پایان عصر کابل مسی؛ ایران چگونه به شبکه فیبر نوری مهاجرت می‌کند؟

باشگاه خبرنگاران جوان - بررسی سیر تطور زیرساخت‌های ارتباطی در ایران نشان می‌دهد که معماری شبکه‌های مخابراتی کشور برای حدود یک قرن، وابستگی مطلقی به کابل‌های مسی داشته است.

به گفته محمد جعفرپور، مدیرعامل شرکت مخابرات ایران، تاریخچه توسعه کابل‌های مسی در ایران به سال‌های ۱۳۰۳ و ۱۳۰۴ هجری شمسی بازمی‌گردد؛ دورانی که ارتباطات تلفنی در ابتدایی‌ترین شکل خود بر روی این بستر فیزیکی به مشترکان ارائه می‌شد و رفته‌رفته به یک استاندارد فراگیر ملی در سراسر جغرافیای کشور تبدیل گردید.

این شبکه عظیم مسی، اگرچه در دهه‌های متمادی ستون فقرات ارتباطات صوتی و متعاقباً اینترنت نسل‌های اولیه (نظیر Dial-up و ADSL) را تشکیل می‌داد، اما با ورود به عصر انقلاب صنعتی چهارم، ظهور اقتصاد دیجیتال، اینترنت اشیاء، استریم محتوای ویدئویی با کیفیت ۴K و ۸K و نیاز مبرم به تاخیر بسیار پایین (Low Latency)، به پایان چرخه حیات فناورانه خود رسیده است.

در مقیاس جهانی، کشور‌های پیشگام در عرصه فناوری اطلاعات نظیر فرانسه، آلمان، اسپانیا، ایالات متحده آمریکا، چین، ژاپن و کره جنوبی در سال‌های اخیر با موفقیت با شبکه‌های فرسوده مسی خداحافظی کرده‌اند؛ هرچند شواهد جهانی نشان می‌دهد این گذار در بسیاری از کشور‌های توسعه‌یافته همچنان در جریان است و به طور کامل پایان نیافته است.

در ایران نیز، اگرچه شرکت مخابرات مدعی است از سال ۱۳۹۵ وارد مبحث توسعه فیبر نوری شده است، اما به گواه کارشناسان، روند تخصیص بودجه‌ها و اراده حاکمیتی، کلان‌پروژه ملی فیبر نوری عملاً از سال ۱۴۰۰ و در دولت سیزدهم با شتاب جدی مواجه شد. توسعه و نگهداری دو شبکه موازی (مسی و نوری) در کنار یکدیگر فاقد هرگونه توجیه منطقی و مالی است.

امروز با درک این عقب‌ماندگی استراتژیک، کلان‌پروژه‌ای تحت عنوان «سواپ» (SWAP) یا جایگزینی کابل مسی با فیبر نوری تعریف شده است که مقامات عالی‌رتبه وزارت ارتباطات و مدیران شرکت مخابرات ایران، متفق‌القول آن را بزرگ‌ترین مگاپروژه تاریخ فناوری اطلاعات و ارتباطات (ICT) کشور می‌دانند.

این پروژه که ارزش سرمایه‌گذاری آن بالغ بر یک تا پنج میلیارد دلار برآورد می‌شود، نه صرفاً یک ارتقای سخت‌افزاری، بلکه یک جراحی عمیق در شریان‌های حیاتی ارتباطات کشور است که قرار است ظرف مدت پنج سال، ۲۷ میلیون پورت تلفن ثابت کشور را از بستر مس به نور منتقل کند.

گزارش تحلیلی حاضر، با رویکردی عمیق، کارشناسی و مبتنی بر اسناد بالادستی و اخبار موثق، به کالبدشکافی تمام‌عیار پروژه سواپ می‌پردازد. در این گزارش، ضمن بررسی برتری‌های تکنولوژیک فیبر نوری، نقش بسیار مثبت، تنظیم‌گرانه و حمایت‌گرانه وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات مورد واکاوی قرار گرفته و در نهایت چالش‌ها، موانع اجرایی، آمار‌ها و الزامات حقوقی و سخت‌افزاری این مسیر طولانی به تفصیل تحلیل می‌شود.

