آیین‌های سوگواری محرم در هرمزگان؛ از علم پیغمبر میناب تا علم شمشیری قشم؛ جلوه‌های عاشورایی در جنوب ایران

باشگاه خبرنگاران جوان؛ محمد امیرمحمدی - هرمزگان با پیشینه‌ای غنی از فرهنگ عاشورایی، هر ساله در ماه محرم، میزبان آیین‌های سوگواری ویژه است.

اول محرم؛ آغاز سوگ و بستن علم‌ها

با رؤیت هلال ماه محرم، فضای شهر‌های هرمزگان رنگ و بوی حزن به خود می‌گیرد. حسینیه‌ها و تکایا سیاه‌پوش می‌شوند و مراسم بستن علم‌ها در محله‌های مختلف آغاز می‌گردد.

در بندرعباس و میناب، هر حسینیه به نام یکی از معصومان (ع) علم می‌بندد. علم‌های حضرت ابوالفضل (ع)، امام رضا (ع)، زین‌العابدین (ع)، امام حسن (ع)، رسول‌الله (ص) و صاحب‌الزمان (عج) از جمله علم‌های مشهور هستند که با پارچه‌های رنگی آراسته می‌شود.

از دیگر رسوم روز‌های نخست محرم، آماده‌سازی ۱۲ علم «منبرگپ» است که منصوب به دوازده امام (ع) بوده و با آیینی خاص برای غسل دادن به دریا برده می‌شوند.

دوم تا چهارم محرم؛ چاوش‌خوانی و آماده‌سازی

در این روزها، مراسم چاوش‌خوانی در حسینیه‌ها و مساجد برگزار می‌شود. مداحان و ذاکران اهل بیت با نوای خوش خود، فضای معنوی خاصی را ایجاد کرده و مردم را برای حضور در مراسم سوگواری فرا می‌خوانند.

همزمان، نوحه‌خوانی و سینه‌زنی‌های محلی آغاز می‌شود و دسته‌های عزاداری در محله‌ها به حرکت درمی‌آیند. صدای سنج، دمام و بوق، کوچه‌های شهر را پر می‌کند و نوای حماسی و معنوی خاصی را به گوش می‌رساند.

پنجم محرم؛ اوج شکوه علم‌گردانی

پنجمین روز ماه محرم، مهم‌ترین روز آیین‌های عاشورایی در هرمزگان است. در این روز، دو آیین بزرگ و باشکوه در استان برگزار می‌شود:

علم پیغمبر در میناب

آیین «علم پیغمبر» در شهرستان میناب، با قدمتی بیش از ۳۶۰ سال، از ساعت ۱۵ عصر آغاز می‌شود. این مراسم که برگرفته از باور مردم به برافراشته شدن پرچم پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله) به دست سالار شهیدان در کربلا است، یکی از باشکوه‌ترین مراسم سوگواری در جنوب کشور محسوب می‌شود.

از ساعات اولیه صبح روز پنجم محرم، هفت نفر از افرادی که از پیش تعیین شده‌اند، در حسینیه ماتم قلعه حضور می‌یابند. چوب علم که از شاخه‌های درخت لور (انجیر معابد) است، ابتدا با آب و سپس با گلاب شست‌وشو داده می‌شود. همزمان، چاوش‌خوانی و مدح امام حسین (ع) آغاز می‌گردد.

پس از شست‌وشو، علم را با پارچه‌های رنگی که بیشتر از نذورات مردم است می‌پوشانند. پارچه‌های رنگی از زیر و پارچه قرمز بزرگی از روی همه پارچه‌ها بسته می‌شود. حلقه‌ای عمامه‌شکل به نام «خلخال» از جنس نقره بر بالای پارچه‌ها و پنجه‌ای فلزی از جنس ورشو در بالای علم قرار می‌گیرد.

علم حضرت رسول (ص) از منبر ماتم قلعه به قصد زیارت قبور سادات حرکت می‌کند. مسیر حرکت از میدان استقلال به سمت بلوار ساحلی و میدان ولایت است. در حوالی منبر لب رودخانه، علم منتسب به صاحب‌الزمان (عج) به پیشواز علم حضرت رسول (ص) می‌آید و در این مکان، مردم با شور و حال خاص به عزاداری و مدیحه‌سرایی می‌پردازند و قربانی می‌کنند.

پس از دقایقی عزاداری، علم حضرت رسول الله جلو و علم حضرت مهدی (عج) پشت سر او به حرکت درمی‌آیند و در مسیر، علم‌های منتسب به سایر ائمه اطهار از سراسر شهرستان به این کاروان ملحق می‌شوند.

