هوش مصنوعی در خدمت فهم قرآن

باشگاه خبرنگاران جوان-  احمد ربیعی زاده معاون فناوری و مدیر آزمایشگاه هوش مصنوعی مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی در سومین نشست از سلسله نشست‌های «هوش مصنوعی و قرآن پژوهی دیجیتال» در نمایشگاه بین‌المللی قرآن کریم که در مصلی امام خمینی (ره) در تهران، در حال برگزاری است، با تشریح چالش‌های مدل‌های زبانی جهانی، از توسعه سامانه‌هایی با قابلیت استناددهی دقیق و دقت ۷۷ درصدی در حوزه تخصصی تفاسیر خبر داد.

وی در یک ارائه تحلیلی، ضمن تشریح دستاورد‌های این مرکز در دیجیتال‌سازی میراث اسلامی، به کالبدشکافی چالش‌های بنیادین مدل‌های زبانی بزرگ جهانی پرداخت و از راهبرد‌های مرکز نور برای توسعه ابزار‌های هوشمند، دقیق و مهم‌تر از همه، قابل اعتماد برای پژوهشگران رونمایی کرد.

دیجیتال‌سازی میراث گران‌سنگ اسلامی

معاون فناوری و مدیر آزمایشگاه هوش مصنوعی مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی، در ابتدای سخنان خود با تأکید بر رسالت این مرکز اظهار کرد: ما در مرکز نور وظیفه خودمان می‌دانیم که همیشه با رشد و تحولی که در فناوری اطلاعات رخ داده است، همگام باشیم. طی این سال‌ها، از هوش مصنوعی به عنوان یکی از زمینه‌های پرکاربرد و جذابی که می‌تواند تحول‌آفرین باشد، در این عرصه غافل نبودیم تا محصولات جدیدی را به ارمغان بیاوریم. این تلاش‌ها هم در حوزه نرم‌افزار‌ها بوده و هم در حوزه جریان‌سازی، آموزش و همگام کردن بدنه محققین در زمینه استفاده از فناوری در علوم اسلامی. ما سعی کردیم شاخه‌های مختلف جامعه علمی، از مراجع و علما گرفته تا اندیشمندان، طلبه‌ها و محققین را همراه کنیم تا ابتدا با این فناوری‌ها آشنا شوند و بعد با ظرفیت‌هایی که وجود دارد توانمند شده و چالش‌ها را بشناسند.

وی در توضیح دستاورد‌های گذشته مرکز نور در حوزه قرآن‌پژوهی دیجیتال بیان کرد: محصولات قرآنی متعددی در مرکز به نتیجه رسیده است که شاخص‌ترین آنها، پایگاه جامع قرآنی با دربرگیری بالغ بر ۴۰۰ عنوان تفسیر شیعه و اهل سنت در بیش از ۲۰۰۰ جلد، و همچنین بیش از ۱۵۰ ترجمه به ۳۰ زبان زنده دنیاست؛ این پایگاه به اذعان بازدیدکنندگان خارجی، بزرگترین و منحصربه‌فردترین پایگاه محتوایی قرآن در کشور است. پشت صحنه تمام این نرم‌افزارها، بیش از ۵۰ قابلیت مبتنی بر هوش مصنوعی کلاسیک برای فرآوری محتوا یا عرضه خدمات پژوهشی به کار گرفته شده است. قابلیت‌هایی نظیر تحلیل صرفی و نحوی خودکار کلمات قرآن، برچسب‌گذار خودکار آیات در انبوه ۱۴۰ هزار جلد کتاب، جستجوی ساخت‌یافته صرفی و نحوی، مدخل‌یابی هوشمند کلمات و مشابه‌یابی لفظی آیات، ابزار‌هایی بودند که فرآیند‌های تحقیقاتی زمان‌بر و هزینه‌بر را با کسری از زمان ممکن ساختند. همچنین، استخراج متن از حدود سه میلیون صفحه مقاله و ۵۵ هزار جلد کتاب تایپ‌نشده و همترازی کلمه به کلمه قرآن با بیش از ۶۰ ترجمه فارسی، از دیگر خدمات بنیادینی است که به برکت فناوری، منابع علمی اصیل را از حبس خارج کرده و در دسترس پژوهشگران قرار داده است.

