رونمایی از کتاب «انوار حکمت»؛ شرح عرفانی بر تعلیقات امام خمینی(ره)در قم

باشگاه خبرنگاران جوان؛ زهره شعبانی - در ایام سی و هفتمین سالگرد ارتحال ملکوتی حضرت امام خمینی(ره)، مراسم رونمایی از کتاب «انوار حکمت» با حضور شخصیت‌های برجسته حوزوی و دانشگاهی در مجتمع فرهنگی هنری یادگار امام(ره) واقع در جوار بیت تاریخی بنیان‌گذار انقلاب برگزار شد. این کتاب که شرحی است بر تعلیقات امام خمینی(ره) بر کتاب «الفوائد الرضویه»، تألیف حجت‌الاسلام والمسلمین باقر صاحبی، استاد حوزه و دانشگاه است.

حجت‌الاسلام باقر صاحبی، مؤلف کتاب، در این آیین با اشاره به اهمیت مکتب فلسفی اصفهان گفت: مکتب فلسفی اصفهان در مقایسه با مکتب شیراز که رویکردی نوگرا داشت، واجد جایگاه و اصالت پژوهشی ویژه‌ای است. این جریان، یک جریان تک‌بعدی یا محدود نیست؛ بلکه بستر ظهور و تجمیع نحله‌های فکری متعددی بوده که از آن جمله می‌توان به آراء حکمت یمانی، حکمت متعالیه صدرایی، و دیدگاه‌های بزرگانی چون قاضی سعید قمی اشاره کرد.

 تمایز امام خمینی(ره) در مواجهه با عرفان

صاحبی با اشاره به ویژگی ممتاز امام خمینی(ره) در میان متفکران معاصر، گفت: آنچه حضرت امام خمینی(ره) را در میان متفکران معاصر متمایز می‌سازد، نوع مواجهه ایشان با مقوله عرفان و تصوف است. متأسفانه علی‌رغم این جایگاه رفیع، ما هنوز در معرفی عرفان عملی امام(ره) دچار نقصان هستیم. بسیاری صرفاً به دنبال دستورالعمل‌های سلوکی از ایشان هستند، در حالی که باید به عمق زیرساخت‌های فکری ایشان توجه داشت.

 ابتکارات امام راحل در چهار ساحت فکری

مؤلف کتاب «انوار حکمت» با بیان اینکه امام(ره) فراتر از یک مدرس فلسفه، خود یک صاحب‌نظر خلاق بوده است، خاطرنشان کرد: آنچه در سیره فکری امام(ره) واجد اهمیت است، ابتکارات ایشان در چهار ساحت اصلی در عصر خویش است. متأسفانه به دلیل ملاحظات تاریخی و فضای حاکم بر حوزه‌های علمیه در زمان اقامت ایشان در تهران و قم، بسیاری از این دیدگاه‌ها ناگفته باقی ماند. ایشان پس از دوره علامه طباطبایی، در زمینه تدوین و تبیین دقیق عرفان نظری، با نگاهی اجتهادی، خلأهای موجود را پر کردند.

صاحبی با تأکید بر ضرورت بازخوانی آثار امام(ره) تصریح کرد: برای ما که در ساحت پژوهش گام برمی‌داریم، بازخوانی این آثار - و به ویژه شرح تعلیقات ایشان بر فوائد الرضویه - نه یک انتخاب، بلکه یک ضرورت است تا بتوانیم ابعاد کمتر شناخته‌شده منظومه فکری امام راحل را تبیین نماییم.

 عروس امام راحل: نفی صفات در متون عرفانی به معنای انکار صفات الهی نیست

در ادامه مراسم، دکتر فاطمه طباطبایی، امام خمینی(ره)، به تبیین یکی از دقیق‌ترین مباحث عرفانی و فلسفی بنیان‌گذار انقلاب اسلامی پرداخت.

او با اشاره به بحث نسبت صفات الهی با ذات حق تعالی، اظهار داشت: امام خمینی(ره) در کتاب مصباح الهدایه به این نکته اشاره می‌کنند که هرگاه در متون اهل معرفت و معادن حکمت با عباراتی مواجه شدیم که صفات را از حضرت ذات نفی می‌کنند، نباید گمان کنیم مقصود آنان انکار صفات الهی است. مراد از این نفی، نفی صفات از آن هویت غیبی و مقام احدیت است؛ مرتبه‌ای که همه اسماء و صفات در آن فانی و مستهلک هستند و هیچ تعین و ظهوری در آن راه ندارد.

عروس امام راحل افزود: از سوی دیگر، هنگامی که در قرآن کریم و احادیث معصومین(ع) می‌بینیم صفات به حضرت حق نسبت داده می‌شود، این نسبت به اعتبار ظهور ذات در مقام واحدیت و در مرتبه اسماء و صفات است؛ مرتبه‌ای که با فیض نخستین تحقق می‌یابد و در آن، اسماء الهی ظهور پیدا می‌کنند. بنابراین، میان نفی صفات در برخی متون عرفانی و اثبات صفات در قرآن و روایات تعارضی وجود ندارد؛ بلکه هر یک ناظر به مرتبه‌ای خاص از مراتب وجود و تجلی حق تعالی است.

 استناد امام راحل به آیات قرآن در تبیین مسئله

دکتر طباطبایی با اشاره به استناد امام خمینی(ره) به آیات قرآن در تبیین این مسئله، خاطرنشان کرد: امام خمینی(ره) در تبیین این موضوع، به آیات قرآن و روایات نیز استناد می‌کنند. برای نمونه، در آیات پایانی سوره حدید آمده است: "هُوَ الأَوَّلُ وَالآخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالبَاطِنُ"؛ اوست اول و آخر، ظاهر و باطن. این آیه شریفه، به نحوی جامع، مراتب گوناگون ظهور و بطون حق تعالی را بیان می‌کند.

او افزود: افزون بر این، در سراسر قرآن کریم از اسمایی همچون خالق، رازق، علیم، حکیم، غفور، رحیم و دیگر اسماء الهی یاد شده است. این اسماء، ناظر به مقام ظهور و تجلی حضرت حق هستند. در ادعیه مأثور از معصومین(ع) نیز، با تعابیر بسیار عمیق و شگفت‌انگیزی درباره صفات الهی روبه‌رو می‌شویم؛ تعابیری که نشان می‌دهد زبان دعا، زبان اتصال معرفت، عشق و توحید است و در عین حال، از ظرافت‌های دقیق فلسفی و عرفانی برخوردار است.

 ارزش کار امام خمینی(ره) در پیوند میان ظاهر و باطن آیات

دکتر طباطبایی با تأکید بر ویژگی ممتاز آثار علمی و عرفانی بنیان‌گذار انقلاب، تصریح کرد: از این جهت، ارزش کار امام خمینی(ره) در آن است که توانستند میان این ساحت‌ها پیوند برقرار کنند؛ یعنی از یک سو به ظاهر آیات و روایات وفادار بمانند و از سوی دیگر، عمق عقلی و عرفانی آنها را نیز آشکار سازند. به همین دلیل، آثار ایشان فقط برای یک گروه خاص از مخاطبان قابل استفاده نیست، بلکه هم اهل حکمت، هم اهل عرفان، هم اهل حدیث و هم پژوهشگران معارف دینی می‌توانند از آن بهره‌مند شوند.