داستان ناگفته روز دی؛ چگونه هواشناسان سرنوشت جنگ جهانی دوم را تغییر دادند؟

باشگاه خبرنگاران جوان - پنجم ژوئن ۱۹۴۴، کانال مانش زیر طوفان می‌لرزید. موج‌های بلند به بدنه‌ی کشتی‌ها می‌کوبیدند و باد، آسمان را پر از ابرهای سیاه کرده بود؛ شرایطی که اگر کمی دیگر ادامه پیدا می‌کرد، مسیر یکی از بزرگ‌ترین عملیات‌های نظامی تاریخ را به فاجعه‌ای تمام‌عیار تبدیل می‌کرد. اگر آن روز عملیات انجام می‌شد، هزاران سرباز پیش از رسیدن به ساحل در آب‌های خروشان کانال مانش غرق می‌شدند. اما عملیات انجام نشد. پشت این تصمیم نه شمشیر ژنرال‌ها بود و نه شبکه‌ی جاسوسان، تنها چند هواشناس ناشناس با ابزارهای ابتدایی و داده‌های محدود، در جنگ جهانی دوم تصویری از آینده ساختند که جان هزاران نفر را نجات داد.

هفتاد‌و‌دو ساعت پیش از آغاز حمله‌ی متفقین به سواحل نرماندی در شمال فرانسه، روایت از میدان جنگ به پشت صحنه برگشت: فرماندهان نظامی با گزارش‌های هواشناسی و نقشه‌های فشار هوا روبه‌رو شدند. در این فاصله‌ی حساس، موضوع اصلی تفسیر داده‌های محدود و تصمیم‌گیری در شرایطی بود که با کوچک‌ترین خطا می‌توانست نتیجه‌ی عملیاتی عظیم را تغییر دهد.

عملیات روز دی (D-Day) که بزرگ‌ترین حمله‌ی دریایی تاریخ به‌شمار می‌آید، در کتاب‌ها، فیلم‌ها و مستندهای بی‌شماری روایت شده است. اما بخشی حیاتی از ماجرا همیشه در سایه مانده: داستان کسانی که نه اسلحه‌ای حمل می‌کردند و نه ستاره‌ای بر شانه داشتند، اما با تحلیل و بررسی نقشه‌های هوایی و خطوط فشار، مسیر جنگ جهانی دوم را تغییر دادند. حتی فیلم سینمایی تازه‌ای با عنوان «فشار» (Pressure) محصول ۲۰۲۶ نیز روایت این گمشدگان را بازگو می‌کند.

کاترین راس، مدیر کتابخانه و بایگانی اداره‌ی هواشناسی بریتانیا، به ساینتیفیک آمریکن گوید: «عملیات روز دی به آب‌وهوا بند بود و عده‌ای مجبور بودند با آنچه اکنون تنها چند نقطه داده به شمار می‌رود، تصمیم‌هایی بگیرند که سرنوشت هزاران نفر به آن وابسته بود.»

حمله‌ای که بر پایه آب‌وهوا بنا شد

از همان روزهای اول جنگ، هر دو طرف درگیر، یعنی متفقین و آلمان نازی می‌دانستند که پیش‌بینی آب‌وهوا سلاحی استراتژیک است. هواشناسان نظامی در هر دو اردوگاه حضور داشتند و برای هر عملیاتی، از بمباران‌های چندساعته تا هدف‌گیری دقیق توپخانه، داده‌های جوی را تأمین می‌کردند.

گردآوری داده‌ها به‌خودی‌خود یک عملیات بود. هواپیماها، کشتی‌های نظامی و تجاری، واحدهای هواشناسی در خطوط مقدم و حتی افراد غیرنظامی که روزانه دما و فشار هوا را ثبت می‌کردند، همه بخشی از شبکه‌ی اطلاعاتی بودند. بعدها، پس از شکستن رمز انیگما، متفقین حتی داده‌های هواشناسی خود آلمانی‌ها را هم در تحلیل‌هایشان به کار بردند. راس می‌گوید: «همه می‌دانستند که داده‌ها اصل ماجرا هستند.»

