چرا امضای توافق ایران و آمریکا در ژنو برگزار می‌شود؟

باشگاه خبرنگاران جوان؛ مینا عظیمی - الجزیزه در گزارشی نوشت که سوالات دیگر محدود به محتوای یادداشت تفاهمی که به جنگ بین واشنگتن و تهران پایان می‌دهد نیست، بلکه به محل امضای رسمی آن نیز کشیده شده است: چرا ژنو به طور خاص، و نه اسلام آباد، که نامش با روند مذاکرات گره خورده است، یا هر پایتخت دیگری؟

در ایران، دبیرخانه شورای عالی امنیت ملی اعلام کرد که متن تفاهم‌نامه مذاکرات پایان جنگ که به «مذاکرات اسلام‌آباد» معروف است شامگاه ۱۴ ژوئن تکمیل شده و امضای رسمی آن روز جمعه ۱۹ ژوئن انجام خواهد شد.

دبیرخانه شورا تأیید کرد که جنگ و عملیات نظامی در جبهه‌های مختلف از جمله لبنان فورا و برای همیشه پایان خواهد یافت، علاوه بر این، محاصره دریایی ایران فورا و به طور کامل پایان خواهد یافت و مذاکرات برای توافق نهایی پس از انجام تعهدات طرف مقابل به مرحله بعدی موکول خواهد شد.

در اسلام آباد، شهباز شریف، نخست وزیر پاکستان، اعلام کرد که مراسم رسمی امضای توافق روز جمعه، ۱۹ ژوئن، در سوئیس برگزار خواهد شد و از آمریکا و ایران برای رسیدن به این مرحله تشکر کرد. در همین حال، کاخ سفید بیانیه‌ای از دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا، منتشر کرد که در آن گفته شده بود توافق با جمهوری اسلامی ایران «کامل» شده است و به همه طرف‌ها تبریک گفت.

در داخل ایران، اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه، در تلاشی رسمی برای نشان دادن اینکه این تفاهم یک تصمیم دیپلماتیک یکجانبه نبوده، بلکه نتیجه اجماع نهادی در درون حکومت بوده است، تاکید کرد که «تمام ارکان نظام» به شیوه‌ای هماهنگ و متحد کار می‌کنند و فرآیند تصمیم‌گیری روشن و شفاف است.

تفاهم‌نامه در اسلام‌آباد و امضای آن در ژنو

الجزیزه گفت که اگرچه این تفاهم‌نامه طبق اصطلاحات رسمی ایران نام اسلام‌آباد را یدک می‌کشد، اما همه نگاه‌ها به ژنو به عنوان محل امضا دوخته شده است. به نظر نمی‌رسد این انتقال از پایتخت میانجیگری به کشور بی‌طرف سوئیس صرفا یک جزئیات پروتکل باشد، بلکه بخشی از یک استراتژی سیاسی و دیپلماتیک گسترده‌تر است که با هدف افزایش وزن بین‌المللی به توافق، به حداقل رساندن احتمال عقب‌نشینی در آینده و جلوگیری از حساسیت‌های منطقه‌ای که ممکن است از انتخاب پایتخت در منطقه ناشی شود، انجام می‌شود.

منابع و کارشناسانی که با الجزیره صحبت کردند می‌گویند که ژنو به یک دلیل انتخاب نشده، بلکه به دلیل تلاقی چندین ملاحظه انتخاب شده است: تمایل ایران به دادن وزن بین‌المللی بیشتر به این تفاهم‌نامه، تلاش برای بهره‌مندی از حضور نهاد‌ها و قدرت‌های بین‌المللی به عنوان شاهدان سیاسی این روند، تمایل واشنگتن به اجتناب از قرار گرفتن در یک چارچوب منطقه‌ای که ممکن است به عنوان طرفداری از یک طرف نسبت به طرف دیگر تفسیر شود و همچنین ملاحظات امنیتی و لجستیکی مربوط به نزدیکی سوئیس به فرانسه، جایی که اجلاس گروه ۷ در اویان برگزار می‌شود.

بیش از یک مکان برای امضا

مهدی شکیبایی، استاد تاریخ ایران، معتقد است که مکان توافقات در دیپلماسی گاهی اوقات به اندازه محتوای آنها نمادین است، زیرا انتخاب شهر خود به بخشی از پیام سیاسی تبدیل می‌شود.