علم شمشیری در قشم

همزمان با پنجم محرم، آیین «علم شمشیری» در جزیره قشم با قدمتی نزدیک به ۹ قرن برگزار می‌شود. این آیین که یادگار ساکنان موسوم به حیدرآبادی در قشم است، جلوه‌ای خاص به مراسم عزاداری شیعیان این جزیره می‌بخشد.

علم شمشیری که در مسجد علی‌بن‌ابی‌طالب (ع) شهر قشم نگهداری می‌شود، با پای پیاده و در میان حال و هوای معنوی، مسافتی ۱۱ تا ۱۲ کیلومتری را تا روستای حمیری طی می‌کند. سوگواران حسینی این علم مقدس را بر دوش می‌کشند و در طول مسیر، زنان و مردان بسیاری با نذر‌های خود شامل گوسفند، شیرینی، شکلات و شکر به پیشواز آن می‌آیند.

شیعیان قشم معتقدند علم شمشیری که شمشیر منقوش به آیات قرآنی بر بلندای آن نصب است، متعلق به شاه نجف بوده و با گذشت ۹ قرن تاکنون استوار و پابرجا مانده است. این حرکت باشکوه تا بعد از ظهر ادامه می‌یابد و سپس علم به مکان اصلی خود در شهر قشم بازمی‌گردد.

ششم محرم؛ آغاز علم‌گردانی در بشاگرد

از ششمین روز ماه محرم، آیین علم‌گردانی در روستا‌های شهرستان بشاگرد آغاز می‌شود و تا روز تاسوعا به درازا می‌کشد. در این آیین، هیأت‌های عزاداری روستا‌های مختلف به روستا‌های مجاور می‌روند و این سنت بسیار کهن را زنده نگه می‌دارند.

در گذشته، مردم با پای پیاده به روستا‌های اطراف می‌رفتند و روستا‌های میزبان به نحو احسن از عزاداران حسینی پذیرایی می‌کردند. عزاداران در روستای میزبان به نوحه‌خوانی و سینه‌زنی می‌پردازند و فضای معنوی خاصی را ایجاد می‌کنند.

هفتم تا نهم محرم؛ چک‌چکو، واحد و سنج و دمام

در روز‌های هفتم تا نهم محرم، آیین‌های متنوعی در سراسر استان برگزار می‌شود:

چک‌چکو یا سنگ‌زنی

آیین «چک‌چکو» یا سنگ‌زنی از شاخص‌ترین شیوه‌های عزاداری سنتی در هرمزگان است. در این مراسم، عزاداران دو قطعه سنگ یا چوب کوچک را در دست گرفته و همزمان با نوحه‌خوانی، آنها را با ریتمی خاص به یکدیگر می‌کوبند. نام این آیین از صدای حاصل از برخورد سنگ‌ها گرفته شده است.

چک‌چکو از نخستین شب‌های محرم آغاز شده و تا پایان دهه اول ادامه دارد. این مراسم نمادی از همدلی و هماهنگی عزاداران بوده و یکی از اصیل‌ترین جلوه‌های سوگواری جنوب ایران به شمار می‌رود.

سینه‌زنی حلقه‌ای (واحد)

یکی دیگر از شیوه‌های سنتی عزاداری در هرمزگان، سینه‌زنی حلقه‌ای است که به آن «واحد» نیز می‌گویند. در این آیین، عزاداران به شکل دایره کنار یکدیگر قرار می‌گیرند و با دست چپ کمربند فرد کناری را گرفته و با دست راست بر سینه خود می‌زنند.

حرکت هماهنگ عزاداران همراه با نوحه‌خوانی، تصویری از وحدت، همدلی و انسجام جمعی را به نمایش می‌گذارد. این شیوه سینه‌زنی در زمان اجرای «واحد» توسط نوحه‌خوان به اوج خود می‌رسد. در بندرعباس، ساحل شهر تا پایان دهه اول محرم با حضور مداحان هرمزگانی و بوشهری شاهد اقامه عزای سنتی واحد است.

سنج و دمام

سنج و دمام از شناخته‌شده‌ترین نماد‌های عزاداری در جنوب ایران است. در هرمزگان نیز این آیین جایگاه ویژه‌ای دارد و در شب‌های محرم، به‌ویژه در برخی محله‌های بندرعباس، برگزار می‌شود.

صدای هماهنگ سنج، دمام و بوق فضایی حماسی و تأثیرگذار ایجاد می‌کند و مردم را برای حضور در مراسم سوگواری فرا می‌خواند. این نوای ریتمیک ضمن ایجاد شور معنوی، انسجام و هماهنگی خاصی به دسته‌های عزاداری می‌بخشد.

نهم محرم (تاسوعا)؛ اوج سوگواری

روز تاسوعا، روز اوج سوگواری در هرمزگان است. در این روز، علم‌گردانی‌ها به اوج خود می‌رسد و دسته‌های بزرگ عزاداری در شهر‌های مختلف به حرکت درمی‌آیند.

