هوش مصنوعی و دانش‌بنیان‌ها در خط مقدم حل چالش‌های محیط‌زیستی ایران

به گزارش گروه دانشگاه خبرگزاری دانشجو به نقل از معاونت علمی؛ معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست‌جمهوری، همزمان با هفته محیط‌زیست، سید محمدمهدی نوربخش، دبیر ستاد توسعه اقتصاد دانش‌بنیان آب، انرژی و محیط‌زیست در گفت‌وگویی به تشریح ظرفیت شرکت‌های دانش‌بنیان برای حل چالش‌های زیست‌محیطی کشور، نقش هوش مصنوعی در مدیریت منابع طبیعی و فرصت‌های صادرات فناوری‌های محیط‌زیستی پرداخت.

وی در پاسخ به این پرسش که مهم‌ترین مسئله محیط‌زیستی کشور که امروز می‌تواند با کمک شرکت‌های دانش‌بنیان حل شود چیست، اظهار کرد: در شرایط کنونی کشور دشوار است که تنها یک مسئله را به‌عنوان مهم‌ترین چالش محیط‌زیستی معرفی کنیم. ایران با مجموعه‌ای از مسائل جدی از جمله آلودگی هوا، گردوغبار، پسماند شهری و صنعتی، آلودگی آب و خاک، خشک شدن تالاب‌ها و دریاچه‌ها، کم‌آبی، افت منابع آب زیرزمینی، فرونشست زمین، مصرف بالای انرژی، کاهش تنوع زیستی و آثار تغییر اقلیم مواجه است.

نوربخش افزود: در بسیاری از این حوزه‌ها شرکت‌های دانش‌بنیان ایرانی فعال هستند و راهکار‌هایی در زمینه پایش، تصفیه و بازچرخانی آب، مدیریت پسماند، کنترل آلاینده‌ها، کاهش مصرف انرژی و سامانه‌های هوشمند پایش محیط‌زیست ارائه کرده‌اند.

دبیر ستاد توسعه اقتصاد دانش‌بنیان آب، انرژی و محیط‌زیست با اشاره به ارتباط تنگاتنگ حوزه‌های آب، انرژی و محیط‌زیست تصریح کرد: این مسائل را دیگر نمی‌توان به‌صورت جداگانه بررسی کرد. تأمین، تصفیه و انتقال آب نیازمند مصرف انرژی است، تولید انرژی بر منابع آب و کیفیت محیط‌زیست اثر می‌گذارد و پسماند نیز در صورت مدیریت صحیح می‌تواند به ماده اولیه، انرژی یا محصول جدید تبدیل شود. این همان رویکردی است که در جهان تحت عنوان «اقتصاد چرخشی» دنبال می‌شود.

او ادامه داد: ستاد توسعه اقتصاد دانش‌بنیان آب، انرژی و محیط‌زیست نیز با همین نگاه شکل گرفته است تا به جای پرداختن بخشی به مسائل، راه‌حل‌هایی را دنبال کند که بتوانند همزمان چندین گلوگاه را هدف قرار دهند.

بازچرخانی آب، مدیریت پسماند و کاهش آلاینده‌ها در اولویت قرار دارند

نوربخش درباره اولویت‌های اصلی این ستاد برای ورود شرکت‌های دانش‌بنیان گفت: مبنای برنامه‌ریزی ما، حل مسائل واقعی و گلوگاهی محیط‌زیست کشور است. در همین راستا، تفاهم‌نامه منعقدشده میان معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست‌جمهوری و سازمان حفاظت محیط‌زیست، زمینه مهمی برای هم‌افزایی میان دستگاه‌های متولی و زیست‌بوم دانش‌بنیان کشور فراهم کرده است.

دبیر ستاد توسعه اقتصاد دانش‌بنیان آب، انرژی و محیط‌زیست سه محور اصلی را از اولویت‌های فعلی برشمرد و گفت: نخستین اولویت، مدیریت و مهار انتشار کربن و سایر آلاینده‌هاست که ارتباط مستقیمی با آلودگی هوا، مصرف انرژی و روند‌های جهانی حوزه اقلیم دارد. در این بخش فناوری‌های پایش انتشار، بهینه‌سازی مصرف انرژی و کاهش آلاینده‌های صنعتی می‌توانند نقش مؤثری ایفا کنند.

