آیا حذف ارز ترجیحی باعث پایان دائمی رانت ارزی می‌شود؟

باشگاه خبرنگاران جوان؛ محبوبه کباری - نگاهی به نظام چند نرخی ارز نشان می‌دهد که در این نظام، ارز با قیمت‌های مختلفی در اختیار گروه‌های خاصی از افراد از جمله واردکنندگان قرار می‌گرفت؛ در حالی که گلایه‌‌ی اغلب صادرکنندگان این بود که آن‌ها مجبور بودند ارز حاصل از صادرات را با نرخ‌هایی پایین‌تر از واقعیت بازار عرضه کنند. به همین دلیل، این شکاف میان نرخ رسمی و بازار آزاد باعث شد تا گروهی خاص که دسترسی راحت‌تری به منابع ارزی دولتی داشتند، از این تفاوت، به سودهای کلانی دست پیدا کنند؛ در حالی که بخش مولد اقتصاد، به‌ویژه تولیدکنندگان و صادرکنندگان واقعی و... با کمبود نقدینگی و ناتوانی در رقابت مواجه می‌شدند و همین موضوع، یکی از چندین دلایل برای گلایه‌ی اغلب افراد بود. چون نتیجه‌ آن، شکل‌گیری شبکه‌های رانت‌خواری، کاهش انگیزه تولید و افت سرمایه‌گذاری در بخش‌های واقعی اقتصاد بود.

با گذشت فراز و فرودهای این سال‌ها برای تک‌نرخی شدن ارز و حذف ارز ترجیحی، این سیاست به مرحله اجرا رسید؛ سیاستی که به گفته‌ی اغلب فعالان اقتصادی در همه این سال‌ها، می‌تواند چرخه‌ی معیوب رانت‌خواری و فساد و... را متوقف کند. علت هم این است که اگر بدرستی اجرا شود و در میان راه متوقف نشود، این سیاست می‌تواند منجر به حذف رانت‌های ناشی از تخصیص ارز ارزان و بسته شدن مسیر دستیابی گروه‌های خاص به منافع غیرمولد شود و از سوی دیگر، شفافیت در جریان مبادلات ارزی افزایش پیدا کند که این شفافیت به دولت کمک می‌کند تا کنترل دقیق‌تری بر بازار ارز، واردات، صادرات و ورود سرمایه داشته باشد و از انحراف منابع جلوگیری کند.

 با حذف ارز ترجیحی، رقابت‌پذیری در تولید ملی افزایش می‌یابد. زیرا همه فعالان اقتصادی در بستری برابر فعالیت می‌کنند و تنها کارآمدی و بهره‌وری تعیین‌کننده موفقیت است.

بررسی اقتصاد کلان نشان می‌دهد که از منظر اقتصاد کلان، تک‌نرخی شدن ارز در صورتی که با سیاست‌های مکمل مانند شفاف‌سازی تجاری، تقویت نظام بانکی و کنترل نقدینگی همراه شود، می‌تواند ثبات بازار، بهبود اعتماد سرمایه‌گذاران، کاهش سفته‌بازی ارزی و افزایش پیش‌بینی‌پذیری اقتصاد را به همراه داشته باشد. به همین دلیل، بسیاری از اقتصاددانان، حذف ارز ترجیحی و تک‌نرخی شدن ارز را گامی ضروری برای خروج از اقتصاد دستوری و حرکت به سوی یک اقتصاد تولیدمحور و رقابتی می‌دانند.

تک‌نرخی شدن ارز در چه صورت می‌تواند با موفقیت همراه باشد؟

 موفقیت سیاست تک‌نرخی شدن ارز منوط به آن است که دولت بتواند توان نظارتی بانک مرکزی را تقویت کند و سازوکارهای حمایتی را برای اقشار آسیب‌پذیر و معیشت آن‌ها به وجود آورد و در عین حال، از تبعات کوتاه‌مدت این سیاست مانند افزایش قیمت برخی کالاها جلوگیری کند. در غیر این صورت، اگرچه تک‌نرخی شدن ارز می‌تواند ساختار فسادزا را اصلاح کند، اما اگر بدون ملاحظات اقتصادی و اجتماعی اجرا شود و ادامه پیدا کند ممکن است باعث افزایش فشارهای معیشتی بر مردم شود و اهداف مثبت حذف ارز ترجیحی تحت‌الشعاع قرار گیرد.