شکیبایی به الجزیره گفت که ژنو در آگاهی دیپلماتیک به عنوان «پایتخت بی‌طرفی» شناخته می‌شود، زیرا در سوئیس واقع شده است، کشوری که نامش دهه‌هاست با سیاست بی‌طرفی و میانجیگری در مناقشات بین‌المللی گره خورده است.

به گفته شکیبایی، امضای تفاهم‌نامه بین دشمنانی مانند آمریکا و ایران در ژنو این پیام را می‌رساند که این سند در خاک یکی از طرفین و نه در پایتختی که همسو با متحدان آنها تلقی می‌شود، منعقد نشده است، بلکه در فضایی بی‌طرف و با جهت‌گیری بین‌المللی منعقد شده است.

 این بُعد اهمیت مضاعفی پیدا می‌کند، زیرا ژنو محل استقرار دفتر مرکزی سازمان ملل متحد و میزبان ده‌ها سازمان بین‌المللی، هیئت‌های دیپلماتیک و سازمان‌های غیردولتی است.

این استاد تاریخ ایران معتقد است که ژنو برای تهران فقط یک شهر اروپایی معمولی نیست، بلکه بخشی از حافظه دیپلماتیک موضوع هسته‌ای ایران است. نام آن با نقاط عطف مهم مذاکراتی، به ویژه «برنامه اقدام مشترک» موقت که در ۲۴ نوامبر ۲۰۱۳ در ژنو مورد توافق قرار گرفت، پیوند خورده است که بعدا راه را برای توافق هسته‌ای معروف به «برنامه جامع اقدام مشترک» (برجام) در سال ۲۰۱۵ هموار کرد.

بنابراین، شکیبایی انتخاب ژنو را تلاشی برای تغییر تمرکز از منطق جنگ و فشار نظامی به مذاکره در مورد مسائل استراتژیک تفسیر می‌کند. او همچنین انتخاب آن به جای اسلام آباد را با محاسبات آمریکا مرتبط می‌داند؛ اگر این توافق در پایتخت پاکستان امضا می‌شد، پاکستان به عنوان بازیگری ظاهر می‌شد که به تشدید تنش پایان داده و راه را برای تفاهم هموار می‌کند. با این حال، ژنو نقش پاکستان را در چارچوب میانجیگری حفظ می‌کند، اما به این تفاهم‌نامه جنبه بین‌المللی وسیع‌تری می‌دهد.

پیشنهاد میانجی‌ها

هادی محمدی، استاد روابط بین‌الملل و کارشناس مسئله هسته‌ای ایران، تحلیلی ارائه می‌دهد که بر ابعاد عملی و سیاسی تمرکز دارد. او معتقد است که ابتکار ژنو در اصل پیشنهاد مستقیم ایران نبوده، بلکه از طریق واسطه‌های پاکستانی، احتمالا به درخواست یا دستور آمریکا به اسلام‌آباد، مطرح شده است.

محمدی به الجزیره گفت که یکی از دلایل این انتخاب مربوط به مسافت و تمهیدات امنیتی بوده است. ژنو به نظر می‌رسید که مکان مناسب‌تری بین ایران و آمریکا نسبت به اسلام‌آباد باشد. او افزود که عدم شفافیت در مورد تاریخ نهایی امضا و انتشار چندین تاریخ احتمالی، انتخاب شهری با زیرساخت‌های موجود برای پذیرش و تأمین امنیت هیئت‌ها را به گزینه‌ای واقع‌بینانه‌تر تبدیل کرده است.

اما محمدی این موضوع را به ملاحظات رسمی محدود نمی‌کند. از نظر سیاسی، او ژنو را در کنار نیویورک و وین، «پایتخت اروپایی سازمان ملل متحد» و یکی از شهر‌های بی‌طرف جهان توصیف می‌کند که به هر توافقی که در آنجا امضا شود، وزن بین‌المللی و نمادین بیشتری می‌دهد.

همچنین اشاره می‌کند که سوئیس از ۲۱ مه ۱۹۸۰، در غیاب روابط دیپلماتیک مستقیم بین واشنگتن و تهران، نقش حافظ منافع آمریکا در ایران را ایفا کرده است، نقشی که وزارت امور خارجه سوئیس در وب‌سایت رسمی خود آن را تأیید کرده است.

