشان شد: این موضوع به‌ویژه در حوزه محیط‌بانی اهمیت دارد؛ چرا که حدود ۶۰ درصد پست‌های سازمانی ما بلاتصدی است. سال گذشته نیز تعدادی نیرو جذب شدند و اکنون مراحل آزمون و فرآیندهای اداری استخدام با همکاری سازمان اداری و استخدامی کشور در حال انجام است.

راهکارهایی برای عبور از بحران کمبود محیط‌بان

حل این مشکل نیازمند نگاهی بلندمدت و فراتر از اقدامات مقطعی است. افزایش جذب نیروهای جوان و آموزش‌دیده، بهبود وضعیت معیشتی و رفاهی محیط‌بانان، تأمین تجهیزات ایمنی و حفاظتی، ارتقای امکانات پاسگاه‌های محیط‌بانی و بهره‌گیری گسترده‌تر از فناوری‌های نوین می‌تواند بخشی از مشکلات موجود را برطرف کند.همچنین مشارکت جوامع محلی در حفاظت از محیط زیست می‌تواند به کاهش فشار بر نیروهای محیط‌بانی کمک کند. تجربه نشان داده هر جا مردم خود را در حفظ منابع طبیعی سهیم دانسته‌اند، میزان تخلفات کاهش یافته و حفاظت از محیط زیست با موفقیت بیشتری همراه بوده است.

حفاظت از طبیعت بدون محیط‌بان ممکن نیست

باید پذیرفت که حفاظت از طبیعت بدون حضور محیط‌بانان کافی امکان‌پذیر نیست. هر منطقه حفاظت‌شده، هر گونه جانوری ارزشمند و هر زیستگاه طبیعی برای بقا به حضور افرادی نیاز دارد که به صورت شبانه‌روزی از آن مراقبت کنند. کمبود محیط‌بان صرفاً یک مسئله اداری یا استخدامی نیست، بلکه موضوعی است که مستقیماً با آینده محیط زیست کشور گره خورده است.اگر امروز برای تقویت بدنه محیط‌بانی تصمیمات جدی گرفته نشود، فردا ممکن است هزینه‌های بسیار سنگین‌تری برای جبران خسارت‌های وارد شده به طبیعت پرداخت شود. سرمایه‌های طبیعی ایران میراث نسل‌های آینده هستند و حفاظت از آنها بدون تقویت نیروی انسانی امکان‌پذیر نخواهد بود.