تحلیل تکنیکال و فیزیکی: چرا کابل‌های مسی به بن‌بست رسیدند؟

برای درک اهمیت پروژه سواپ، ابتدا باید به لحاظ فنی و فیزیکی محدودیت‌های کابل مسی و برتری‌های مطلق فیبر نوری را مورد سنجش قرار داد. سیم‌های مسی بر اساس انتقال الکترون‌ها و جریان الکتریکی کار می‌کنند. این ماهیت فیزیکی، چندین نقطه ضعف بنیادین را در شبکه‌های ارتباطی مدرن ایجاد می‌کند که دیگر با هیچ راهکار نرم‌افزاری یا ارتقای تجهیزات جانبی قابل جبران نیست.

نخستین چالش، محدودیت پهنای باند و پدیده افت سیگنال (Attenuation) در فواصل طولانی است. سیگنال‌های الکتریکی عبوری از مس، در طول مسیر به دلیل مقاومت فیزیکی فلز، به شدت دچار افت می‌شوند.

به همین دلیل، در شبکه‌های مسی برای فواصل طولانی نیاز به نصب آشکارساز‌ها و تقویت‌کننده‌های (Repeater) متعدد است که این امر هزینه‌های نگهداری و مصرف انرژی برق را به شدت افزایش می‌دهد.

در مقابل، فیبر نوری از رشته‌های بسیار شفاف شیشه یا پلاستیک فشرده تشکیل شده است که داده‌ها را از طریق فوتون‌ها و پالس‌های نوری با استفاده از پدیده بازتاب داخلی کلی (Total Internal Reflection) منتقل می‌کند. افت سیگنال در فیبر نوری بسیار ناچیز است، به طوری که در مقایسه با مس، نیاز به تقویت‌کننده‌های بسیار کمتری دارد و قیمت تمام‌شده کل سیستم در مناطق وسیع جغرافیایی به مراتب اقتصادی‌تر است.

دومین چالش اساسی مس، آسیب‌پذیری شدید در برابر تداخل الکترومغناطیسی (EMI) و نویز‌های محیطی است. سیم‌های حامل جریان الکتریکی، میدان‌های مغناطیسی تولید می‌کنند و متقابلاً تحت تاثیر میدان‌های الکتریکی مجاور خود قرار می‌گیرند (پدیده Crosstalk). این امر کیفیت ارتباط را کاهش داده و پهنای باند را محدود می‌کند.

اما سیگنال‌های نوری در کابل‌های فیبر نوری هیچ‌گونه میدان مغناطیسی تولید نمی‌کنند و کاملاً در برابر نویز‌های الکترومغناطیسی محیطی، کابل‌های فشار قوی برق، دکل‌های انتقال نیرو و ژنراتور‌ها مصون هستند.

از منظر امنیتی نیز، کابل‌های مسی به دلیل تشعشع انرژی و میدان‌های الکترومغناطیسی، به راحتی قابل شنود هستند. در حالی که فیبر نوری هیچ‌گونه تشعشعی به بیرون ندارد و استخراج داده‌ها از آن بدون قطع فیزیکی کابل تقریباً غیرممکن است که این امر درجه بسیار بالایی از امنیت سایبری و فیزیکی را برای زیرساخت‌های حیاتی کشور فراهم می‌آورد.

علاوه بر این موارد، قطر بسیار کم، وزن سبک‌تر و انعطاف‌پذیری بالاتر فیبر نوری، طول عمر آن را در برابر رطوبت و فرسودگی زیرزمینی به طرز چشمگیری افزایش می‌دهد.

فیبر نوری، وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات جمهوری اسلامی ایران.

