تصنیفی که یک قرن دل‌های ایرانیان را لرزاند/ سوگواره‌ای ۱۱۴ ساله

باشگاه خبرنگاران جوان - ایران سرزمینی کهن با ذاتی متلاطم، و در تاریخ التهابات و روزهای پرشور کم نداشته است و شعر، به‌عنوان گونه برتر کلام، همواره محملی برای بیان احساسات و عواطف یک ملت در قبال سرزمین و سرنوشتش بوده است.

در این روزگار و در فرازوفرود زمانه، مرور آثار موسیقی با موضوع وطن، راهی برای یافتن آرامش و از آن مهم‌تر آگاهی به تاریخ و حوادث پشت سر گذاشته شده است. این موسیقی‌ها می‌توانند ما را از دل‌زدگی‌ها، جنجال‌های سیاسی و اختلافات اجتماعی دور کرده و روحیه‌ وحدت و ایران‌دوستی را تقویت کنند. آهنگ‌هایی که زمانی صدای همیشگی خانه‌ها، ماشین‌ها و محافل ما بودند، امروز متأسفانه فراموش شده و در میان موجی از موسیقی‌های بی‌ارزش و آلودگی‌های صوتی گم شده‌اند؛ حال آنکه شنیدن دوباره آن‌ها می‌تواند پناهگاهی مناسب برای فرار از التهابات روزمره باشد.

تصنیفی برای اولین قربانیان راه آزادی و شهدای ایران

یکی از معروف‌ترین و خاطره‌انگیزترین این اشعار «از خون جوانان وطن لاله دمیده» است، که ابتدا توسط خود عارف قزوینی (شاعر تصنیف) خوانده و اجرا شد، و سپس بارها و بارها خوانده و شنیده شده و از زمان سرایش تا امروز برای چندین نسل تازه و تاثیرگذار بوده است.

تصنیف تاریخی «از خون جوانان وطن لاله دمیده» اثر میرزا ابوالقاسم عارف قزوینی، شاعر و تصنیف‌ساز نامدار مشروطه، در سال‌های آغازین نهضت مشروطه و در سال ۱۲۹۰ شمسی سروده شد. این اثر که به عنوان مشهورترین تصنیف عارف و اوج بیان احساسات میهنی و سوگ آزادی‌خواهان شناخته می‌شود، در دوره دوم مجلس شورای ملی و به یاد اولین قربانیان راه آزادی خلق شد.

خود عارف در مقدمه دیوان خود تصریح می‌کند که این تصنیف در فضای پرالتهاب تهران، پس از به توپ بسته شدن مجلس و اشغال کشور توسط روس‌ها و سرکوب آزادی‌خواهان متولد شده است. او این اثر را به دلیل علاقه‌مند بودن «حیدرخان عمواوغلی» به آن، به یاد او و سایر جوانانی که در راه مشروطه جان باختند، تقدیم کرده است. از این رو، مضمون غالب تصنیف سوگ میهنی، اعتراض به بیداد زمانه و نقد عملکرد «وکیلان و وزیران» است؛ که بعدها در دوران استبداد رضاخان نیز بر سر زبان‌ها افتاده بود.

هنگام می و فصل گل و گشت و چمن شد

دربار بهاری تهی از زاغ و زغن شد

از ابر کرم خطه ری رشگ ختن شد

دلتنگُ چو من مرغ قفس بهر وطن شد

چه کج رفتاری ای چرخ! چه بد کرداری ای چرخ!

سر کین داری ای چرخ! نه دین داری، نه آیین داری ای چرخ!

از خون جوانان وطن لاله دمیده

از ماتم سرو قدشان سرو خمیده

در سایه گل بلبل ازین غصه خزیده

گل نیزُ چو من در غمشان جامه دریده

چه کج رفتاری ای چرخ! چه بد کرداری ای چرخ!

سر کین داری ای چرخ! نه دین داری، نه آیین داری ای چرخ!

خوابند وکیلان و خرابند وزیران

بردند به سرقت همه سیم و زر ایران

ما را نگذارند به یک خانۀ ویران

یا رب بستان داد فقیران ز امیران

چه کج رفتاری ای چرخ! چه بد کرداری ای چرخ!

سر کین داری ای چرخ! نه دین داری، نه آیین داری ای چرخ!

از اشک همه روی زمین زیر و زبر کن

مشتی گرت از خاک وطن هست به سر کن

غیرت کن و اندیشۀ ایام بتر کن

اندر جلو تیر عدو سینه سپر کن

چه کج رفتاری ای چرخ! چه بد کرداری ای چرخ!

سر کین داری ای چرخ! نه دین داری، نه آیین داری ای چرخ!

از دست عدو نالۀ من از سر درد است

اندیشه هر آن کس کند از مرگ، نه مرد است

جانبازی عشاق نه چون بازی نرد است

مردی اگرت هست، کنون وقت نبرد است

چه کج رفتاری ای چرخ! چه بد کرداری ای چرخ!

سر کین داری ای چرخ! نه دین داری، نه آیین داری ای چرخ!

عارف ز ازل تکیه بر ایام نداده‌ست

جز جام به کس دست چو خیام نداده‌ست

دل جز به سر زلف دلارام نداده‌ست

صد زندگی ننگ به یک نام نداده‌ست

چه کج رفتاری ای چرخ! چه بد کرداری ای چرخ!

سر کین داری ای چرخ! نه دین داری، نه آیین داری ای چرخ!

رضاخان پس از به سلطنت رسیدن، برای تثبیت قدرت خود آزادی‌های سیاسی را بسیار محدود کرد که این امر بر عارف قزوینی نیز تأثیر گذاشت؛ به‌گونه‌ای که اجرای کنسرت و نشر اشعار او ممنوع شد. او به دلیل سوابق سیاسی و گذشته‌اش، عارف در سال ۱۳۰۶ به همدان رفت که برخی آن را تبعید می‌دانند و با وجود داشتن زندگی سخت و فاقد درآمد کافی، دعوت زرتشتیان هند برای مهاجرت و زندگی در رفاه را نپذیرفت و همان‌جا ماند.

سرانجام عارف که از بیماری‌های قلبی و سرطان ریه رنج می‌برد، در آخر دی یا اول بهمن سال ۱۳۱۲ درگذشت و در آرامگاه بوعلی‌سینا به خاک سپرده شد.

یک تصنیف، ده‌ها اجرا

این تصنیف که از آن با نام‌های «راز دل» و «هنگام می» نیز ثبت شده، از افسانه خون سیاوش و روییدن لاله از آن در فرهنگ ایرانی الهام گرفته است. «از خون جوانان وطن» ابتدا با صدای خود عارف و همراهی سه‌تار اجرا شد و به یکی از قطعات ثابت موسیقی ملی ایران تبدیل گردید. در دوران معاصر، اجرای محمدرضا شجریان (دهه ۱۳۵۰) از این اثر بسیار شهرت یافت، پس از شجریان نیز خوانندگانی نظیر سالار عقیلی، محمد معتمدی، علیرضا قربانی و... این تصنیف را با تنظیمات متفاوت موسیقایی بازخوانی کردند. پس از حوادث اخیر و شهادت ۲۴۲۷ نفر از هم‌وطنانمان، به نوای مداحانی مانند محمود کریمی و سید مهدی حسینی نیز راه پیدا کرد.

این اثر همواره به‌عنوان سرود سوگ آزادی‌خواهان و آنان که خون و جانشان را برای ایران فدا کردند شناخته می‌شود، و پس از گذشت یک قرن همچنان تازه و سوزناک است.

منبع: مهر