پرچم‌هایی به رنگ ارادت؛ بازخوانی هنرِ عزاداری در کوچه و بازار اصفهان

باشگاه خبرنگاران جوان - با نزدیک شدن ماه محرم بازار اصفهان رنگ و بویی دیگر می‌گیرد. مغازه‌های پارچه‌فروشی، پرچم‌دوزی، کتیبه‌فروشی و فروشندگان لوازم هیئات، یکی پس از دیگری نشانه‌های سوگواری را بر در و دیوار خود می‌آویزند و شهر آرام‌آرام وارد فضایی می‌شود که از دیرباز با نام محرم شناخته می‌شود؛ فضایی که در آن پرچم‌ها پیش از هر نماد دیگری، آمدن ماه عزا را اعلام می‌کنند.

در این روز‌ها کوچه‌ها، تکایا، حسینیه‌ها، مساجد و حتی سردر خانه‌ها با پرچم‌های سیاه، سبز و سرخ آذین می‌شوند. پارچه‌هایی که بر روی آنها نام‌هایی، چون «یا حسین (ع)»، «یا ابوالفضل (ع)»، «یا زینب (س)» و «یا فاطمه (س)» نقش بسته، تنها نوشته‌هایی مذهبی نیستند؛ بلکه هر کدام حامل پیامی عاطفی، اعتقادی و تاریخی‌اند. گاه خطی خوش از یک ذکر بر آنها نشسته، گاه تصویری از گنبد و بارگاه ائمه (ع) و گاه نمادهایی، چون علم، مشک، علقمه و نقش‌های اسلیمی، معنا و عمق بیشتری به آنها داده است.

بخش مهمی از هویت بصری محرم در اصفهان، نه در منبر و روضه بلکه در همین نشانه‌های شهری و عمومی شکل می‌گیرد. وقتی پرچمی بر سر در خانه‌ای نصب می‌شود یا کتیبه‌ای بر دیوار مسجدی می‌نشیند، محرم فقط یک مناسبت تقویمی باقی نمی‌ماند بلکه به امری زیسته، جاری و ملموس در فضای عمومی تبدیل می‌شود.

از تکه‌ای پارچه تا نشانه‌ای از همدلی

پرچم‌های محرم را نمی‌توان فقط پارچه‌هایی مناسبتی دانست. این نماد‌ها برای بسیاری از مردم، حامل خاطره، تعلق و پیوند عاطفی با فرهنگ عاشورا هستند. برافراشته شدن پرچم‌ها در محله‌ها، نوعی یادآوری جمعی است؛ یادآوری واقعه‌ای که قرن‌ها از آن گذشته، اما همچنان در زیست اجتماعی مردم حضور دارد. بسیاری از خانواده‌ها هر ساله پیش از آغاز محرم، پرچم‌های خود را از صندوق‌ها بیرون می‌آورند؛ پرچم‌هایی که گاهی سال‌هاست در خانه نگهداری می‌شوند و بخشی از حافظه مذهبی خانواده را تشکیل می‌دهند. برای برخی، این پرچم یادگار پدر و مادر است، برای برخی نذر سالانه و برای برخی دیگر نماد هویت دینی خانه.

در همین زمینه، امیر جمشیدیان، متخصص اطفال، می‌گوید: «این پرچم‌ها فراتر از رنگ سیاه هستند؛ رنگی از عشق، وفا و خاطره‌ای مشترک که هر سال دوباره حس همبستگی در سوگ شهدای کربلا را در دل‌ها زنده می‌کنند. گاهی بیماران و همراهان آنها پرچم‌های نصب شده در بیمارستان را مانند ضریح نوازش می‌کنند. خانواده‌های زیادی در این ماه از توسل و دعا آرامش خاصی پیدا می‌کنند و فرزندان خود را به طبیب دیگری که امام حسین (ع) است می‌سپارند.»

این مواجهه نشان می‌دهد که پرچم محرم در ذهن و دل مردم، فقط یک شیء نیست، بلکه به عنصری معنوی و آرامش‌بخش بدل شده که در بزنگاه‌های دشوار، محل رجوع عاطفی و اعتقادی آنهاست.

