نامی که در آسمان تکرار شد؛ روایت آیات قرآن از امیرالمومنین

باشگاه خبرنگاران جوان- ما مردمانی هستیم که پشت بند خداحافظی‌مان یک یاعلی سنجاق می‌کنیم. موقع به خانه بخت رفتن و قبل از آغاز عشق، یاعلی می‌گوییم. زمین‌خورده‌هایمان با یاعلی گفتن از جا بلند می‌شوند. ما مثل حاج کاظم توی آژانس شیشه‌ای برای صبرهایمان یک یاعلی می‌خوانیم. اصلا قول‌های بچگی‌مان وقتی قول مردانه می‌شود که به هم دست علی داده باشیم. ما زندگی‌مان با نام امیرالمومنین گره خورده؛ کسی که اسم بلند بالایش به واژه مرد و مردانگی اعتبار می‌دهد و طی تاریخ هرجا بخواهند شجاعت و دلاوری را معنا کنند ناگزیر به او می‌رسند طوری که نه فقط در روزمره که اگر نگاهی به قرآن و کلام الله مجید بیندازید می‌توانید آیه‌های زیادی را پیدا کنید که شان نزولش به توصیف شخصیت ابوتراب برمی‌گردد. بزرگمردی که خودش قرآن ناطق بود و جان پیامبر؛ کسی که خدا در قرآن حتی به برق سم اسبش سوگند خورده. به بهانه فرارسیدن عید غدیر نگاهی انداخیتم به همین آیات. آیاتی که پروردگار آنها را به افتخار وجود مردی نازل کرده که حالا اسمش روی زمین توان زانوی آدم‌هایی است که شاید گاهی وقت‌ها یارای ایستادن نداشته باشند.

شبی که علی (ع) جانش را سپر جان پیامبر (ص) کرد

«و از مردم کسی است که جانش را برای خشنودی خدا می‌فروشد [مانند امیرالمؤمنین علیه السلام]و خدا به بندگان مهربان است» سوره بقره، آیه ۲۰۷

تاریخ اسلام روز و شب‌های سرنوشت‌ساز کم ندیده، اما شاید هیچ شبی به اندازه «لیلة المبیت» در سرنوشت مسلمانان تأثیرگذار نبوده واقعه‌ای که بیشتر ما ماجرای آن را خوانده و شنیده‌ایم. شبی که مشرکان مکه برای پایان دادن به دعوت پیامبر (ص)، خانه او را محاصره کردند و تصمیم گرفتند با حمله‌ای ناگهانی برای به شهادت رساندن حضرت رسول کار اسلام را یکسره کنند. در آن لحظه حساس، حضرت علی علیه‌السلام بود که بی‌هیچ تردیدی پذیرفت در بستر پیامبر بخوابد تا رسول خدا از مکه خارج شود. او به خوبی می‌دانست که ممکن است با طلوع صبح، شمشیر‌های دشمن بر پیکرش فرود آید، اما حفظ جان پیامبر را بر امنیت خود ترجیح داد. مفسران شأن نزول آیه ۲۰۷ سوره بقره؛ «وَمِنَ النَّاسِ مَن یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ» را به همین واقعه نسبت داده‌اند؛ آیه‌ای که از انسان‌هایی سخن می‌گوید که جان خود را برای رضایت خداوند می‌بخشند.

سوگند به سُم اسبانی که در رکاب حیدر تاختند

«سوگند به اسبان دونده که (در میدان جهاد) نفسشان به شماره افتاد؛ و (به هنگام تاختن، از برخورد نعل اسبان با سنگ‌های بیابان) به شدّت برق افروزند.» (سوره عادیات آیات ۱ و ۲)

قرآن کریم سوره عادیات را با تصویری پرشکوه آغاز می‌کند؛ اسب‌هایی که نفس‌زنان می‌تازند، از برخورد سُم‌هایشان با سنگ‌ها جرقه برمی‌خیزد و در سپیده‌دم به قلب میدان نبرد می‌زنند. سوره‌ای که حجت الاسلام قرائتی درباره ماجرای شان نزولش این طور می‌گوید: «سال هشتم هجری کفار تعهد کرده بودند که حتماً پیغمبر اسلام (ص) و علی بن ابی طالب علیه‌السلام را بکشند. پیغمبر (ص) یک جمعیت ۱۲ هزار نفری را برای یورش فرستاد از مدینه به سرزمین یابس. فرمانده نظامی خلیفه اول ابوبکر رفتند موفق نشدند و برگشتند. دو مرتبه لشکر را فرستاد به فرماندهی خلیفه دوم باز هم رفتند و شرمنده برگشتند، مرتبه سوم لشکر را به فرماندهی عمروعاص فرستاد او هم رفت و خیلی خراب کرد دفعه چهارم فرماندهی را به علی بن ابی طالب علیه‌السلام دادند، ایشان شبانه رفتند، دستور داد سم اسب‌ها را در پارچه بپیچند که تق تق نکند تا نزدیک سحر به جمعیت کفار رسیدند اول سحر که شد پارچه‌ها را از سم برداشتند یکمرتبه حمله کردند دشمن دید امیرالمومنین علیه‌السلام آمده، وسط جنگ کفار را تارومار کردند جبرئیل خبر آورد یا رسول الله چشمت روشن سه نفر اول خراب کردند، اما بشارت علی علیه‌السلام موفق شد این سوره را بخوان پیغمبر (ص) در نماز صبح بعد از حمد این سوره را خواند «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ»، «وَ الْعادِیاتِ ضَبْحاً فَالْمُورِیاتِ قَدْحاً.»