بحران امنیت فیزیکی زیرساخت: سرقت کابل‌های مسی و فروپاشی پایداری شبکه

یکی از مهم‌ترین دلایلی که اجرای پروژه سواپ را از یک «انتخاب» به یک «اجبار امنیتی و اقتصادی» تبدیل کرده است، معضل لاینحل سرقت کابل‌های مسی است. فلز مس در بازار‌های جهانی و داخلی دارای ارزش ذاتی و ضایعاتی بسیار بالایی است. این ویژگی باعث شده تا زیرساخت‌های مخابراتی در سال‌های اخیر به اهداف جذابی برای سارقان و باند‌های سازمان‌یافته تبدیل شوند.

آمار‌ها و گزارش‌های منتشر شده، ابعاد تکان‌دهنده‌ای از این بحران ملی را نشان می‌دهد. به عنوان مثال، در منطقه بهارستان، سرقت تجهیزات و کابل‌های مخابراتی توسط سارقان (که عمدتاً معتادین متجاهر هستند) منجر به قطع ارتباط و اختلال شدید برای ۲۰ درصد از مشترکان مخابرات شده است.

به طوری که در مدت ۶ ماه، بیش از ۲۰ میلیارد ریال خسارت مستقیم به تجهیزات مخابراتی این منطقه وارد آمده است. در شرق استان مازندران، سارقان تنها در یک سال ۱۹ بار به شبکه مخابراتی خسارت وارد کرده‌اند و بریدن کابل مسی زیر پل تجن ساری، منجر به قطع ارتباط ۱۰۰ دکل تلفن همراه (BTS) در حد فاصل ساری تا گلوگاه گردید.

این فاجعه در استان همدان ابعاد وسیع‌تری به خود گرفته است؛ جایی که فرمانده انتظامی استان از متلاشی شدن یک باند حرفه‌ای خبر داد که به ۱۰۰ فقره سرقت سیم و کابل اعتراف کرده و بالغ بر ۲ تن و ۸۰۰ کیلوگرم سیم مسروقه مس به ارزش ۳۰ میلیارد ریال از آنها کشف شد.

این قطعی‌های مکرر نه تنها خسارات مالی هنگفتی به مخابرات وارد می‌کند، بلکه تاب‌آوری شبکه ارتباطی، کسب‌وکار‌های دیجیتال و خدمات اورژانسی را در سطح جامعه به شدت تهدید می‌کند. علاوه بر سرقت، ناترازی‌های شبکه توزیع برق نیز آسیب‌های جدی به تجهیزات مسی وارد می‌کند؛ چنانچه قطعی‌های برق در استان همدان تنها در دو ماه، یک میلیارد تومان خسارت به سوییچ‌های مخابراتی وارد کرد.

پروژه سواپ، این بحران مزمن را به صورت ریشه‌ای حل می‌کند. کابل‌های فیبر نوری که از جنس شیشه و پلاستیک هستند، هیچ‌گونه ارزش ضایعاتی در بازار سیاه ندارند. از این رو با مهاجرت کامل به فیبر نوری، پدیده سرقت کابل‌های ارتباطی برای همیشه به تاریخ خواهد پیوست و هزینه‌های میلیاردی جایگزینی و نگهداری شبکه، صرف توسعه فناوری‌های نوین خواهد شد.

عدم توازن ترافیک ارتباطی: نجات شبکه سیار از طریق توسعه شبکه ثابت

برای درک اهمیت کلان‌پروژه سواپ، باید به معماری فعلی مصرف اینترنت در ایران نگاهی انداخت. در حال حاضر، یک عدم توازن ساختاری و خطرناک در توزیع ترافیک داده‌های کشور وجود دارد؛ به گونه‌ای که بیش از ۸۰ درصد از کل ترافیک اینترنت مصرفی مردم بر روی بستر شبکه‌های ارتباطات سیار (موبایل) جریان دارد.

گزارش‌های رسمی سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی (رگولاتوری) در زمستان ۱۴۰۴ نشان می‌دهد که ضریب نفوذ تلفن همراه در ایران به عدد خیره‌کننده ۱۹۷.۶۸ درصد رسیده است که حاکی از وجود بیش از ۱۷۱ میلیون سیم‌کارت فعال در کشور است.