افشای توهم و سوگیری مدل‌ها

ربیعی‌زاده در بخش دیگری از سخنان با اشاره به ورود به عصر هوش مصنوعی مولد و مدل‌های زبانی بزرگ، بر ضرورت توسعه مدل‌های بومی تأکید کرد و افزود: شاید این سؤال پیش بیاید که چرا با وجود مدل‌های خارجی، به دنبال تولید مدل هوشمند اسلامی هستیم. پاسخ در چالش‌های بنیادین این مدل‌ها نهفته است. یکی از مهم‌ترین چالش‌ها، «توهم» یا تولید اطلاعات خلاف واقع است. برای مثال، وقتی از یک مدل خارجی درباره کلمات غیرعربی سوره واقعه پرسیدیم، کلماتی صحیح را با آدرس‌های کاملاً اشتباه از آیاتی که در آن سوره وجود ندارند، لیست کرد. یا در مثالی دیگر، فهرستی از مقالات علمی با نویسندگان معتبر و آدرس‌هایی از پایگاه‌های داخلی ارائه داد که هیچ‌کدام وجود خارجی نداشتند. این خیال‌پردازی‌ها اعتماد پژوهشگر را به کلی سلب می‌کند. چالش دیگر، سوگیری است. این مدل‌ها بر اساس داده‌های انبوهی که بعضاً جهت‌دار هستند آموزش دیده‌اند و خروجی آنها می‌تواند حاوی اطلاعات غلط، زرد یا جهت‌دهی‌شده به سمت یک عقیده یا مذهب خاص باشد. این مسائل ضرورت ورود ما به این فضا و سفارشی‌سازی ربات‌های هوشمند برای نیاز‌های داخلی را دوچندان می‌کند تا ابتکار عمل در اختیار مدل‌های معتبر و مستند قرار گیرد.

تولد یک دستیار هوشمند قرآنی

معاون فناوری مرکز نور در معرفی سامانه «گفتگوی هوشمند با تفاسیر قرآن کریم» که به عنوان یکی از راهکار‌های مقابله با این چالش‌ها توسعه یافته است، گفت: این سامانه که آبان‌ماه گذشته رونمایی شد، به محققان امکان می‌دهد تا با بیش از ۲۰۰۰ جلد کتاب تفسیری به صورت باکیفیت و مستند گفت‌و‌گو کنند. ویژگی اصلی آن، محتوای غنی و پاسخ‌دهی به زبان‌های فارسی و عربی است. برخلاف جستجوی سنتی، ماشین خودش علاوه بر بازیابی، نتایج را تحلیل و دسته‌بندی کرده و اقوال مختلف را ارائه می‌دهد. مهم‌ترین مزیت آن نسبت به مدل‌های خارجی، ارجاع و استناد مستقیم به منابع اصلی است؛ به ازای هر گزاره، آدرس دقیق کتاب، جلد و صفحه ارائه می‌شود تا کاربر بتواند با یک کلیک، صحت‌سنجی کند. فرآیند پشت صحنه شامل تحلیل سؤال کاربر، بسط معنایی آن برای بازیابی جامع، گزینش دقیق‌ترین اسناد مرتبط و در نهایت، تولید یک پاسخ منسجم و تحلیلی توسط هوش مصنوعی مولد است. ارزیابی‌های ما نشان داد دقت این سامانه در حوزه تخصصی قرآن‌پژوهی به بیش از ۷۷ درصد می‌رسد، در حالی که دقت مدل‌های مشابه خارجی در همین حوزه حدود ۴۰ درصد است.

خلق ابزار برای پژوهشگر نوین

ربیعی‌زاده در تشریح چشم‌انداز آینده، این سامانه را قطعه‌ای از یک پازل بزرگتر توصیف کرد و خاطرنشان ساخت: ما در حال توسعه قابلیت‌های جدیدی، چون جستجوی معنایی در آیات، تحلیل‌های صوتی و تلخیص هوشمند نظرات تفسیری ذیل هر آیه هستیم. هدف نهایی، ترکیب این سامانه با پروژه‌های مشابه مانند «گفتگوی هوشمند با احادیث»، «گفت‌و‌گو با متون فقهی» و «سامانه هوشمند تاریخی» برای رسیدن به یک «دستیار هوشمند جامع علوم اسلامی» است که بتواند تمام نیاز‌های محققین را پوشش دهد. این هدف نیازمند زیرساخت‌های پردازشی قدرتمند، محتوای فرآوری‌شده و الگوریتم‌های پیشرفته است. در پایان باید گفت، بسیاری نگران جایگزینی انسان توسط هوش مصنوعی هستند. ما با آن جایگاه فاصله داریم، اما یک چیز قطعی است: انسان‌هایی که مجهز به هوش مصنوعی هستند، قطعاً جای پژوهشگرانی که به این ابزار‌ها مسلط نیستند را خواهند گرفت و این، ضرورت بهره‌گیری از این ظرفیت‌ها را در پژوهش‌های اسلامی دوچندان می‌کند.

این نشست تخصصی در پایان با برگزاری جلسه پرسش و پاسخ و تبادل نظر میان سخنران و حضار به کار خود خاتمه داد.

گفتنی است، در بحبوحه تب‌وتاب جهانی پیرامون هوش مصنوعی مولد، سلسله‌نشست‌های تخصصی «هوش مصنوعی و قرآن‌پژوهی دیجیتال» به همت مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور) در نمایشگاه بین‌المللی قرآن کریم، به محملی برای ارزیابی کارشناسانه و آینده‌پژوهی این فناوری در حساس‌ترین حوزه معرفتی، یعنی علوم اسلامی بدل شده است. 

لازم به ذکر است، چهارمین نشست نیز روز شنبه نهم اسفندماه با موضوع «هوش مصنوعی عامل‌محور برای تبیین مفاهیم قرآنی» با سخنرانی دکتر بهروز مینایی، استاد و عضو هئیت علمی دانشگاه علم و صنعت مطالب خود را نیز ارائه خواهند داد.