عباس آرگون، عضو اتاق بازرگانی در گفت‌و‌گو با خبرنگار اقتصادی باشگاه خبرنگاران جوان، با اشاره به  این که ارز یکی از متغیر‌های مهم و تأثیرگذار در شاخص‌های کلان اقتصادی مثل صادرات، واردات، تورم و... است، گفت: هر قدر به سمت ارز تک‌نرخی برویم مشکلاتی که از طریق ارز ترجیحی وجود دارند ازبین می‌روند. به همین دلیل، سیاست ارز تک‌نرخی همیشه موردتأکید بخش خصوصی و اتاق بازرگانی بوده است و همیشه بدنبال این بوده‌اند که به سمت ارز تک‌نرخی حرکت کنیم. 

این عضو اتاق بازرگانی ادامه داد: یارانه‌ای که در سال‌های گذشته در ابتدای زنجیره داده می‌شد شاید به دست مصرف‌کننده نمی‌رسید ولی اگر به انتهای زنجیره داده شود و به دست مصرف‌کننده برسد به نوعی، هدف سیاست‌گذار و دولت بیشتر تأمین خواهد شد.

این عضو اتاق بازرگانی اشاره کرد: زمانی باید سیاست حذف ارز ترجیحی انجام شود که به صورت شناور مدیریت شود و این که از نرخ ۲۸ هزار و ۵۰۰ تومان در قیمت یکصد هزار و خرده‌ای، دوباره تثبیت شود همان اتفاق سال‌های قبل رخ می‌دهد. 

آرگون افزود: اصل سیاست حذف ارز ترجیحی درست است و پایبند بودن به آن نیز، مهم است و باید اقداماتی متناسب با نرخ ارز صورت بگیرد و نباید قصه سال‌های قبل تکرار شود.

در ادامه، محمدعلی محمدمیرزاییان، یکی دیگر از اعضای اتاق بازرگانی، درمورد تک‌نرخی شدن ارز گفت: تک‌نرخی شدن ارز یک سیاست خوبی است که می‌تواند اقتصاد کشور را به سمتی ببرد که روند اصلاحی داشته باشد و این کار، سیاست‌ غلط چند نرخی بودن ارز که چندین سال وجود داشت و باعث به وجود آمدن رانت و فساد شده بود را ازبین خواهد برد. 

تقویت واردات و تضعیف صادرات در سایه‌ ارز ترجیحی 

محمدمیرزاییان ادامه داد: اگرچه سیاست تک‌نرخی شدن ارز بعد از این همه سال، دیر اجرا شده است. اما با انجام آن باعث می‌شود که در حوزه اقتصادی به سمتی برویم که دست واردکنندگانی که از رانت چند نرخی بودن ارز استفاده می‌کردند کوتاه شود؛ آن دسته از واردکنندگانی که توانستند صادرات را به سمتی ببرند که روندش مختل شده و از شکل واقعی خودش دور شده بود و بیشتر به سمتی پیش رفت که تقویت واردات و تضعیف صادرات را بدنبال داشت.

گفتنی است که یاسر فلاح، کارشناس حوزه اقتصادی درمورد سیاست تک‌نرخی شدن ارز و تأثیر آن بر فضای اقتصادی کشور گفت: به نظر بنده، تک‌نرخی شدن ارز باعث می‌شود یک سری رانت‌ها از فضای اقتصادی کشور برداشته شود و بساط ارزی برخی از افرادی جمع شود که با پول ارز ارزان‌قیمت به اصطلاح، گردن‌کلفت و تبدیل به بورژوا شده‌اند و اقتصاد کشور را واقعی می‌کند و شرایط بنگاه‌ها نیز، واقعی می‌شود؛ تا جایی‌که بنگاه‌ها کالاهای خود را به نرخ روز به فروش می‌رسانند و مواد اولیه خود را هم به قیمت روز خریداری می‌کنند.

این کارشناس حوزه اقتصادی، سیاست تک‌نرخی شدن ارز را زمینه‌ای برای ایجاد شرایط بهتر عنوان کرد که از این طریق، سفره‌ی عده‌ای جمع می‌شود؛ افرادی که مواد اولیه را با ارز ارزان‌قیمت خریداری کرده و کالای نهایی خود را با ارز آزاد قیمت‌گذاری می‌کردند.

فلاح افزود: تک‌نرخی شدن ارز به واقعی‌تر شدن فضای اقتصاد کشور کمک می‌کند و به نوعی، سرمایه‌گذاران می‌توانند تصمیم درستی بگیرند و فعالان اقتصادی و افرادی که در فضای اقتصاد به فعالیت می‌پردازند در این شرایط، مواد اولیه را با نرخ آزاد بخرند و کالای نهایی خود را هم با همان قیمت بفروشند.

تک‌نرخی شدن ارز به ایجاد تعادل در اقتصاد کشور کمک می‌کند.