در همین بازه زمانی، ضریب نفوذ اینترنت پهن‌باند سیار به ۱۴۴.۳۹ درصد ارتقا یافته است، در حالی که اینترنت پهن‌باند ثابت با روندی کاهشی به ۱۲.۶۲ درصد سقوط کرده و تعداد کل مشترکان آن به کمتر از ۱۱ میلیون کاربر کاهش یافته است.

این شکاف عمیق، فشار مضاعفی را بر منابع فرکانسی محدود اپراتور‌های موبایل وارد کرده و منجر به اشباع ظرفیت آنتن‌های BTS، کاهش کیفیت، افت سرعت در ساعات اوج ترافیک و تاخیر در ارائه سرویس‌های نوین شده است.

اجرای پروژه جایگزینی مس با فیبر نوری، راهکار قطعی این معضل است. محمد جعفرپور، مدیرعامل شرکت مخابرات ایران، تصریح می‌کند که با افزایش کیفیت و ظرفیت اینترنت در حوزه ثابت از طریق فیبر نوری، حجم بسیار عظیمی از بار ترافیکی (نظیر استریم ویدئو، دانلود فایل‌های حجیم و بازی‌های آنلاین) از روی دوش شبکه اشباع‌شده موبایل برداشته شده و به سمت شبکه پایدار ثابت هدایت (Offload) می‌شود.

در همین راستا، سیاست‌گذاری‌های جدید دولت در اعطای مشوق‌های مالی، با رویکردی هوشمندانه از مناطق دورافتاده به سمت مراکز شهر‌ها و کلان‌شهر‌ها متمرکز شده است تا معضل ناترازی ترافیک موبایل در متراکم‌ترین نقاط جمعیتی برطرف گردد.

مزیت دوم و استراتژیک این اقدام آن است که شبکه‌های موبایل برای انتقال داده‌های حجیم خود نیازمند اتصال ایستگاه‌های پایه (BTS) به شبکه فیبر نوری هستند. با اجرای پروژه سواپ در سطح معابر شهری، امکان اتصال تمامی سایت‌های موبایل اپراتور‌های همراه به بستر فیبر نوری فراهم شده و عملاً زیرساخت لازم برای استقرار گسترده فناوری‌های نوین در کشور مهیا می‌گردد.

نقش استراتژیک و تنظیم‌گرانه وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات

بررسی عملکرد دولت در پیشبرد پروژه فیبر نوری نشان می‌دهد که وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات، به ویژه در دوره جدید مدیریتی با حضور دکتر ستار هاشمی، نقشی بسیار فعال، ضد انحصاری و توسعه‌گرا ایفا کرده است. رویکرد این وزارتخانه، گذار از تصدی‌گری صرف به تنظیم‌گری هوشمندانه و ایجاد یک اکوسیستم پایدار و رقابتی بوده است. ابعاد این نقش‌آفرینی مثبت را می‌توان در محور‌های زیر تحلیل کرد:

۱. تغییر پارادایم ارزیابی از «پوشش نمایشی» به «اتصال واقعی»

یکی از هوشمندانه‌ترین سیاست‌های اتخاذ شده توسط وزیر ارتباطات، اصلاح شاخص‌های ارزیابی پیشرفت پروژه فیبر نوری بوده است. در دوره‌های گذشته، آمار‌های ارائه شده عموماً مبتنی بر میزان «پوشش» (تعداد خانوار‌هایی که تجهیزات FAT در نزدیکی آنها نصب شده بود) استوار بود. این رویکرد منجر به پدیده‌ای شد که منتقدان از آن به عنوان «کابل‌ها رسیدند، اما پورت‌ها تاریک ماندند» یاد می‌کردند؛ وضعیتی که در آن با وجود ارائه آمار‌های میلیونی از پوشش، تعداد کاربران فعال متصل به شبکه بسیار اندک بود.