مدرسه، نسل جدید و تربیت حافظه مذهبی

نقش پرچم‌های محرم در انتقال مفاهیم عاشورا به نسل‌های جدید نیز قابل توجه است. کودک و نوجوانی که هر سال در مدرسه، محله یا خانه با این نماد‌ها مواجه می‌شود، به تدریج با یک نظام معنایی آشنا می‌شود که ریشه در تاریخ، مذهب و فرهنگ او دارد.

سپیده ممدوح، مدیر یک مدرسه، در این باره می‌گوید: این آگاهی درباره چرایی نصب پرچم در مدرسه و تعلق خاطری که در دوران تحصیل شکل می‌گیرد، در آینده به مثابه گنجینه‌ای معنوی و پشتوانه‌ای امن، برای توکل دانش‌آموزان به عقاید مذهبی‌شان است. در مشغله‌های زندگی امروزی، گاهی فرصت پرداختن کافی به مسائل معنوی از خانواده‌ها گرفته می‌شود و به همین دلیل، نقش مدرسه در معرفی و نهادینه‌سازی مفاهیم محرم، بسیار مهم و اساسی است.

به این ترتیب، پرچم محرم در محیط‌های آموزشی، کارکردی فراتر از تزئین دارد. این نماد‌ها بخشی از فرآیند تربیت فرهنگی و انتقال ارزش‌ها هستند؛ فرآیندی که از سنین پایین آغاز می‌شود و در شکل‌گیری هویت دینی نسل جدید اثر می‌گذارد.

هنرمندانی که عزاداری را می‌دوزند

در دل بازار اصفهان، هنوز هنرمندانی حضور دارند که با نخ، پارچه، طرح و نقش، به عزاداری معنا می‌بخشند. پرچم‌دوزان و کتیبه‌دوزان این شهر، بخشی از سنت دیرینه‌ای را زنده نگه داشته‌اند که در آن هنر و ارادت در هم تنیده است.

محمد پنجه‌پور، یکی از هنرمندان این حرفه، می‌گوید: پرچم‌های ماه محرم، فقط دوخت و دوز چند تکه پارچه و نقش چاپی نیستند، بلکه هر کدام داستانی از حماسه کربلا را روایت می‌کنند. زیارت عاشورا، نام ائمه (ع) به ویژه نام مبارک حضرت علی (ع)، امام حسین (ع)، حضرت عباس (ع) و حضرت زینب (س) و شعار‌های مذهبی مانند “یا حسین”، “یا ابوالفضل”، “لبیک یا حسین” و “السلام علیک یا اباعبدالله” از پراستفاده‌ترین مضامین پرچم‌های ویژه ایام محرم هستند.

این هنرمند با اشاره به پرطرفدارترین نقوش ادامه می‌دهد: نقوش نمادین همچون شمشیر، نیزه، علم، مشک، ذوالفقار، گل و تصویر گنبد حرم ائمه و حتی صحنه‌هایی از عاشورا مانند شهادت حضرت علی‌اکبر (ع) در میدان نبرد یا حضرت عباس (ع) در حال مشک‌آوری، بسیار مورد توجه قرار می‌گیرند. شیوه‌های تولید نیز در سال‌های اخیر تغییر کرده است. پیش از این، دوخت‌های سنتی با دست یا چرخ خیاطی و گلدوزی، تکه‌دوزی و استفاده از نوار‌های رنگی برای تزئین، بیشتر رواج داشت، اما در سال‌های اخیر تلفیق طرح‌های سنتی با ایده‌های نو و گاهی افزودن تصویر‌های گرافیکی هم مورد استفاده قرار گرفته است.