در بندرعباس، میناب و سایر شهرها، حسینیه‌ها و مساجد مملو از جمعیت می‌شود. روضه‌خوانی‌های طولانی، سینه‌زنی‌های دسته‌جمعی و نوحه‌خوانی‌های محلی، فضای شهر را سرشار از حزن و معنویت می‌کند.

دهم محرم (عاشورا)؛ روز حماسه و شهادت

روز عاشورا، شکوه‌ترین روز آیین‌های محرم در هرمزگان است. در این روز، آیین‌های متعددی برگزار می‌شود:

شیر و کُتَل در میناب

یکی از برجسته‌ترین آیین‌های شهرستان میناب، مراسم «شیر و کُتَل» است که هر سال صبح روز عاشورا برگزار می‌شود. این آیین که از شهرتی ملی برخوردار است، نوعی نمایش آیینی و نمادین از وقایع کربلا محسوب می‌شود.

در این مراسم، هنرمندان و عزاداران در نقش شخصیت‌های واقعه عاشورا همچون یاران امام حسین (ع)، لشکریان یزید، شمر و کاروان اسرا ظاهر می‌شوند و با اجرای صحنه‌هایی از روز عاشورا، واقعه کربلا را برای مردم بازآفرینی می‌کنند.

این مراسم علاوه بر جنبه سوگواری، نقش مهمی در انتقال فرهنگ عاشورا و آشنایی نسل جوان با مفاهیم ایثار، شهادت و آزادگی دارد.

حجله‌گردانی و تابوت‌گردانی

در تمامی شهر‌های هرمزگان، روز عاشورا با حرکت دسته‌های سینه‌زنی همراه با علم، تابوت و حجله آغاز می‌شود. در بندرعباس و میناب، روز عاشورا شکوه خاصی دارد.

رقص حجله یا حجله‌گردانی از دیگر آیین‌های مرسوم در این استان است که با شور و حال خاص برگزار می‌شود. عزاداران حجله‌های تزیین‌شده را بر دوش می‌کشند و در حالی که به سینه می‌زنند، در خیابان‌ها حرکت می‌کنند.

تعزیه‌خوانی

از دوره قاجاریه به این سو، تعزیه در هرمزگان مورد توجه بوده و خاستگاه اصلی آن شهر میناب است. مرحوم حسینعلی قضایی، مرثیه‌سرای بزرگ جنوبی، بیشتر مجالس تعزیه را سروده یا تنظیم کرده است.

مهم‌ترین مراکز اجرایی تعزیه‌خوانی در استان، در شهر‌های میناب، بندرعباس، فین، رضوان، گهره و جزیره هرمز است که در دهه اول محرم به آن پرداخته می‌شود و در ماه صفر نیز این مراسم در برخی مناطق برگزار می‌گردد.

یازدهم و دوازدهم محرم؛ ادامه سوگ

در روز‌های یازدهم و دوازدهم محرم، مراسم سوگواری ادامه دارد. حجله‌گردانی، روضه‌خوانی و سینه‌زنی در محله‌های مختلف برگزار می‌شود. مردم به دیدار یکدیگر رفته و تسلیت می‌گویند.

در برخی روستاها، آیین‌های خاصی برگزار می‌شود که مختص همان منطقه است. این آیین‌ها نشان‌دهنده تنوع فرهنگی و غنای مذهبی استان هرمزگان است.

سیزدهم محرم و پس از آن؛ پایان دهه اول

با پایان دهه اول محرم، مراسم سوگواری در حسینیه‌ها و مساجد ادامه می‌یابد تا به روز اربعین برسد. در این ایام، روضه‌خوانی، نوحه‌خوانی و مراسم یادبود برگزار می‌شود.

در برخی مناطق، آیین‌های خاصی برای روز بیستم ماه صفر (روز اربعین) تدارک دیده می‌شود که شامل دسته‌روی، سینه‌زنی و روضه‌خوانی است.

آیین‌های محرم در استان هرمزگان، با تنوع و غنای فرهنگی خود، نشان‌دهنده عمق ارادت مردم این دیار به خاندان عصمت و طهارت (ع) است. از علم پیغمبر میناب با ۳۶۰ سال قدمت تا علم شمشیری قشم با ۹ قرن تاریخ، از شیر و کتل تا چک‌چکو، هر کدام داستانی از عشق و ایمان را روایت می‌کنند.

این آیین‌ها نه تنها جنبه سوگواری دارند، بلکه نقش مهمی در انتقال فرهنگ عاشورا به نسل‌های آینده و حفظ هویت فرهنگی و مذهبی منطقه ایفا می‌کنند.