شکل‌گیری زیست‌بوم ملی فناوری‌های عصبی با ۹ هزار پژوهشگر

باشگاه خبرنگاران جوان؛ پریزاد اقبالی - ستاد توسعه علوم و فناوری‌های شناختی با استناد به سند مصوب شورای عالی انقلاب فرهنگی در سال ۱۳۹۰، طی حدود ۱۴ تا ۱۵ سال گذشته نقش محوری در شکل‌دهی زیست‌بوم ملی علوم و فناوری‌های شناختی ایفا کرده و امروز این حوزه را به یکی از عرصه‌های راهبردی علمی و فناورانه کشور تبدیل کرده است.

به گفته عطاالله پورعباسی، دبیر ستاد علوم و فناوری‌های شناختی، این سند چهار مأموریت کلان را برای کشور ترسیم کرده است؛ نیل به مرجعیت علمی در علوم شناختی، دستیابی به استقلال فناورانه در فناوری‌های عصبی و شناختی، کاربردی‌سازی و تجاری‌سازی نتایج پژوهش‌ها و در نهایت کمک به مدیریت و کاهش اختلالات شناختی، به‌ویژه در کودکان، نوجوانان و سالمندان.

بر اساس این مأموریت‌ها، ستاد علوم شناختی از همان سال‌های ابتدایی با راهبری معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری تشکیل شد و مسئولیت برنامه‌ریزی، تدوین نقشه راه و حمایت از توسعه زیرساخت‌ها و نیروی انسانی را بر عهده گرفت. حاصل این روند، تربیت حدود ۸ تا ۹ هزار پژوهشگر در حوزه علوم شناختی است که از مسیر ایجاد رشته‌ها و مقاطع تحصیلی دانشگاهی یا مهاجرت علمی از رشته‌هایی مانند روانشناسی، روانپزشکی و مهندسی وارد این حوزه شده‌اند.

پورعباسی با اشاره به کمبود نیروی فناور در مقایسه با تعداد پژوهشگران، تأکید کرد که در حال حاضر تنها حدود ۸۰۰ تا هزار فناور در این زیست‌بوم فعال هستند، در حالی که برای تناسب با استاندارد‌های توسعه فناوری، کشور به ده‌ها هزار نیروی فناور و پشتیبان نیاز دارد. از این رو توسعه آموزش‌های مهارتی، حرفه‌ای و جذب نیرو از سایر رشته‌ها به عنوان یک ضرورت جدی دنبال می‌شود.

وی افزود: در بخش شرکت‌های دانش‌بنیان نیز حدود ۱۵۰ تا ۱۶۰ شرکت فعال در حوزه شناختی شناسایی شده‌اند که نزدیک به ۵۰ تا ۷۰ شرکت از آنها دانش‌بنیان هستند و محصولات فناورانه عرضه می‌کنند. این شرکت‌ها بخشی از نیاز کشور در حوزه فناوری‌های عصبی را تأمین کرده‌اند، هرچند توسعه کمی و کیفی آنها همچنان در دستور کار است.

او ادامه داد: در حوزه زیرساخت‌های سخت‌افزاری، آزمایشگاه ملی نقشه‌برداری مغز به عنوان یکی از بزرگ‌ترین و پیشرفته‌ترین مراکز منطقه‌ای معرفی شده که تاکنون حدود دو هزار پژوهشگر از خدمات آن بهره‌مند شده‌اند. همچنین آزمایشگاه ملی نخستینان با تمرکز بر حیوانات آزمایشگاهی بزرگ، با حدود ۸۰ درصد پیشرفت فیزیکی در حال تکمیل است و پیش‌بینی می‌شود تا پایان سال ۱۴۰۵ به بهره‌برداری برسد.

او گفت: به موازات آن، طی سال‌های گذشته حدود ۱۷۰ آزمایشگاه دانشگاهی و استانی علوم شناختی با حمایت ستاد تجهیز و راه‌اندازی شده‌اند که ۷۰ آزمایشگاه آنها هم‌اکنون در شبکه آزمایشگاهی ملی خدمات ارائه می‌دهند. هدف‌گذاری این است که در آینده نزدیک تمامی این آزمایشگاه‌ها به شبکه متصل شوند تا دسترسی عادلانه پژوهشگران به تجهیزات فراهم شود.

وی تاکید کرد: از دیگر برنامه‌های زیرساختی مهم، راه‌اندازی پایگاه ملی داده‌های شناختی است که با تجمیع داده‌هایی مانند تصاویر مغزی و داده‌های آزمایش‌های شناختی، هزینه پژوهش‌ها را کاهش داده و امکان استفاده مجدد از داده‌ها را برای پژوهشگران فراهم می‌کند. همچنین ایجاد مرکز ملی تنظیم‌گری و آزمایشگاه مرجع فناوری‌های عصبی برای اعتباربخشی، مطالعات بالینی و صدور مجوز فناوری‌ها در دستور کار قرار گرفته است.

او می‌گوید: در کنار این موارد، بانک ملی بافت مغز نیز به عنوان یکی از پروژه‌های کلیدی آینده معرفی شد؛ زیرساختی که با حل مسائل حقوقی و اخلاقی، امکان نگهداری و استفاده پژوهشی از بافت‌های مغزی را در قالب یک شبکه ملی فراهم می‌کند. این بانک قرار است به صورت شبکه‌ای و با اتصال مراکز دارای نمونه‌های زیستی در سراسر کشور فعالیت کند.

دبیر ستاد علوم شناختی در بخش دیگری از سخنان خود به پیشرفت‌های فناورانه کشور در حوزه تحریک و تنظیم عصبی اشاره کرد و گفت که فناوری‌هایی مانند تحریک الکتریکی، مغناطیسی و نوری مغز در کشور توسعه یافته و بخشی از آنها به مرحله تجاری‌سازی رسیده‌اند و از نظر استاندارد، قابل رقابت با نمونه‌های جهانی هستند. همچنین در حوزه نقشه‌برداری و تصویربرداری مغزی، تولید داخلی دستگاه‌های ثبت سیگنال و توسعه نرم‌افزار‌های بومی برای ارتقای کیفیت تصاویر بالینی از دستاورد‌های مهم این حوزه به شمار می‌رود.

پورعباسی با تأکید بر تمرکز بخش عمده زیرساخت‌های ملی در تهران، خاطرنشان کرد که ملاحظات پدافندی و پشتیبانی برای توزیع داده‌ها و ایجاد مراکز پشتیبان در سایر استان‌ها در نظر گرفته شده و برخی از این زیرساخت‌ها به صورت شبکه‌ای در سراسر کشور توسعه خواهند یافت.