متروی اهواز؛ دو دهه وعده و یک تونل نیمه‌تمام

باشگاه خبرنگاران جوان؛ رضوان پاک منش - پروژه متروی اهواز یکی از طولانی‌ترین و پرچالش‌ترین پروژه‌های حمل‌ونقل شهری ایران به شمار می‌رود. پروژه قطار شهری اهواز در سال ۱۳۸۵ آغاز شد. طبق طرح اولیه، خط اصلی مترو به طول حدود ۲۳ کیلومتر و با ۲۴ ایستگاه از منطقه زرگان در شمال شرقی شهر تا بیمارستان بقایی امتداد می‌یافت. قرارداد اجرای پروژه میان شهرداری اهواز، شرکت «کیسون» به عنوان پیمانکار و شرکت «نورینکو» چین به عنوان تأمین‌کننده تجهیزات منعقد شد. 

با وجود آنکه پروژه‌های هم‌زمان در شهر‌هایی مانند اصفهان، شیراز و تبریز طی سال‌های بعد به بهره‌برداری رسیدند، متروی اهواز به دلیل مجموعه‌ای از مشکلات ساختاری و اجرایی از برنامه زمان‌بندی اولیه فاصله گرفت. 

جنگ حقوقی، کمبود بودجه و مدیریت ناپایدار؛ سه عامل اصلی شکست متروی اهواز 

مجتبی یوسفی، نماینده مردم اهواز، کارون، باوی و حمیدیه در مجلس شورای اسلامی، در گفت‌و‌گو با خبرنگار ما با اشاره به چالش‌ها و مشکلات زیرساختی استان خوزستان اظهار کرد: خوزستان به عنوان یکی از مهم‌ترین استان‌های کشور در حوزه‌های صنعتی، نفتی و کشاورزی، سال‌هاست با مشکلات متعددی در بخش زیرساخت‌های شهری و خدمات عمومی مواجه است که رفع آنها نیازمند برنامه‌ریزی دقیق، تأمین منابع مالی پایدار و مدیریت کارآمد است. 

وی افزود: در سال‌های اخیر با پیگیری‌های انجام‌شده در سطح ملی و استانی، اعتبارات قابل توجهی برای توسعه و بهبود زیرساخت‌های حوزه آب و فاضلاب، حمل‌ونقل عمومی، تکمیل و توسعه متروی اهواز و همچنین اجرای طرح‌های عمرانی مختلف جذب شده است. این منابع مالی فرصت مناسبی برای جبران بخشی از عقب‌ماندگی‌های تاریخی استان فراهم کرده‌اند. 

نماینده مردم اهواز، کارون، باوی و حمیدیه در مجلس شورای اسلامی با تأکید بر ضرورت تسریع در اجرای پروژه‌های عمرانی گفت: با وجود تخصیص اعتبارات مناسب، بخشی از مشکلات موجود ناشی از تأخیر در روند اجرای پروژه‌ها، ضعف در مدیریت اجرایی و نبود هماهنگی لازم میان دستگاه‌های مسئول است. در برخی موارد، پروژه‌هایی که می‌توانستند در مدت زمان کوتاه‌تری به بهره‌برداری برسند، به دلیل موانع مدیریتی و اجرایی با تأخیر‌های طولانی مواجه شده‌اند. 

یوسفی تصریح کرد: تکمیل پروژه‌های نیمه‌تمام و ارتقای کیفیت خدمات شهری باید در اولویت مدیران قرار گیرد، چرا که مردم خوزستان به ویژه شهروندان اهواز، کارون، باوی و حمیدیه سال‌هاست مطالبات جدی در حوزه آب شرب، شبکه فاضلاب، حمل‌ونقل عمومی و توسعه زیرساخت‌های شهری دارند. وی ابراز امیدواری کرد با هم‌افزایی میان دولت، مجلس و مدیران اجرایی استان، روند اجرای طرح‌های زیربنایی شتاب بیشتری گرفته و زمینه بهبود کیفیت زندگی شهروندان فراهم شود. 

اصلی‌ترین مانع پیش روی پروژه، مشکلات مالی بوده است. اجرای مترو نیازمند سرمایه‌گذاری سنگین و مستمر است، اما در سال‌های مختلف بودجه‌های دولتی، اوراق مشارکت و تسهیلات بانکی به‌صورت کامل یا به‌موقع تأمین نشدند. این مسئله موجب کاهش سرعت عملیات اجرایی و توقف بخش‌هایی از پروژه شد. 