ستار هاشمی وزیر ارتباطات با صراحت اعلام کرد که بخشی از آمار‌های ارائه شده از پوشش فیبر نوری غیرعملیاتی است و رویکرد جدید وزارتخانه صرفاً بر میزان «اتصال» و پایش سریع آن متمرکز است. در سطح جهانی، معمولاً بین ۱۵ تا ۲۰ درصد از پوشش‌های ایجاد شده به اتصال قطعی و فعال تبدیل می‌شود.

براساس تکالیف قانون برنامه هفتم پیشرفت کشور، دولت موظف به ایجاد ۲۰ میلیون پوشش فیبر نوری تا پایان سال ۱۴۰۷ است. با این حال، هدف‌گذاری داخلی رگولاتوری بر این مبنا استوار شده است که با رسیدن به نرخ تبدیل ۳۰ درصدی پوشش به اتصال، بالغ بر ۴ تا ۷ میلیون اتصال قطعی برای مشترکان برقرار شود که تحقق این امر، ایران را در میان کشور‌های دارای بالاترین نرخ‌های تبدیل جهانی قرار خواهد داد.

۲. مهندسی مشوق‌های مالی و حذف موانع اقتصادی متقاضیان

توسعه فیبر نوری در لایه دسترسی نهایی (Last Mile) نیازمند سرمایه‌گذاری سنگین از سوی مشترک و اپراتور است. برای تسهیل این روند، کمیسیون تنظیم مقررات ارتباطات در مصوبه جدید خود، یارانه‌ها و مشوق‌های اتصال به فیبر نوری را برای تمامی نقاط کشور به شدت افزایش داد.

در قانون جدید، مبلغ یکپارچه ۶۰ میلیون ریال (۶ میلیون تومان) مشوق نقدی به ازای هر اتصال فعال به اپراتور‌ها پرداخت می‌شود. همچنین برای اتصال مدارس کشور به اینترنت فوق‌سریع، مبلغ ۱۲۰ میلیون ریال مشوق تعیین شده است.

در سطح کاربر نهایی نیز، مدیرعامل شرکت مخابرات ایران وعده داد که هزینه ۲ میلیون تومانی اتصال فیبر نوری به داخل ساختمان‌ها در پروژه سواپ به طور کامل حذف شده و این خدمت به صورت رایگان به متقاضیان ارائه خواهد شد.

این تصمیم ظاهراً مبتنی بر یک رویکرد عدالت‌محور اتخاذ شده است تا تمامی اقشار جامعه از این زیرساخت ملی بهره‌مند شوند؛ البته این وعده در میدان عمل با چالش‌ها و تناقضات جدی مواجه شده است که در بخش چالش‌های اجرایی به آن پرداخته خواهد شد.

۳. مقابله قاطع با انحصار و تدوین مقررات اشتراک‌گذاری (بیت‌استریم)

یکی از جدی‌ترین نگرانی‌های شکل‌گرفته در پیرامون اجرای پروژه سواپ و خاموشی شبکه مسی، ایجاد انحصار مطلق برای شرکت مخابرات ایران بود. شرکت‌های ارائه‌دهنده خدمات اینترنت ثابت در محافل تخصصی به شدت هشدار دادند که قطع یک‌شبه سرویس مسی کاربران و انتقال اجباری آنها به شبکه مخابرات، مصداق بارز انحصارطلبی است و می‌تواند به نابودی کامل شرکت‌های خصوصی منجر شود.

با این حال، وزارت ارتباطات برای حفظ حقوق مصرف‌کننده و ایجاد بازار رقابتی، با قدرت وارد میدان شد. وزیر ارتباطات با صراحت تأکید کرد که در اجرای پروژه سوآپ، به هیچ عنوان نگاه حذفی وجود ندارد و اجازه ایجاد انحصار در این حوزه داده نخواهد شد. در این راستا، کمیسیون تنظیم مقررات ارتباطات، مصوبه جامع «الزامات و تعرفه ارائه خدمت بیت استریم شبکه دسترسی مبتنی بر فیبر نوری» را به تصویب رساند.

