مغز ما اطلاعات کتاب و صفحه‌نمایش را به‌طرز متفاوت پردازش می‌کند

باشگاه خبرنگاران جوان - آیا وسیله‌ای که با آن مطالعه می‌کنیم بر نحوه‌ی ثبت و پردازش اطلاعات در مغز تأثیر می‌گذارد؟ بررسی‌های انجام‌شده بر مغز انسان نشان می‌دهد که خواندن از روی کاغذ و روی صفحه‌نمایش دیجیتال، الگوهای متفاوتی از فعالیت مغزی به وجود می‌آورند؛ به گونه‌ای که خوانندگان هنگام استفاده از کتاب چاپی درگیری شناختی عمیق‌تری را با محتوا تجربه می‌کنند. در پژوهشی تازه که توسط تیمی از محققان دانشگاه توکیو انجام شد، ۲۵ شرکت‌کننده هر دو قالب خواندن را تجربه کردند. طراحی آزمایشی امکان مقایسه‌ مستقیم فعالیت مغزی هر فرد را فراهم آورد، چرا که هر شرکت‌کننده در هر دو حالت، ابتدا روی کاغذ و سپس روی تبلت، متن یکسانی را خواند و در واقع خود به عنوان گروه کنترل عمل کرد.

حجم نمونه‌ها نسبتاً محدود است، اما این پرسش که آیا نوع وسیله‌ی مطالعه بر پردازش شناختی اثر می‌گذارد، در دوران گذار فزاینده از کتاب به صفحه‌نمایش اهمیتی روزافزون پیدا کرده و همچنان پاسخ قاطعی ندارد.

اگرچه شرکت‌کنندگان در هر دو شرایط به سؤالات پاسخ درستی دادند، کسانی که نیمه‌ی اول داستان را روی تبلت خوانده بودند و نیمه‌ی دوم را روی کاغذ، برای پاسخ به سؤالات چالش‌برانگیز وقت بیشتری را صرف کردند. مهم‌تر از آن، نتایج اسکن مغزی نیز تفاوت چشمگیری در الگوی فعالیت عصبی براساس رسانه‌ی اولیه‌ی مطالعه نشان داد. شرکت‌کنندگانی که داستان را ابتدا روی کاغذ خوانده بودند، کاهش فعالیت در نواحی زبانی لوب پیشانی در مغز نشان دادند؛ یعنی دریافت اطلاعات از طریق رسانه‌ی چاپی، شاید به مغز فضا می‌دهد تا جزئیات روایی را با تلاش کمتری سازمان‌دهی کند و بار پردازشی پایین‌تری در مراحل بعدی ایجاد شود.

ساکایی می‌گوید: «نخستین باری است که پژوهش عصب‌شناختی، تفاوت مشخصی در فعالیت مغزی میان خوانندگان کتاب چاپی و صفحه‌نمایش دیجیتالی آشکار کرده است. نتیجه جالب است، اما طراحی آزمایش دشواری‌های خودش را داشت. وقتی کتاب کاغذی و تبلت الکترونیکی را مقایسه می‌کنیم، نمی‌توانیم دستگاه دیجیتال را به اتاق تصویربرداری ببریم؛ زیرا یک آهنربای قوی است. به همین دلیل شرکت‌کنندگان ابتدا نیمه‌ی اول داستان را خارج از اتاق تصویربرداری روی کاغذ یا تبلت و نیمه‌ی دوم را با استفاده از عینک‌های LCD در داخل اسکنر خواندند.»

همچنین، ساکایی می‌افزاید احتمالاً نتایج مشابهی برای خواندن رمان هم به دست می‌آید، زیرا خط داستانی و جریان روایی در مانگا، رمان و سایر آثار مکتوب اساساً یکسان است. یکی از مزایای مهم استفاده از مانگا در آزمون‌ها، این بود که مانگا دارای روایت تصویری است و اطلاعات تصویری غنی، درک صحنه‌ها را آسان‌تر می‌کند.»

با توجه به حجم محدود نمونه و تمرکز خاص بر مانگا، نباید از این پژوهش نتیجه‌گیری گسترده‌ای کرد. با‌این‌حال، نکته‌ی قابل‌توجه این است که شرکت‌کنندگان جوان بودند (در دهه سوم زندگیشان)؛ یعنی جمعیتی که در بیشتر کشورها، بزرگ‌ترین مخاطبان کتاب‌های الکترونیکی را تشکیل می‌دهد. محدودیت‌های پژوهش از نظر حجم نمونه و تنوع جمعیتی انکارناپذیر است، اما مسیرهای پژوهشی جالبی پیش روی محققان می‌گذارد. برای نمونه، آیا کاغذ به دلیل تجربه‌ی فضا و لمسی غنی‌تری که فراهم می‌کند، با فرآیندهای ارتباطی مغز سازگارتر است؟

ساکایی درباره‌ی مسیر بعدی پژوهش می‌گوید: «اکنون با روشی مشابه، در حال بررسی تأثیرات نوشتن با دست در برابر تایپ با صفحه‌کلید هستیم که ادامه‌ی طبیعی مقایسه کاغذ و دستگاه‌های الکترونیکی است. مزیت کاغذ فقط به حافظه، توجه و درگیری عاطفی محدود نمی‌شود؛ به زبان و اندیشه هم مربوط است، چون خواندن و تفکر دقیق‌تری را در بر می‌گیرد.»

منبع: زومیت