ناترازی انرژی و راه‌حل فراموش‌شده/وقتی تجهیزات ناکارآمد عامل مصرف بالا هستند

ناترازی انرژی در سال‌های اخیر به یکی از مهم‌ترین چالش‌های حوزه حکمرانی و سیاستگذاری کشور تبدیل شده است؛ موضوعی که در میان حامل‌های مختلف انرژی، درباره گاز طبیعی اهمیت بیشتری دارد.

 گاز به‌عنوان یکی از اصلی‌ترین منابع انرژی کشور، سهمی حدود ۷۰ درصدی در سبد انرژی دارد و علاوه بر مصارف خانگی و تجاری، نقش حیاتی در تولید برق و صنایع راهبردی همچون فولاد، پتروشیمی و سیمان ایفا می‌کند. با توجه به اینکه اوج مصرف گاز در فصل سرد سال و همزمان با افزایش نیاز بخش ساختمان به گرمایش رخ می‌دهد، کاهش مصرف در این بخش به یکی از محورهای اصلی سیاستگذاری انرژی تبدیل شده است.

در سال‌های گذشته، بخش قابل توجهی از راهکارهای مطرح‌شده برای مدیریت مصرف گاز، حول ابزارهای قیمتی مانند افزایش قیمت، آزادسازی نرخ انرژی یا سهمیه‌بندی متمرکز بوده است.

اگرچه ابزار قیمت می‌تواند در اصلاح الگوی مصرف نقش داشته باشد، اما تجربه و بررسی‌های کارشناسی نشان می‌دهد که قیمت به‌تنهایی قادر نیست مسئله پیچیده ناترازی انرژی را حل کند؛ چراکه بخش مهمی از مصرف بالا، نه ناشی از رفتار مصرف‌کننده، بلکه به دلیل فرسودگی ساختمان‌ها و ناکارآمدی تجهیزات گرمایشی است.

 کاهش مصرف؛ اصلاح رفتار یا ارتقای تجهیزات؟

مصرف گاز طبیعی در بخش خانگی و تجاری را می‌توان از دو مسیر اصلی کاهش داد؛ نخست اصلاح رفتار مصرف‌کنندگان و دوم ارتقای تجهیزات و زیرساخت‌های مصرف انرژی.

در همين راستا هادی معصومی کارشناس انرژی با اشاره به اصلاح رفتارها در این بخش گفت: در بخش اصلاح رفتار، یکی از اقدامات مؤثر کاهش دمای محیط داخلی ساختمان‌هاست. 

وی افزود: با این حال، تکیه صرف بر تغییر رفتار، محدودیت‌هایی دارد؛ به‌ویژه زمانی که این سیاست‌ها فشار بیشتری بر خانوارهای کم‌برخوردار وارد کند. در مقابل، بخش مهم دیگری از کاهش مصرف از مسیر بهبود تجهیزات امکان‌پذیر است.

او بیان کرد: یکی از مهم‌ترین نمونه‌ها در این زمینه، وضعیت تجهیزات گرمایشی موجود در کشور است. بر اساس برآوردهای کارشناسی، حدود ۲۱ میلیون بخاری فرسوده در کشور فعال هستند که راندمان آنها کمتر از ۵۰ درصد است. در مقابل، بخاری‌های هرمتیک با استفاده از فناوری احتراق بسته، می‌توانند راندمانی حدود ۸۵ درصد داشته باشند و جایگزینی آنها می‌تواند تا حدود ۳۵ درصد مصرف انرژی را کاهش دهد.

او تاکید کرد:این تفاوت نشان می‌دهد که بخشی از ناترازی گاز، نه به میزان مصرف‌کننده، بلکه به کیفیت تجهیزاتی بازمی‌گردد که سال‌ها در بازار کشور مورد استفاده قرار گرفته‌اند.

طبق اعلام کارشناسان شرکت ملی گاز، کاهش دو درجه‌ای دمای منازل می‌تواند حدود ۱۰ درصد صرفه‌جویی در مصرف گاز ایجاد کند. این موضوع نشان می‌دهد تغییر رفتار مصرفی می‌تواند بخشی از مشکل را کاهش دهد.

چرا سیاست‌های قیمتی به تنهایی کافی نیستند؟

بررسی وضعیت مصرف میان دهک‌های مختلف درآمدی نیز اهمیت توجه به تجهیزات بهره‌ور را بیشتر نشان می‌دهد. بر اساس گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس، برخلاف تصور عمومی، دهک‌های پایین‌تر جامعه در برخی موارد مصرف گاز بیشتری نسبت به دهک‌های پردرآمد دارند.

این موضوع در نگاه نخست ممکن است غیرمنطقی به نظر برسد، زیرا خانوارهای کم‌درآمد معمولا خانه‌های کوچک‌تری دارند؛ اما دلیل اصلی این تفاوت، کیفیت پایین‌تر ساختمان‌ها، ضعف عایق‌بندی و استفاده از تجهیزات گرمایشی فرسوده است.

به بیان دیگر، خانواری که درآمد کمتری دارد، لزوماً امکان سرمایه‌گذاری برای تعویض بخاری، بهبود عایق ساختمان یا خرید تجهیزات کم‌مصرف را ندارد و همین مسئله باعث افزایش مصرف انرژی آن می‌شود.