هر زمانی فراتر از یکی دو روز آینده دیگر عملاً حدس و گمان بود. جیمز فلمینگ، مورخ هواشناسی که سال‌ها روی پیش‌بینی‌های روز دی پژوهش کرده، وضعیت را اینگونه خلاصه می‌کند: «داده زیادی نداشتند، اما از همان کم، بیشترین استفاده را کردند.»

اوایل ژوئن ۱۹۴۴، بیش از ۱۵۰هزار سرباز در انتظار فرمان حرکت بودند و هزاران کشتی و هواپیما در آماده‌باش کامل قرار داشتند. با‌این‌حال، آغاز عملیات به مجموعه‌ای از شرایط وابسته بود که هیچ‌کدام قابل چشم‌پوشی نبود. نور ماه کامل باید وجود می‌داشت تا نیروها در تاریکی شب مسیر خود را پیدا کنند، جزر پایین دریا لازم بود تا قایق‌ها بتوانند از موانع ساحلی عبور کنند و در کنار همه‌ی این‌ها، وضعیت آب‌وهوا نیز باید برای حمله‌ای گسترده قابل تحمل می‌بود. در چنین شرایطی، دوایت دیوید آیزنهاور، ژنرال پنج ستاره و از طراحان عملیات نبرد نرماندی، وضعیت را در یک جمله خلاصه کرد: «یک پیش‌بینی از وضعیت آب‌وهوا می‌خواهم.»

هر دو طرف جنگ می‌دانستند که هم‌زمانی نادرِ نور ماه و جزر‌و‌مد تنها در فاصله چهارم تا ششم ژوئن رخ می‌دهد. متفقین برای پنهان نگه‌داشتن مقصد واقعی حمله، ماه‌ها عملیات فریب گسترده‌ای را اجرا کرده بودند. تعویق حمله به معنای انتظار تا اواخر ماه بود؛ زمانی که خطر افشای نقشه‌ها افزایش می‌یافت و عنصر غافلگیری که ستون اصلی عملیات به شمار می‌رفت، از بین می‌رفت. در عمل، هر روز تأخیر می‌توانست موفقیت کل مأموریت را به خطر بیندازد.

پاسخ به این پرسش که آیا عملیات باید آغاز شود یا نه، بر عهده‌ی سه گروه هواشناسی بود: یک تیم آمریکایی و دو تیم بریتانیایی. گروه‌ها عمداً در نقاط مختلف مستقر شده بودند تا اگر یکی از مراکز هدف حمله قرار گرفت، شبکه‌ی پیش‌بینی از کار نیفتد. در روزهایی که سرنوشت بزرگ‌ترین عملیات آبی‌خاکی تاریخ در میان بود، حتی خود هواشناسان نیز بخشی از برنامه‌ریزی جنگی به شمار می‌رفتند.

تیم‌های بریتانیایی به نتیجه‌ای کاملاً متفاوت رسیده بودند: طوفان در راه بود. پیش‌بینی آن‌ها درست از آب درآمد و عملیاتی که قرار بود پنجم ژوئن آغاز شود، لغو شد. حتی برخی از هواشناسان معتقد بودند کل بازه زمانی مناسب برای حمله از دست رفته است. بررسی مجدد نقشه‌های جوی نشانه‌ای امیدوارکننده را آشکار کرد. میان سامانه‌های طوفانی، شکاف کوتاهی دیده می‌شد؛ وقفه‌ای موقت که می‌توانست برای چند ساعت شرایط نسبتاً آرام‌تری بر کانال مانش حاکم کند. اگرچه فرصت بسیار محدود بود، شاید تنها شانس متفقین برای اجرای عملیات به شمار می‌رفت. جمع‌بندی نهایی ساده بود: شرایط ایده‌آل نخواهد بود، اما به اندازه‌ای مناسب است که عملیات انجام شود.