وی مدیریت پسماند با رویکرد اقتصاد چرخشی را دومین اولویت دانست و افزود: باید نگاه به پسماند از یک زباله دفنی به یک منبع تولید ماده اولیه، انرژی و محصولات جدید تغییر کند.

به گفته او، بازچرخانی آب و پساب نیز سومین اولویت مهم است؛ زیرا استفاده مجدد از پساب تصفیه‌شده در صنعت، فضای سبز و برخی مصارف کشاورزی می‌تواند هم فشار بر منابع آبی را کاهش دهد و هم از ورود آلودگی به محیط‌زیست جلوگیری کند.

فناوری وجود دارد؛ اما بازار آن هنوز شکل نگرفته است

نوربخش در ارزیابی سهم فناوری‌های بومی و دانش‌بنیان در کاهش آلودگی هوا، مدیریت پسماند و مصرف آب اظهار کرد: ظرفیت فناوری‌های داخلی در این حوزه‌ها قابل توجه است، اما سهم واقعی آنها در بازار و پروژه‌های اجرایی هنوز رضایت‌بخش نیست.

دبیر ستاد توسعه اقتصاد دانش‌بنیان آب، انرژی و محیط‌زیست افزود: امروز شرکت‌های توانمندی در زمینه پایش آلودگی هوا، کنترل آلاینده‌های صنعتی، تصفیه و بازچرخانی آب، کاهش مصرف انرژی و سامانه‌های هوشمند محیط‌زیستی فعالیت می‌کنند و از نظر آمادگی فناورانه وضعیت مناسبی داریم.

وی با بیان اینکه بازار فناوری‌های محیط‌زیستی با سایر حوزه‌ها تفاوت دارد، گفت: منفعت اقتصادی این فناوری‌ها همیشه به‌صورت مستقیم و فوری دیده نمی‌شود. برای مثال کاهش آلودگی هوا یا جلوگیری از برداشت بی‌رویه منابع آب، منافعی بسیار ارزشمند برای جامعه ایجاد می‌کند، اما این منافع الزاماً در تراز مالی کوتاه‌مدت دستگاه‌ها و بنگاه‌هاو تأکید کرد: برای شکل‌گیری بازار این فناوری‌ها باید خسارت‌های محیط‌زیستی، هزینه‌های درمان، افت بهره‌وری، اتلاف منابع و جرایم زیست‌محیطی به‌طور دقیق محاسبه و در فرآیند تصمیم‌گیری اقتصادی لحاظ شوند. زمانی که آلوده‌کردن هزینه داشته باشد و کاهش آلودگی ارزش اقتصادی پیدا کند، فناوری‌های دانش‌بنیان نیز بازار خود را پیدا خواهند کرد.

هوش مصنوعی از داده‌های محیط‌زیستی «تصمیم» می‌سازد

دبیر ستاد توسعه اقتصاد دانش‌بنیان آب، انرژی و محیط‌زیست درباره نقش هوش مصنوعی در مدیریت محیط‌زیست گفت: مهم‌ترین کارکرد هوش مصنوعی این است که امکان بهره‌برداری حداکثری از حجم عظیم داده‌های محیط‌زیستی را فراهم می‌کند. کشور‌هایی موفق‌تر خواهند بود که بتوانند از داده‌ها تصمیم بسازند، نه اینکه صرفاً داده جمع‌آوری کنند.

او افزود: داده‌های گسترده‌ای از ایستگاه‌های پایش هوا و آب، تصاویر ماهواره‌ای، اطلاعات هواشناسی، داده‌های مصرف آب و انرژی، پهپاد‌ها و حتی گزارش‌های مردمی در اختیار داریم که هوش مصنوعی می‌تواند آنها را تحلیل و الگو‌های پنهان را آشکار کند.

نوربخش با اشاره به کاربرد‌های این فناوری توضیح داد: در حوزه آلودگی هوا، هوش مصنوعی قادر است با ترکیب داده‌های ترافیکی، هواشناسی و صنعتی، وضعیت آلودگی را در مقیاس محله‌ای پیش‌بینی کند. همچنین در مدیریت منابع آب، پیش‌بینی سیلاب و خشکسالی، شناسایی نشت‌های متان و کربن و حفاظت از تنوع زیستی نیز کاربرد‌های گسترده‌ای دارد.