محمدی معتقد است که یک تفسیر خوش‌بینانه از مسیر تفاهم، این فرض را مطرح می‌کند که روابط ایران و آمریکا ممکن است، اگر نه به سمت عادی‌سازی، حداقل به سمت پایان دادن به خصومت آشکار پیش برود. اگر این اتفاق بیفتد، نقش سوئیس به عنوان یک کانال ارتباطی و حافظ منافع ممکن است کاهش یابد و بنابراین برن (پایتخت سوئیس) ممکن است مشتاق باشد که در یکی از مهم‌ترین مقاطع رقابت دیرینه بین دو طرف، حضور خود را حفظ کند.

با این حال، محمدی تأکید می‌کند که محل امضا همچنان از محتوای خود یادداشت تفاهم اهمیت کمتری دارد و آنچه که بیشترین اهمیت را خواهد داشت، اتفاقاتی است که در طول شصت روز آینده رخ خواهد داد، که قرار است در طی آن مسائل بسیار پیچیده‌ای مورد بحث قرار گیرد، آن هم در بحبوحه حضور مخالفان این مسیر در داخل ایران، آمریکا و رژیم تروریستی اسرائیل.

اجلاس گروه هفت و محاسبات آمریکا

از طرف آمریکایی، دیوید دی‌روش، مقام سابق وزارت دفاع آمریکا، معتقد است که دلایل انتخاب ژنو هنوز رسما اعلام نشده است، اما او برگزاری اجلاس گروه هفت در نزدیکی اویان، فرانسه را یکی از عوامل احتمالی می‌داند. او می‌گوید حضور مقامات ارشد آمریکایی که از قبل در اروپا هستند، ژنو را به انتخابی عملی تبدیل می‌کند، به خصوص اگر حضور سطح بالایی از واشنگتن مورد نیاز باشد.

دی روش معتقد است که کنار گذاشتن اسلام آباد به معنای نادیده گرفتن پاکستان نیست، بلکه منعکس کننده ملاحظات جغرافیایی، امنیتی و زیرساخت‌های لجستیکی است. او بر اساس تجربه قبلی خود در پرونده پاکستان، می‌گوید که سفر از واشنگتن به اسلام آباد زمان‌بر است و هیئت آمریکایی را خسته می‌کند و در نتیجه اثربخشی مذاکرات آنها را محدود می‌کند، در حالی که ژنو به ویژه با توجه به حضور آمریکایی‌ها در اروپا، نزدیک‌تر و آسان‌تر است.

او همچنین اشاره می‌کند که به نظر او، پاکستان با توجه به تهدیدات امنیتی و شرایط آب و هوایی تابستان، همان سطح از امنیت و انعطاف‌پذیری لجستیکی مورد نیاز برای رویدادی با این وسعت را ارائه نمی‌دهد. او می‌افزاید که انتخاب اسلام‌آباد به ایران یک مزیت عملی نابرابر می‌داد، زیرا پرواز از تهران به پایتخت پاکستان در مقایسه با سفر هیئت آمریکایی نسبتا کوتاه است.

اما دی روش همچنین معتقد است که ژنو با توجه به حضور نهاد‌های سازمان ملل در این شهر، به ایران فرصتی می‌دهد تا هرگونه توافق احتمالی را به عنوان یک سند شناخته شده بین‌المللی ارائه دهد. با این حال، او می‌گوید آنچه امضا خواهد شد یک معاهده الزام‌آور رسمی نخواهد بود، بلکه یک توافق سیاسی مبتنی بر تعهد متقابل است.

در همین راستا، بشاره بهبه، رئیس بنیاد آمریکایی‌ها برای صلح، معتقد است که نزدیکی ژنو به فرانسه، به ویژه با توجه به حضور دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا، در اروپا برای اجلاس گروه هفت و احتمال امضای شخصی این توافق توسط او، یک عامل کلیدی است. او می‌افزاید که انتخاب سوئیس نقش پاکستان را کاهش نمی‌دهد، بلکه عمدتا از ملاحظات لجستیکی ناشی می‌شود. او پیش‌بینی می‌کند که پاکستان، قطر و احتمالا سایر طرف‌های عربی در مراسم امضای توافق حضور خواهند داشت.

بهبه استدلال می‌کند که اگر ترامپ در اروپا باشد، مناسب‌تر است که معاون رئیس جمهور، جی. دی. ونس، در آمریکا بماند تا تداوم رهبری از منظر امنیت ملی تضمین شود. بنابراین، نزدیکی ژنو به فرانسه، حضور رئیس جمهور را تسهیل می‌کند و نیاز به خروج معاون رئیس جمهور از کشور را کاهش می‌دهد.

منبع: الجزیره