وی درباره رنگ‌های غالب در پرچم‌ها نیز توضیح داد: رنگ پرچم‌ها اغلب مشکی، سبز، قرمز و گاهی سفید است که هر کدام نماد خاص خود را دارند؛ مشکی نماد عزا، سبز نماد اسلام و اهل بیت (ع) و قرمز نماد خون شهیدان است.  پارچه‌های مورد استفاده شامل مخمل، ساتن، ترمه، کرباس و پارچه‌های مقاوم و بادوام برای دوخت پرچم است. برای دوخت، گلدوزی و تزئین هم از نخ‌های ابریشمی، پنبه‌ای و مصنوعی در رنگ‌های متنوع استفاده می‌شود و گاهی نوار‌های رنگی نیز برای زیباتر شدن کار به کار می‌رود.

میراثی که در معرض فراموشی است

در کنار جلوه پررنگ این هنر در ایام محرم، نگرانی‌هایی نیز درباره آینده آن وجود دارد. بسیاری از پژوهشگران و هنرمندان بر این باورند که با گسترش تولیدات ماشینی و ورود نمونه‌های ارزان‌قیمت، هنر اصیل پرچم‌دوزی سنتی در معرض کم‌رنگ شدن قرار گرفته است. نسرین کاردانی اصفهانی، هنرمند و پژوهشگر عرصه دوخت‌های سنتی، تاریخچه این هنر را بسیار کهن می‌داند و می‌گوید: تاریخچه دوخت‌های سنتی روی پرچم‌های ایرانیان را می‌توان حتی به دوره هخامنشی نسبت داد. پس از ورود اسلام به ایران، این جریان به سمتی رفت که مضامین مذهبی بیش از پیش مورد توجه هنرمندان قرار گرفت.

وی با تأکید بر لزوم صیانت از این میراث می‌افزاید: بخش زیادی از این داشته‌های فرهنگی و هنری به صورت سینه به سینه حفظ و حراست شده‌اند، اما با توجه به جنس پرچم‌ها و کتیبه‌ها و در معرض خطر بودن آنها، لازم است متولیان امر و دلسوزان این حوزه به فکر تأسیس موزه‌ای در این زمینه باشند. ایجاد موزه پرچم‌ها و کتیبه‌های مذهبی می‌تواند هم به حفظ و نگهداری این آثار کمک کند و هم نسل‌های آینده را با این بخش از تاریخ هنر و فرهنگ مذهبی ایران آشنا سازد.

این پژوهشگر درباره سهم آثار دستی در هیئات و تکایا نیز ابراز می‌کند: آنچه امروز در بسیاری از هیئات و تکایا دیده می‌شود، عمدتاً به صورت ماشینی و با نخ کاموا گلدوزی شده است، اما هنوز درصدی از پرچم‌های مزین به هنر دست با استفاده از نخ عمامه، پولک و منجوق دوخته می‌شوند.

وی یکی دیگر از تهدید‌ها را واردات پرچم‌های مذهبی از کشور‌های عراق و سوریه با قیمت‌های پایین‌تر دانست و افزود: ادامه این روند ممکن است در گذر زمان موجب از بین رفتن این هنر در ایران شود. زمانی بسیاری از بانوان ایرانی در خانه‌های خود و در قالب نذورات، پرچم‌ها و کتیبه‌ها را با چرخ و دست گلدوزی می‌کردند، اما با ورود پرچم‌های ماشینی و چاپی، این هنر به تدریج در حال از بین رفتن است.

پرچم‌هایی که آیین را کامل می‌کنند

پرچم‌های محرم فقط در بازار تولید و در شهر نصب نمی‌شوند، بلکه خود بخشی از آیین عزاداری هستند. از لحظه دوخته شدن تا لحظه نصب، این پرچم‌ها در دل مناسک مذهبی جای می‌گیرند و برای مردم معنا پیدا می‌کنند.

سید علی‌رضا شهشهانی، از وارثان و متولیان یکی از تکیه‌های معروف اصفهان، در این باره می‌گوید: این پرچم‌ها اغلب با مراسم و آیین‌های خاصی همراه هستند. نصب آنها معمولاً با حضور جمعی و گاهی با ذکر صلوات و دعا صورت می‌گیرد و همین مسئله، جنبه اجتماعی و مشارکتی این نماد‌ها را برجسته می‌کند. با نصب این پرچم‌ها، رهگذران به نشانه احترام دست بر سینه می‌گذارند و با اشک به استقبال این ماه می‌روند؛ گاهی دعا می‌کنند و حاجت‌های خود را زیر لب زمزمه می‌کنند. این تصویر به خوبی نشان می‌دهد که پرچم محرم، یک عنصر صرفاً بصری نیست، بلکه پیوند مستقیمی با مناسک، احساسات و کنش‌های جمعی مردم دارد.