تورم بالا و افزایش هزینه‌های ساخت نیز باعث شد برآورد‌های اولیه پروژه به‌سرعت اعتبار خود را از دست بدهند و منابع اختصاص‌یافته پاسخگوی نیاز‌های واقعی نباشند. این مسئله در بسیاری از پروژه‌های ریلی و حمل‌ونقل جهان نیز عامل مهم افزایش هزینه‌ها و تأخیر محسوب می‌شود. 

یکی از جدی‌ترین مشکلات متروی اهواز، اختلافات طولانی میان شهرداری اهواز و شرکت پیمانکار بود. هر دو طرف یکدیگر را به انجام ندادن تعهدات متهم می‌کردند. در نهایت شهرداری در سال ۱۳۹۹ اقدام به خلع ید پیمانکار کرد، اما این تصمیم با اعتراض پیمانکار مواجه شد و پرونده برای سال‌ها در دستگاه قضایی جریان داشت. رأی خلع ید در سال ۱۴۰۲ تأیید شد. 

این اختلافات حقوقی عملاً پروژه را برای چندین سال در وضعیت بلاتکلیف قرار داد و امکان جذب سرمایه‌گذار یا پیمانکار جدید را محدود کرد. 

در طول نزدیک به بیست سال گذشته، مدیریت شهری اهواز بار‌ها تغییر کرده است. هر دوره مدیریت شهری رویکرد متفاوتی نسبت به پروژه داشته و این موضوع مانع شکل‌گیری یک برنامه پایدار و بلندمدت برای تکمیل مترو شده است. بسیاری از کارشناسان معتقدند نبود ثبات مدیریتی و نظارت مؤثر، یکی از عوامل مهم عقب‌ماندگی پروژه بوده است. 

با وجود گذشت حدود دو دهه از آغاز پروژه، میزان پیشرفت فیزیکی آن تا سال‌های اخیر حدود ۲۸ درصد گزارش شده است. این رقم در مقایسه با زمان صرف‌شده و منابع هزینه‌شده بسیار پایین ارزیابی می‌شود. برخی بخش‌ها مانند فاز نخست پیشرفت بیشتری داشته‌اند، اما بسیاری از ایستگاه‌ها و تأسیسات هنوز نیمه‌تمام هستند. 

تحریم‌های بین‌المللی و محدودیت‌های اقتصادی نیز بر روند پروژه تأثیر گذاشته‌اند. بخشی از تجهیزات مورد نیاز مترو وابسته به واردات است و نوسانات نرخ ارز، افزایش هزینه‌های تأمین تجهیزات و دشواری انتقال فناوری موجب کند شدن روند اجرا شده است. هرچند این عامل تنها دلیل تأخیر نیست، اما در کنار سایر مشکلات نقش مهمی داشته است. 

اهواز بدون مترو؛ ۲۰ سال تأخیر چه بر سر اعتماد مردم آورد؟ 

سال‌ها وعده افتتاح مترو بدون تحقق عملی، موجب کاهش اعتماد عمومی نسبت به پروژه شده است. بسیاری از شهروندان اهواز، مترو را به پروژه‌ای نمادین تبدیل‌شده از وعده‌های محقق‌نشده می‌دانند. در رسانه‌ها حتی از آن با عنوان «متروی خیالی اهواز» شده است 

توقف‌های طولانی همچنین موجب مشکلاتی برای کارکنان و نیرو‌های شاغل در پروژه شده و گزارش‌هایی از معوقات مزدی و اعتراضات کارگری نیز منتشر شده است. 

پس از پایان بخش عمده اختلافات حقوقی، دولت و شهرداری تلاش کرده‌اند پروژه را دوباره فعال کنند. طی سال‌های ۱۴۰۳ تا ۱۴۰۵ منابع مالی جدیدی به پروژه اختصاص یافته و پیمانکاران جدید وارد کار شده‌اند. مسئولان از آغاز مجدد عملیات اجرایی و برنامه‌ریزی برای بهره‌برداری مرحله‌ای خبر داده‌اند، هرچند تجربه گذشته باعث شده کارشناسان نسبت به زمان‌بندی‌های اعلام‌شده با احتیاط نگاه کنند. 

متروی اهواز نمونه‌ای روشن از تأثیر هم‌زمان مشکلات مالی، اختلافات قراردادی، ضعف مدیریت پروژه و بی‌ثباتی تصمیم‌گیری بر یک طرح بزرگ عمرانی است. پروژه‌ای که می‌توانست ظرف چند سال به بهره‌برداری برسد، اکنون پس از نزدیک به دو دهه هنوز در حال ساخت است. آینده این طرح بیش از هر چیز به تأمین پایدار منابع مالی، مدیریت منسجم، نظارت حرفه‌ای و پرهیز از تکرار اختلافات گذشته وابسته خواهد بود.