هادی معصومی کارشناس انرژی در این زمینه گفت:در چنین شرایطی، اجرای سیاست‌هایی مانند آزادسازی قیمت یا سهمیه‌بندی انرژی بدون توجه به ریشه اصلی مصرف، می‌تواند آثار اجتماعی و رفاهی ایجاد کند؛ چراکه ممکن است خانوارهایی که به دلیل ضعف تجهیزات پرمصرف هستند، بیشترین فشار را تحمل کنند.

 ضرورت ایجاد بازار برای تجهیزات بهره‌ور

یکی از پرسش‌های اساسی این است که آیا تجهیزات کم‌مصرف و فناوری‌های جدید در بازار کشور به اندازه کافی در دسترس مصرف‌کنندگان قرار دارد؟

هادی معصومی در این زمینه گفت: با وجود حرکت گسترده کشورهای مختلف جهان به سمت افزایش بهره‌وری انرژی، توسعه تجهیزات هوشمند و استفاده از فناوری‌های نوین گرمایشی، بازار ایران همچنان فاصله قابل توجهی با این روند دارد.

او بیان کرد:برای نمونه، فناوری بویلرهای چگالشی که با بازیافت حرارت حاصل از دود و بخار ناشی از احتراق، راندمان تجهیزات گرمایشی را تا نزدیک ۱۰۰ درصد افزایش می‌دهد، از دهه ۱۹۹۰ میلادی در جهان توسعه یافته است؛ اما در کشور هنوز برای بسیاری از تجهیزات بهره‌ور حتی در سطح بخاری‌های هرمتیک با راندمان ۸۵ درصد نیز بازار گسترده‌ای شکل نگرفته است.

وی تصریح کرد: ریشه این مسئله را می‌توان در تمرکز طولانی‌مدت سیاستگذاری بر افزایش قیمت انرژی و اصلاح رفتار مصرفی جست‌وجو کرد. هرچند این ابزارها در جای خود اهمیت دارند، اما بدون فراهم کردن امکان دسترسی مردم به تجهیزات کم‌مصرف، نمی‌توان انتظار کاهش پایدار مصرف را داشت.

راهکار؛ حرکت از افزایش قیمت به سمت بازار بهره‌وری

او ياد آور شد: برای کاهش مصرف گاز، باید به جای تمرکز صرف بر محدود کردن مصرف، ابزارهای کاهش مصرف را در اختیار مردم قرار داد. ایجاد بازار برای تجهیزات بهره‌ور یکی از مسیرهای اصلی در این زمینه است.

او گفت: در این چارچوب، دولت می‌تواند با استفاده از ظرفیت بخش خصوصی، زمینه اجرای قراردادهای صرفه‌جویی مبتنی بر عملکرد را فراهم کند. بر اساس این مدل، سرمایه‌گذاران بخش خصوصی در ازای میزان کاهش مصرف انرژی که ایجاد می‌کنند، از منافع اقتصادی آن بهره‌مند می‌شوند.

وی ادامه داد: تدوین و اجرای استانداردهای سختگیرانه‌تر برای تجهیزات پرمصرف است تا به‌تدریج محصولات ناکارآمد از بازار خارج شده و تجهیزات بهره‌ور جایگزین آنها شوند.

او بیان کرد:همزمان باید سمت عرضه این بازار نیز تقویت شود. اگر تولیدکنندگان داخلی تجهیزات کم‌مصرف امکان فعالیت پایدار نداشته باشند، ممکن است افزایش تقاضا به جای توسعه تولید داخلی، به واردات بی‌رویه یا افزایش قیمت تجهیزات منجر شود.

او یادآور شد: بنابراین سیاستگذاری در این حوزه باید به‌گونه‌ای باشد که هم مصرف‌کننده امکان دسترسی به تجهیزات کارآمد را داشته باشد و هم تولیدکننده داخلی برای توسعه فناوری و افزایش ظرفیت تولید انگیزه پیدا کند.

حل مسئله ناترازی گاز طبیعی نیازمند مجموعه‌ای از سیاست‌های هماهنگ است و نمی‌توان آن را تنها با یک ابزار مانند افزایش قیمت یا اصلاح رفتار مصرفی مدیریت کرد. تجربه نشان می‌دهد که بخش مهمی از مصرف بالای انرژی در کشور ناشی از فرسودگی ساختمان‌ها و تجهیزات است.

ایجاد بازار برای تجهیزات بهره‌ور، حمایت از تولید فناوری‌های کم‌مصرف، استانداردگذاری برای حذف محصولات ناکارآمد و استفاده از مدل‌های اقتصادی مانند قراردادهای صرفه‌جویی، می‌تواند مسیر پایدارتری برای کاهش مصرف گاز ایجاد کند.

در نهایت، راهکار اصلی نه صرفاً گران‌تر کردن انرژی، بلکه فراهم کردن امکان مصرف بهینه برای مردم است؛ زیرا زمانی می‌توان انتظار کاهش پایدار مصرف داشت که ابزارهای لازم برای بهره‌وری در اختیار خانوارها و بخش تولید قرار گیرد.