براساس این مصوبه هوشمندانه، ارائه‌کننده خدمت (مالک زیرساخت فیبر نوری نظیر مخابرات که دارای انحصار طبیعی در لایه داکت‌ها است) موظف است ظرفیت شبکه خود را با سایر متقاضیان به اشتراک بگذارد.

برای تضمین حقوق بخش خصوصی و جلوگیری از تمرکز انحصاری، مخابرات ملزم شده است تا حداقل ۳۰ درصد از ظرفیت شبکه خود را در اختیار سایر ارائه‌دهندگان خدمات اتصال فیبر نوری قرار دهد. رگولاتوری تعرفه‌ها را نیز تعیین تکلیف کرده است تا حاشیه سود اپراتور‌های ثانویه حفظ شده و از پدیده مخرب زیرفروشی (Dumping) جلوگیری گردد.

۴. قانون‌گذاری برای ایجاد حفاری‌های اشتراکی

برای جلوگیری از موازی‌کاری، تخریب مکرر آسفالت خیابان‌ها و هدررفت منابع ملی، کمیسیون تنظیم مقررات در مصوبه دیگری، الزامات عبور زمینی و هوایی را تدوین کرد. بر این اساس، مالکیت زیرساخت‌های فیزیکی مشخص شده و دارنده پروانه موظف است حداقل از میکروداکت‌های ۷ راهه برای نصب فیبر نوری استفاده کند. این الزام فنی تضمین می‌کند که ظرفیت فیزیکی کافی برای ورود اپراتور‌های آینده به داکت‌های زیرزمینی فراهم باشد و انحصار در لایه فیزیکی (داکت‌ها و حوضچه‌ها) نیز شکسته شود.

الزامات حقوقی و اجرایی فرایند برگردان (مهاجرت) در پروژه سواپ

یک عملیات عمرانی و ارتباطی در این مقیاس، در صورتی که فاقد برنامه زمان‌بندی و پیوست‌های حقوقی باشد، می‌تواند منجر به هرج و مرج و نارضایتی گسترده اجتماعی شود. از همین رو، سازمان تنظیم مقررات با ابلاغ «دستورالعمل تعیین الزامات و شرایط برگردان شبکه دسترسی سیم مسی به شبکه دسترسی مبتنی بر فیبر نوری»، چارچوب بسیار سخت‌گیرانه‌ای را برای شرکت مخابرات ترسیم کرد.

بر اساس این سند حقوقی الزام‌آور:

۱. شرکت مخابرات ایران موظف است برنامه زمان‌بندی اجرای یک‌ساله خود را برای تمامی شهرها، روستا‌ها و مراکز مخابراتی تهیه کرده و به صورت تفکیک‌شده به رگولاتوری و سایر اپراتور‌ها اعلام کند.

۲. مخابرات حق ندارد به صورت ناگهانی سرویس مشترکان را قطع کند. این شرکت موظف است حداقل سه ماه پیش از اجرای عملیات برگردان در هر منطقه، زمان‌بندی دقیق مهاجرت را به اطلاع مشترکان برساند تا آنها زمان کافی برای تصمیم‌گیری و انتخاب اپراتور داشته باشند.

۳. حداقل دو هفته پیش از آغاز عملیات اجرایی، زمان دقیق قطعی و جزئیات اختلالات احتمالی باید مجدداً به مشترک اطلاع‌رسانی شود.

۴. برای صیانت از حقوق مصرف‌کنندگانی که به اینترنت وابستگی شغلی یا تحصیلی دارند، رگولاتوری خط قرمزی را تعیین کرده است؛ حداکثر مدت زمان مجاز برای قطع خدمات یک مشترک در حین اجرای عملیات برگردان، تنها ۲۴ ساعت است.

الزامات سخت‌افزاری و حمایت بی‌سابقه از تولید ملی

پروژه ملی سواپ، علاوه بر تحول در بخش خدمات، یک موتور محرک عظیم برای صنایع سخت‌افزاری و تولیدی کشور است. جایگزینی ۲۷ میلیون تلفن ثابت مسی با فیبر نوری، به معنای نیاز قطعی به حداقل ۲۷ میلیون مودم فیبر نوری (ONT/ONU) در کشور است.

