زمان رضاخان، عزاداری برای امام حسین ممنوع بود!

باشگاه خبرنگاران جوان - رضاشاه که در آغاز قدرت‌گیری خود از همراهی هیئت‌های مذهبی و روحانیون بهره برد، در ادامه سال‌های سلطنتش عزاداری‌های محرم را به یکی از اصلی‌ترین سیاست‌های دین‌زدایانه خود تبدیل کرده بود؛ تا جایی که طبق اسناد تاریخی، برگزاری دسته‌های عزاداری، روضه‌خوانی و بسیاری از تجمعات مذهبی با ممنوعیت و برخورد‌های خشن مواجه شد.

یکی از سیاست‌های رضاشاه در مسیر محدودسازی مظاهر دینی، ممنوعیت عزاداری برای حضرت اباعبدالله‌الحسین علیه‌السلام در ماه محرم بود. اسناد، گزارش‌های دیپلماتیک و آثار پژوهش‌گران داخلی و خارجی نشان می‌دهد که حکومت پهلوی اول در سال‌های پایانی سلطنت رضاشاه، محدودیت‌های گسترده‌ای علیه مراسم مذهبی و به‌ویژه آیین‌های عزاداری محرم اعمال کرد.

«کریستین دلانوآ» مورخ فرانسوی، در کتاب «ساواک» می‌نویسد: «رضاشاه وقتی که می‌خواست سلسله قاجار را از سلطنت برکنار کند، خودش را سدی در برابر بولشویسم معرفی کرده بود و از زنجیرزنی در میان دسته‌های عزاداری ایام سوگواری ماه محرم، ابایی نداشت. پس از آنکه با حمایت روحانیان به تخت سلطنت نشست، بدون درنگ قدرتشان را با دین‌زدایی جبری جامعه محدود کرد». (ساواک، کریستین دلانوآ، صفحه ۸۴.)

در این‌باره «محمدقلی مجد» مدرس مرکز خاورمیانه دانشگاه پنسیلوانیا نیز در کتاب «رضاشاه و بریتانیا» می‌نویسد: «استعمال کلاه پهلوی و اجرای برنامه کشف حجاب زنان بخشی از یک کارزار مستمر غرب‌زدگی به حساب می‌آمد که هدف اصلی آن، تضعیف اسلام و علما بود. در اوایل آوریل ۱۹‌۳۵م [اواسط فروردین ۱۳‌۱۴ شمسی]دولت محدودیت‌های سفت و سختی را برای برگزاری مراسم عاشورای حسینی، حزن‌انگیزترین روز عزاداری که به مناسبت شهادت امام حسین [علیه‌السلام]برگزار می‌شود، وضع کرد. راه افتادن دسته‌های عزاداری ممنوع شد». (رضاشاه و بریتانیا، محمدقلی مجد، صفحه ۲۱۰.)

همچنین «جی ریوس چایلدز» کاردار موقت آمریکا، درباره واکنش‌های مردمی به این ممنوعیت‌ها اشاره می‌کند: «از قرار معلوم پلیس راه افتادن دسته‌های عزاداری در خیابان‌ها به شیوهٔ سال‌های گذشته را ممنوع کرده بود. چند روز قبل از فرارسیدن عاشورای حسینی که امسال مصادف با ۱۳آوریل [۲۳فروردین]بود، برخی ملا‌ها مستقیماً به شاه تلگراف زدند و خواستار رفع محدودیت‌های تحمیل‌شدهٔ این روز شدند.

روحانیانی که در کرمانشاه و تهران دست به اقداماتی زده بودند، فوراً بازداشت شدند و تا بعداز روز عاشورا تحت بازداشت قرار گرفتند؛ به همین ترتیب در بابل، جایی که به نظر می‌رسد جدی‌ترین اغتشاشات رخ داده است، به نظر می‌رسد که درخواستی از سوی آخوند‌ها برای برگزاری دسته‌های عزاداری به مقامات مسئول ارائه شده است. از قضا در کنار ناکام ماندن این تلاش‌ها برای کسب مجوز مورد نظر زلزله‌ای نیز در شب سیزدهم آوریل [۲۳ فروردین]در بابل رخ داد؛ در نتیجه جمعیت هیجان‌زده که حالا باید برای رنجی ملموس‌تر نسبت به شهادت امام حسین [علیه‌السلام]در هزار سال پیش عزاداری می‌کردند، به‌طور غیر منتظره‌ای به خیابان‌ها ریختند و برخلاف ممنوعیت دسته‌های عزاداری به راه انداختند.