رسانه بصری در متن شهر

در روزگاری که انتقال پیام بیش از هر زمان دیگری وابسته به تصویر و نشانه شده است، پرچم‌های محرم را می‌توان نوعی رسانه بصری مؤثر دانست؛ رسانه‌ای که بدون نیاز به توضیح، مفاهیم عمیقی را منتقل می‌کند.

مجید اسماعیلی، کارشناس علوم اجتماعی و پژوهشگر حوزه سواد رسانه‌ای، می‌گوید: «پرچم‌های ایام محرم، نمادی قدرتمند از هویت دینی و فرهنگی جامعه به شمار می‌روند و نصب آنها را می‌توان نوعی کنش جمعی در راستای اعلام وفاداری، ابراز ارادت و یادآوری آرمان‌های عاشورا تلقی کرد. نمادگرایی رنگ سیاه، سبز و قرمز و نیز طرح‌ها و نقوش به کار رفته، از آیات قرآن و روایات گرفته تا نماد‌های بصری کربلا، همگی در جهت انتقال پیام واقعه عاشورا و مفاهیمی مانند ایثار، شهادت و ظلم‌ستیزی عمل می‌کنند.

اسماعیلی ادامه می‌دهد: در عصر حاضر، این پارچه‌ها می‌توانند به عنوان یک رسانه بصری عمل کنند و پیام‌های مذهبی و فرهنگی را در کمترین زمان، بدون واسطه، نصیحت و امر و نهی به مخاطبان گسترده‌تری منتقل کنند. این استاد دانشگاه با تأکید بر اثرگذاری سریع این نماد‌ها بر سیمای شهری می‌گوید: پرچم‌های محرم در تغییرات شهری در کوتاه‌ترین زمان بسیار تأثیرگذار هستند. آنها نشانه‌ای از هویت مذهبی، پیوند نسل‌ها، استمرار یک سنت و زنده نگه داشتن خاطره کربلا هستند.

پرچم‌هایی فراتر از پارچه

آنچه این روز‌ها در بازار و محله‌های اصفهان دیده می‌شود، صرفاً رونق یک کالای مناسبتی یا تغییر ظاهری شهر نیست. پرچم‌های محرم، در لایه‌های عمیق‌تر، حامل مجموعه‌ای از معانی تاریخی، مذهبی، هنری و اجتماعی‌اند. این پرچم‌ها هم نشانه سوگواری‌اند، هم رسانه‌ای برای انتقال مفاهیم عاشورا، هم جلوه‌ای از هنر سنتی و هم پیونددهنده نسل‌هایی که هر کدام به زبان خود با این نماد‌ها ارتباط برقرار می‌کنند. با این حال، در کنار این حضور پررنگ، ضرورت صیانت از هنر پرچم‌دوزی سنتی، ثبت و نگهداری نمونه‌های ارزشمند قدیمی و حمایت از هنرمندانی که هنوز این مسیر را با عشق ادامه می‌دهند، بیش از گذشته احساس می‌شود. اگر این میراث مورد توجه قرار نگیرد، بخشی از حافظه فرهنگی و آیینی این سرزمین به تدریج کم‌رنگ خواهد شد.

محرم در اصفهان، فقط در صدای طبل و نوحه و حرکت دسته‌ها خلاصه نمی‌شود؛ بخشی از این روایت، در تار و پود پرچم‌هایی جریان دارد که پیش از آغاز مراسم، شهر را برای ورود به ماه سوگ آماده می‌کنند؛ پرچم‌هایی که هر سال دوباره برافراشته می‌شوند تا یادآور شوند عاشورا، نه فقط یک واقعه تاریخی، بلکه حقیقتی زنده در متن زندگی مردم است.

منبع: مهر