وی خاطرنشان کرد: تحلیل تصاویر ماهواره‌ای، دوربین‌های تله‌ای و داده‌های صوتی می‌تواند به شناسایی سریع تخریب زیستگاه‌ها، آتش‌سوزی‌ها و تغییرات پوشش گیاهی کمک کند. البته استفاده از هوش مصنوعی نیز باید هدفمند باشد، زیرا این فناوری خود مصرف‌کننده انرژی و منابع است.

محیط‌زیست می‌تواند به موتور اشتغال و درآمد تبدیل شود

دبیر ستاد توسعه اقتصاد دانش‌بنیان آب، انرژی و محیط‌زیست با تأکید بر ضرورت تغییر نگاه به محیط‌زیست اظهار کرد: معمولاً محیط‌زیست به‌عنوان یک حوزه هزینه‌بر شناخته می‌شود؛ در حالی که هزینه نکردن برای محیط‌زیست، خسارت‌های بسیار سنگین‌تری را به کشور تحمیل می‌کند.

وی ادامه داد: آلودگی هوا به معنای افزایش هزینه‌های درمان، مرگ زودرس، کاهش بهره‌وری و افت کیفیت زندگی است. همچنین برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی به فرونشست زمین، تخریب زیرساخت‌ها و کاهش حاصلخیزی خاک منجر می‌شود.

این مقام مسئول معتقد است شرکت‌های دانش‌بنیان باید علاوه بر توسعه فناوری، روی مدل‌های اقتصادی حل مسئله نیز تمرکز کنند و نشان دهند که کاهش مصرف آب و انرژی، بازچرخانی پساب یا کاهش آلاینده‌ها چه میزان از هزینه‌ها و خسارت‌های آینده را کاهش می‌دهد.

او همچنین اقتصاد چرخشی را یکی از مهم‌ترین فرصت‌های توسعه پایدار دانست و گفت: تبدیل پسماند آلی به کمپوست و بیوگاز، استفاده مجدد از نخاله‌های ساختمانی، بهره‌برداری از لجن تصفیه‌خانه‌ها و بازیافت پلاستیک، فلز، شیشه و کاغذ، علاوه بر منافع محیط‌زیستی، می‌تواند به ایجاد اشتغال، توسعه بازار و کاهش وابستگی به منابع طبیعی منجر شود.

بازار فناوری‌های محیط‌زیستی منطقه، فرصتی برای دانش‌بنیان‌ها

نوربخش درباره ظرفیت صادرات فناوری‌های محیط‌زیستی ایرانی به کشور‌های منطقه گفت: بسیاری از کشور‌های همسایه با چالش‌هایی مشابه ایران از جمله گردوغبار، کم‌آبی، بیابان‌زایی، آلودگی هوا و ضعف زیرساخت‌های مدیریت پسماند مواجه هستند و همین موضوع فرصت‌های ارزشمندی را برای صادرات فناوری‌های ایرانی فراهم کرده است.

دبیر ستاد توسعه اقتصاد دانش‌بنیان آب، انرژی و محیط‌زیست افزود: شرکت‌های دانش‌بنیان در حوزه‌هایی مانند هوشمندسازی زیرساخت‌های آب و انرژی، پایش آلودگی هوا، تصفیه فاضلاب و بازچرخانی آب، مدیریت پسماند، کنترل کانون‌های گردوغبار، احیای تالاب‌ها و سامانه‌های پایش و هشدار سریع توانمندی‌های قابل توجهی دارند.

وی تأکید کرد: مزیت فناوری‌های ایرانی این است که در شرایط اقلیمی دشوار و کم‌آبی توسعه یافته‌اند و در صورت ارائه نمونه‌های موفق داخلی، قابلیت عرضه به بازار‌های منطقه‌ای را خواهند داشت.

او در پایان خاطرنشان کرد: صادرات فناوری‌های محیط‌زیستی صرفاً با تلاش یک شرکت محقق نمی‌شود و نیازمند استانداردسازی، تأمین مالی، ضمانت عملکرد، همکاری‌های بین‌دولتی و بهره‌گیری از ظرفیت دیپلماسی فناوری است. به گفته او، اگر این زیرساخت‌ها فراهم شود، شرکت‌های دانش‌بنیان ایرانی می‌توانند سهم قابل توجهی از بازار فناوری‌های محیط‌زیستی منطقه را به دست آورند.