قصر یاقوت؛ شاهد سرخ ایران بر ایستادگی

باشگاه خبرنگاران جوان - بین یادگاری‌های تاریخی و در مجموعه آثار تاریخی آسیب‌دیده در جنگ رمضان، «قصر یاقوت» نمادی از میراثی است که هنوز هم ایستاده و همچنان بخشی از هویت تاریخی این سرزمین را با چاشنی ایستادگی یدک می‌کشد.

بین یادگاری‌های تاریخی «قصر یاقوت» یکی از بنا‌هایی است که تاریخ را نه در صفحات کتاب‌ها انگار که در کالبد خود حفظ کرده؛ عمارتی که از روزگار ناصرالدین‌شاه قاجار تا امروز، فرازونشیب‌های بسیاری را پشت سر گذاشته و در این روز‌ها هم از آسیب‌های جنگ‌افروزی دشمن بی‌نصیب نمانده است.

عمارتی تاریخی در شرق پایتخت که بیشتر از یک قرن فراز و فرود‌های دیروز تا امروز را از سر گذرانده و از روز‌های پرهیاهوی دربار قاجار تا سال جنگ رمضان را به چشم دیده است. عمارتی که بین درختان و دشت‌های سرخه‌حصار، جایی که روزگاری از محبوب‌ترین تفرجگاه‌ها و شکارگاه‌های سلطنتی به شمار می‌رفت، متولد شد و قصر یاقوت جان گرفت؛ بنایی که در دوره ناصرالدین‌شاه قاجار و به دستور او در سال ۱۳۰۰ قمری ساخته شد.

اجرای این پروژه را میرزا محمدخان، پیشخدمت خاصه شاه برعهده داشت تا اقامتگاهی مناسب برای حضور شاه در سفر‌های تفریحی و شکار فراهم شود و گواه روز‌های دیروز و پسین‌دیروز باشد. ناصرالدین‌شاه در روز‌هایی از سال برای استراحت، شکار و برگزاری مراسم سنتی آش‌پزان به این قصر می‌آمد، نزدیکی بنا به مناطق حفاظت‌شده و شکارگاه‌های سلطنتی سرخه‌حصار و خجیر، موقعیت ویژه‌ای ایجاد کرده بود؛ موقعیتی که سبب شد قصر یاقوت به یکی از اقامتگاه‌های مورد علاقه شاه قاجار تبدیل شود.

این عمارت با ابعادی در حدود ۱۷ در ۲۳ متر در دو طبقه ساخته شد و بر سکویی سنگی استوار که یقینا در نگاه نخست توجه هر بیننده‌ای را جلب می‌کند، ایوان‌های سراسریش هم با ۲۰ ستون در هر طبقه گرداگرد بنا را فرا گرفتند و شاهکار معماری شدند. ستون‌های چهارگوشه، اما به صورت دوقلو و مستقل از یکدیگر طراحی شدند؛ ویژگی خاص که جلوه‌ای خاص به نمای ساختمان بخشیده است.

قصر یاقوت از جمله بنا‌های برون‌گرای دوره قاجار است؛ سبکی که تأثیر معماری غربی به خوبی مشهود است. استفاده از مصالحی همچون سنگ، آجر، خشت، ملاط گل و گچ سنتی در کنار ستون‌ها و سقف‌های چوبی، می‌گوید این شیوه‌های رایج ساخت‌وساز در آن دوران است. سکوی سنگی زیر بنا، اما از ویژگی‌های قابل توجه این مجموعه به شمار می‌رود؛ این سکو در ضلع شمالی حدود ۱۲۰ سانتی‌متر ارتفاع دارد، اما به دلیل شیب طبیعی زمین، ارتفاع آن در بخش جنوبی به حدود ۷۰ سانتی‌متر می‌رسد.

در بخش‌هایی از این سکو به ویژه در ضلع شمالی، دو سوی پلکان ورودی و زیر ستون‌ها، سنگ‌های تراش‌خورده‌ای به کار رفته که با نقوش حجاری شده آراسته شدند و بر ارزش هنری بنا افزودند. در گذشته قصر یاقوت دارای حصاری پیرامونی و سردری با مناره‌های کوتاه بود که شکوه ورود به مجموعه را دوچندان می‌کرد. هرچند امروزه اثری از آن سردر تاریخی باقی نمانده، اما بخش‌هایی از حصار پیرامونی در جبهه غربی همچنان پابرجاست و یادآور گستردگی این مجموعه در دوران اوج است.

سرنوشت قصر یاقوت در دهه‌های بعد دستخوش تغییر شد؛ این عمارت که روزگاری محل حضور شاهان و درباریان بود، در سال ۱۳۳۶ به سازمان تأمین اجتماعی واگذار شد و کاربری جدیدی یافت. از آن پس این مجموعه به بزرگ‌ترین و مجهزترین آسایشگاه کشور برای درمان و استراحت کارگران مبتلا به بیماری سل و خانواده‌های آنها تبدیل شد؛ تغییری که فصل تازه‌ای در حیات این بنای تاریخی رقم زد و آن را از فضایی سلطنتی به مکانی برای خدمت به مردم بدل کرد.

اهمیت تاریخی، معماری و فرهنگی قصر یاقوت سرانجام موجب شد این اثر در سال ۱۳۸۲ با شماره ۱۰۴۱۲ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت برسد؛ ثبتی که گامی مهم در مسیر حفاظت از یکی از ارزشمندترین یادگار‌های معماری اواخر دوره قاجار بود. 

امروز قصر یاقوت، اما فراتر از یک بنای تاریخی، سندی زنده از بخشی از تاریخ ایران است؛ عمارتی که روزگاری میزبان ضیافت‌های شاهانه بود، سال‌هایی را در خدمت بیماران گذراند و در ادامه و در پی ظلم و جور دشمن زخم‌های ناشی از جنگ را بر پیکرش تحمل کرد. بنایی که هنوز در سکوت شرق تهران ایستاده و هر گوشه آن روایتی از گذشته‌ای پرحادثه را برای نسل امروز بازگو می‌کند؛ در مجموعه «آثار تاریخی آسیب‌دیده در جنگ»، قصر یاقوت نمادی از میراثی است که ایستاده و همچنان بخشی از هویت تاریخی این سرزمین را یدک می‌کشد.

منبع: فارس