آیه‌ای به نام انگشتری ابوتراب

«سرپرست و دوست شما فقط خدا و رسول اوست و مؤمنانی [مانند علی بن ابی طالب‌اند]که همواره نماز را برپا می‌دارند و در حالی که در رکوع هستند [به تهیدستان]زکات می‌دهند.» (آیه ۵۵ سوره مائده)

این آیه به اسم آیه ولایت هم شناخته می‌شود. داستان هم از جایی آغاز می‌شود که راویان می‌گویند نیازمندی وارد مسجد شد و از مردم یاری خواست، اما کسی پاسخ او را نداد. در این میان، امیرالمومنین علیه‌السلام که در حال رکوع بودند، با اشاره دست انگشتر خود را به او بخشیدند. پس از این اتفاق، آیه ولایت نازل شد: «إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا...»؛ آیه‌ای که از نگاه مفسران شیعه، یکی از مهم‌ترین مستندات قرآنی درباره ولایت و جایگاه ویژه امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام به شمار می‌رود.

روزی که امیرالمومنین جان پیامبر شد

«پس هر که با تو درباره او [عیسی]پس از آنکه بر تو [به واسطه وحی، نسبت به احوال وی]علم و آگاهی آمد، مجادله و ستیز کند، بگو: بیایید ما پسرانمان را و شما پسرانتان را و ما زنانمان را و شما زنانتان را و ما جان‌هایمان را و شما جانهایتان را دعوت کنیم؛ سپس یکدیگر را نفرین نماییم، پس لعنت خدا را بر دروغگویان قرار دهیم.» (سوره آل عمران آیه ۶۱)

ماجرای مباهله یکی از مهم‌ترین رخداد‌های تاریخ اسلام است. هنگامی که گفت‌و‌گو‌های پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم با مسیحیان نجران به نتیجه نرسید، فرمان الهی برای مباهله صادر شد. در مباهله قرار بود پسران ما و پسران آنها، زنان ما و زنان آنها و جان‌های ما و جانهایشان حضور پیدا کنند. در روز موعود، پیامبر (ص) تنها نزدیک‌ترین افراد خاندان خود را همراه برد؛ حضرت فاطمه سلام الله علیها، امام حسن علیه السلام، امام حسین علیه السلام و حضرت علی علیه السلام. در این میان، تعبیر «أَنْفُسَنَا» در آیه مباهله همواره مورد توجه مفسران قرار گرفت؛ تعبیری که در روایات گفته شد که امیرالمومنین برای پیامبر حکم جان او را داشت و از جایگاه استثنایی ایشان در کنار حضرت رسول حکایت داشت.

فرمانی که در غدیر سرنوشت امت را رقم زد

«ای پیامبر! آنچه از سوی پروردگارت [درباره ولایت و رهبری علی بن أبی طالب امیرالمؤمنین علیه السلام]بر تو نازل شده ابلاغ کن؛ و اگر انجام ندهی پیام خدا را نرسانده‌ای و خدا تو را از [آسیب و گزند]مردم نگه می‌دارد؛ قطعاً خدا گروه کافران را هدایت نمی‌کند» (آیه ۶۷ سوره مائده)

این آیه مربوط به همان واقعه بزرگ در آخرین حج پیامبر است وقتی در سال دهم هجری، کاروان بزرگ مسلمانان در منطقه غدیر خم توقف کرد. در همین هنگام، آیه‌ای با لحنی قاطع بر پیامبر خاتم نازل شد: «یَا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنزِلَ إِلَیْکَ مِن رَّبِّکَ...». این آیه به اعلام ولایت و جانشینی حضرت علی علیه السلام مربوط می‌شود. پس از نزول این فرمان، پیامبر در میان جمعیت ایستاد، دست امیرمومنان را بالا برد و جمله تاریخی «من کنت مولاه فهذا علی مولاه» را بر زبان جاری کرد؛ واقعه‌ای که بعد‌ها به عنوان عید غدیر در حافظه تاریخی مسلمانان ماندگار شد.

وقتی که امیرالمومنین مُهر تکمیل رسالت شد

«امروز [با نصبِ علی بن ابی طالب به ولایت، امامت، حکومت و فرمانروایی بر امت]دینتان را برای شما کامل، و نعمتم را بر شما تمام کردم، و اسلام را برایتان به عنوان دین پسندیدم..» (سوره مائده آیه۳)

همه این را خوب می‌دانیم که غدیر تنها یک واقعه تاریخی نبود؛ روزی بود که قرآن از آن با تعبیر «اکمال دین» یاد کرد. در بخشی از آیه سوم سوره مائده آمده است: «الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَرَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلَامَ دِینًا». بر اساس روایات معتبر، این آیه پس از معرفی امیرالمومنین علی علیه‌السلام در غدیر خم نازل شد. از همین رو، غدیر فقط یادآور یک انتصاب نیست؛ بلکه نماد تکمیل رسالت، ادامه دار شدن مسیر هدایت و به سرانجام رسیدن نعمتی است که با بعثت پیامبر مهربانی‌ها آغاز شده بود.

منبع: مهر