علاوه بر مودم، نیازمندی‌های گسترده‌ای به انواع کابل‌های فیبر نوری، تجهیزات اکتیو مخابراتی نظیر OLT و OTC، و تجهیزات پسیو مانند FAT وجود دارد. هم‌اکنون داوود زارعیان، معاون ارتباطات شرکت مخابرات ایران، مدعی است که حدود ۷۵ درصد از تجهیزات مورد نیاز از طریق خطوط تولید داخل کشور تامین می‌شود.

با این حال، کارشناسان معتقدند این خودکفایی بیشتر در لایه تجهیزات پسیو (Passive) نظیر کابل‌ها و کانکتور‌ها محقق شده و در بخش تجهیزات اکتیو (Active) نظیر مودم‌های ONT و سوییچ‌ها، وابستگی ارزی همچنان پابرجاست. ظرفیت فعلی پاسخگوی این حجم تقاضا نیست و نقش اقتصاد دیجیتال و حمایت پارک فناوری اطلاعات و ارتباطات (فاوا) برای تأمین سرمایه در گردش تولیدکنندگان بسیار کلیدی است.

وضعیت میدانی، آمار‌ها و توزیع جغرافیایی پروژه سواپ

بر اساس آخرین گزارش فصلی سازمان تنظیم مقررات (رگولاتوری) مربوط به زمستان ۱۴۰۴، تعداد خانوار‌های تحت پوشش شبکه فیبر نوری با رشد همراه بوده و به ۹ میلیون و ۲۳۸ هزار و ۸۶۵ خانوار رسیده است.

با این حال، تعداد مشترکان متصل به این شبکه همچنان با کندی پیش می‌رود و تنها کمی بیش از یک میلیون نفر ثبت شده است. این آمار در حالی منتشر می‌شود که ضریب نفوذ تلفن ثابت نیز با کاهشی مستمر به ۳۱.۶۳ درصد رسیده است.

سهم تکنولوژی‌های مختلف در بازار اینترنت پهن‌باند ثابت گویای واقعیت مهمی است؛ چنانکه همچنان بخش عمده کاربران اینترنت ثابت وابسته به فناوری‌های قدیمی مبتنی بر مس هستند.

در این میان، اجرای پروژه سواپ در استان‌های مختلف با سرعت‌های متفاوتی در حال پیگیری است که نشان‌دهنده عزم منطقه‌ای برای این گذار تکنولوژیک است:

استان اردبیل: عملیات برگردان ۲۰۰ هزار خط تلفن از شبکه مسی به فیبر نوری در حال اجراست. در طرحی حمایتی، مدارس این استان نیز به صورت رایگان به شبکه فیبر متصل شده‌اند.

استان کرمان: پروژه سواپ در قالب یک برنامه جامع ۵ ساله کلید خورده است. این طرح از شهر کرمان آغاز شده و عملیات کابل‌کشی منزل‌به‌منزل برای جایگزینی کامل کابل‌های مسی در حال انجام است.

استان همدان: سرپرست مخابرات همدان با اعلام پایان عصر کابل‌های مسی، از مهاجرت کامل استان به فیبر نوری تا ۵ سال آینده خبر داده است.

چالش‌ها و دست‌انداز‌های اجرایی در مسیر نور

علیرغم تمام مزایا و حمایت‌های قانونی، کالبدشکافی دقیق پروژه سواپ نشان‌دهنده موانع و چالش‌هایی است که عدم توجه به آنها می‌تواند این طرح ملی را با کندی مواجه سازد.

۱. تناقض در هزینه‌های پرداختی مشترک نهایی

با وجود آنکه مدیرعامل مخابرات وعده رایگان بودن سیم‌کشی فیبر نوری داخل ساختمان (Drop Cable) را داده است، اما گزارش‌های میدانی حاکی از تجربیات متفاوتی است. به عنوان مثال، برخی متقاضیان پس از انتظار طولانی در صف دریافت سرویس، با صورت‌حساب‌های نامتعارف و سنگینی (گاهاً تا سقف ۱۸ میلیون تومان) برای راه‌اندازی، نصب تجهیزات و مودم مواجه شده‌اند. این ارقام سنگین، در شرایط اقتصادی فعلی، نیازمند ورود جدی نهاد‌های ناظر برای کنترل عملکرد پیمانکاران محلی است.