مأمورانی که به دنبال متفرق کردن عزاداران بودند، به‌شدت مورد برخورد قرار گرفتند و در غوغای متعاقب آن، گزارش شده است که حداقل ۲ نفر از نیرو‌های پلیس کشته شدند. گفته شده آشوب‌های کوچک‌تری در سایر نقاط کشور نیز رخ داده است که مشهد، قم، کرمان و یزد مناطق تحت تأثیر آن هستند». (رضاشاه و بریتانیا، محمدقلی مجد، صص ۲۱۰ ـ ۲۱۱.)

گفتنی است که «محمدعلی کاتوزیان» عضو دانشکده مطالعات شرقی دانشگاه آکسفورد، در کتاب «اقتصاد سیاسی ایران مدرن: استبداد و شبه مدرنیسم» می‌نویسد: «برگزاری مراسم عزاداری عمومی در ۱۰ روز اول ماه محرم که شیعیان برای شهادت امام حسین [علیه‌السلام]عزاداری می‌کنند، غیر قانونی اعلام شد؛ به‌علاوه همه تجمعات دینی که واعظ در آن از زندگی و سیرهٔ حضرت محمد (ص) و شهدای شیعه سخن بگوید، چه در خانه‌ها و چه در مساجد، در تمامی طول سال ممنوع شد. درواقع اگر در ماه محرم آخوندی در خیابان‌ها با عجله درحال عبور دیده می‌شد، چه بسا دستگیر می‌شد؛ زیرا می‌توانست درحال رفتن به روضه‌خوانی باشد! گاه مأموران دولتی مراسم عزاداری مردم عادی برای درگذشتگانشان را با روضه اشتباه می‌گرفتند و به آن حمله‌ور می‌شدند. در محرم هرسال بسیاری از مردم به اتهام واقعی یا واهیِ برگزاری اینگونه مراسم به کلانتری برده می‌شدند.

شبه مدرنیسم در ایران چنان کامیاب بود که مأموران ژاندارمری در روز روشن به غارت اموال رعیت و تجاوز به عنف آنان بودند و مردم عادی به دلیل برگزاری مراسم مذهبی شبانه در خانه‌های خودشان بازداشت می‌شدند. در سال ۱۳‌۱۸شمسی رضاشاه به فکر منع انتشار تقویم قمری افتاد تا مردم از تاریخ عزاداری‌ها و جشن‌های مذهبی غافل بمانند؛ اما خوشبختانه روز سرنگونی خودِ او چندان دور نبود». (اقتصاد سیاسی ایران مدرن، کاتوزیان، صفحه ۱۲۸.).

اما درباره یکی از بدترین اقدامات رضاخان علیه مراسم عزاداری محرم، «حسین مکی» نماینده مجلس در دوران پهلوی و مورخ، می‌نویسد: «رفته‌رفته هر سال نسبت به سال قبل برگزاری مجالس عزاداری سخت می‌گردید و از سال ۱‌۳‌۱‌۵/‌۱۶ در ماه محرم از طرف دولت، از سران اصناف و بنگاه‌ها اجباراً خواسته می‌شد که کارناوال راه بیاندازند و سال ۱۳‌۱۹ روز کارناوال مصادف با دهه اول ماه محرم (عاشورا) بود و شب قبل، کارناوال مفصلی به راه انداختند که در کامیون‌ها عده‌ای عملهٔ طرب و فواحش را جمع کرده بودند که در کامیون‌ها به رقص و پایکوبی می‌پرداختند». (حسین مکی، تاریخ بیست‌ساله ایران، جلد ۱، صفحه ۴۵۲.)

این گزارش‌ها بخشی از اسناد و روایت‌هایی هستند که از برخورد حکومت رضاشاه با آیین‌های مذهبی و عزاداری‌های محرم در دهه پایانی حکومت او سخن می‌گویند.

منبع: فارس