ماهی کور لرستان؛ فسیلی زنده و نادرترین گونه‌ ساکن آب شیرین در جهان

باشگاه خبرنگاران جوان؛ رضوان پاک منش - ماهی کور گونه فقط در جنوب غربی ایران و در محدوده استان استان لرستان یافت شده و به همین دلیل از نادرترین گونه‌های ماهی در جهان به شمار می‌آید.

این ماهی نمونه‌ای کلاسیک از «تکامل در تاریکی مطلق» است. فاقد چشم‌های عملکردی، فاقد رنگدانه، بدن سفید یا صورتی شفاف، پوست بسیار نازک و لطیف، باله‌های کوتاه و حرکت آرام و اندازه معمولاً بین ۴ تا ۷ سانتی‌متر است.

به دلیل نبود نور، چشم‌ها در طی هزاران سال تکامل حذف شده‌اند؛ چون ساخت چشم انرژی زیادی مصرف می‌کند و در محیط تاریک هیچ فایده‌ای ندارد.این گونه تنها در یک سامانه غاری زندگی می‌کند و آن غار ماهی کور است.

ویژگی‌های محیط زندگی شامل، تاریکی مطلق (هیچ نور خورشیدی وارد نمی‌شود)، آب سرد و بسیار شفاف، اکسیژن کم، مواد غذایی محدود و دمای تقریباً ثابت در تمام سال است.چنین شرایطی باعث شده این ماهی به یک موجود «فوق تخصصی» تبدیل شود یعنی خارج از این محیط تقریباً قادر به بقا نیست.

ماهی کور لرستان یک گونه بسیار نادر از ماهیان غارزیست

یک شهروند خرم آبادی علاقه‌مند به گردشگری می‌گوید: ماهی کور لرستان یک گونه بسیار نادر از ماهیان غاری است که فقط در چند چشمه زیرزمینی استان لرستان زندگی می‌کند. این ماهی به‌دلیل زندگی طولانی در تاریکی مطلق، چشم‌هایش را در روند تکامل از دست داده و کاملاً نابینا است.

وی می‌افزاید: این ماهی کاملاً نابینا است. اما در عوض حس‌های دیگرش فوق‌العاده قوی شده‌اند. به‌خصوص خط جانبی بدنش ارتعاشات آب را تشخیص می‌دهد. در واقع با «حس کردن آب» محیط اطراف را درک می‌کند، نه با دیدن آن است.

این شهروند در ادامه می‌گوید: بدنش بدون رنگدانه است و تقریباً سفید یا صورتی شفاف دیده می‌شود. چون نور خورشید به آن نمی‌رسد، نیازی به رنگ برای استتار یا محافظت در برابر UV نداشته وحتی رگ‌های خونی زیر پوستش قابل مشاهده‌اند.

سازگاری‌های تکاملی شگفت‌انگیز

این ماهی نمونه‌ای مهم در زیست‌شناسی تکاملی است، زیرا نشان می‌دهد حیات چگونه خود را با محیط‌های افراطی سازگار می‌کنند.

در تاریکی، چشم‌ها نه تنها مفید نیستند بلکه خطر عفونت دارند؛ بنابراین طی نسل‌ها کوچک شده و از بین رفته‌اند.

گیرنده‌های مکانیکی پوست (مشابه خط جانبی در ماهیان) بسیار حساس شده‌اند و ماهی می‌تواند حرکت یک حشره را در فاصله چندین سانتی‌متری حس کند.

برای بقا در محیط کم‌غذا، مصرف انرژی بدن به شدت پایین آمده است.چون نور وجود ندارد، تولید رنگدانه بی‌معنی است؛ بنابراین بدن شفاف شده است.

در این غار تقریباً هیچ گیاه یا جلبکی وجود ندارد، بنابراین رژیم غذایی ماهی بسیار محدود است. لارو حشرات که از سطح زمین وارد آب می‌شوند، میکروارگانیسم‌ها وبقایای آلی است.

این ماهی بسیار آهسته حرکت می‌کند تا انرژی ذخیره کند و ممکن است ساعت‌ها در یک نقطه بی‌حرکت بماند.

تهدید‌ها و خطر انقراض

ماهی کور لرستان برای دانشمندان چند دلیل بسیار مهم دارد. مطالعه تکامل اندام‌های تحلیل‌رفته (مانند چشم) درک سازگاری با محیط‌های کم‌انرژی، مدل زیستی برای بیماری‌های ژنتیکی مربوط به بینایی، شناخت اکوسیستم‌های زیرزمینی می‌باشند.

در واقع بسیاری از پژوهشگران آن را «فسیل زنده» می‌دانند نه به معنی قدیمی بودن، بلکه به معنی حفظ ویژگی‌های اولیه تکامل در شرایط خاص است.

این گونه به شدت در معرض نابودی است. تخریب زیستگاه، برداشت غیرقانونی توسط کلکسیونرها، تغییر سطح آب‌های زیرزمینی، آلودگی انسانی است.

چون کل جمعیت در یک منطقه بسیار کوچک زندگی می‌کند، حتی یک حادثه می‌تواند کل گونه را منقرض کند.

اهمیت فرهنگی و بومی

برای مردم محلی لرستان، این ماهی موجودی افسانه‌ای محسوب می‌شود. بسیاری آن را «ماهی مقدس» می‌دانند و باور دارند حضورش نشانه پاکی آب‌های زیرزمینی است. به همین دلیل در سال‌های اخیر توجه بیشتری به حفاظت از آن شده است.

ماهی کور لرستان فقط یک ماهی عجیب نیست؛ بلکه آزمایشگاهی زنده از تکامل است.

در تاریکی مطلق، طبیعت تصمیم گرفته چشم‌ها را حذف کند، رنگ را کنار بگذارد و حس‌های دیگر را تقویت کند گویی موجودی طراحی شده برای جهانی بدون نور است.ر روزی این گونه از بین برود، ما نه تنها یک جانور، بلکه بخشی از تاریخ تکامل زمین را از دست خواهیم داد.