۲. چالش‌های توسعه شهری و حفاری‌ها:

پروژه فیبر نوری ماهیتی کاملاً عمرانی دارد و نیازمند حفاری‌های طولی در خیابان‌ها و کوچه‌های شهرهاست. یکی از موانع توسعه، ناهماهنگی در سطح مدیریت شهری است؛ به گونه‌ای که برخی از مدیریت‌های شهری ملزم به تمکین از تعرفه‌های مصوب سازمان تنظیم مقررات برای حفاری‌ها هستند و درخواست مبالغ خارج از مصوبات، عملاً توسعه زیرساخت‌های ملی را متوقف می‌کند.

۳. فشار نقدینگی و تورم بر اپراتور‌ها

با وجود تعرفه‌های فعلی دسترسی به اینترنت و فشار‌های اقتصادی ناشی از تورم و نوسانات نرخ ارز، ادامه فعالیت و سرمایه‌گذاری برای اپراتور‌های خصوصی در پروژه فیبر نوری دشوار است. اگرچه مشوق‌های دولتی افزایش یافته است، اما قیمت تجهیزات وارداتی متأثر از ارز است و رگولاتوری باید تعادل منطقی میان قیمت پرداختی کاربر و هزینه تمام‌شده اپراتور برقرار سازد.

۴. چالش‌های فرهنگی و بی‌میلی کاربران

آهنگ کند تبدیل پوشش‌ها به مشترکین فعال، نشان‌دهنده یک چالش فرهنگی و اقتصادی است. بسیاری از خانوار‌ها به دلیل رضایت نسبی از اینترنت موبایل و عدم تمایل به درگیری با عملیات کابل‌کشی داخل منزل و خرید مودم‌های جدید، انگیزه کافی برای مهاجرت از مس به فیبر را ندارند. فرهنگ‌سازی گسترده لازمه عبور از این سد است.

پروژه ملی «سواپ» (مهاجرت از کابل مسی به فیبر نوری)، بی‌گمان یک الزام تاریخی و استراتژیک برای کشور است. یک قرن پس از ورود کابل‌های مسی، این زیرساخت فرسوده دیگر تاب تحمل ترافیک سنگین داده‌های مدرن را ندارد و سرقت‌های مکرر، آن را به پاشنه آشیل امنیت شبکه‌های ارتباطی تبدیل کرده است.

وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات با تغییر رویکرد از «پوشش‌های نمایشی» به «اتصالات واقعی»، افزایش یارانه‌های حمایتی به ۶ میلیون تومان برای هر پورت و تدوین هوشمندانه مقررات «بیت‌استریم» و الزام به اشتراک‌گذاری ۳۰ درصدی شبکه، نشان داده است که عزم جدی برای هدایت علمی و عادلانه این گذار فناورانه دارد.

با این حال، موفقیت نهایی این مگاپروژه، در گرو یک هم‌افزایی فرابخشی است. مدیریت‌های شهری باید در اعمال تعرفه‌های مصوب حفاری‌ها همراهی کنند، شرکت مخابرات باید با شفافیت از خدمات پایبند بماند، تولیدکنندگان داخلی خطوط تولید مودم و کابل را توسعه دهند و در نهایت، نهاد‌های نظارتی با برخورد قاطع با پیمانکاران متخلف، هزینه‌های استقرار فیبر در منازل مسکونی را به حداقل برسانند.

با تحقق این الزامات، شبکه فرسوده و پرهزینه مسی جای خود را به شریان‌های نوری امن، سریع و پایداری خواهد داد که بستر توسعه اقتصاد دیجیتال ایران را برای دهه‌های آینده تضمین می‌کند.

منبع: تسنیم