ایران با ارتقای دوپله‌ای ششمین کشور دنیا در سهم مقالات ۱۰ درصد برتر پراستناد شد

باشگاه خبرنگاران جوان - محمدمهدی علویان‌مهر رئیس مؤسسه ISC گفت: بررسی داده‌های اسکوپوس برای ۲۰ کشوری که در سال ۲۰۲۵ بیشترین تعداد مدارک علمی جهان را تولید کرده‌اند، نشان می‌دهد جمهوری اسلامی ایران از نظر سهم مدارک علمی ۱۰ درصد برتر پراستناد از کل مدارک علمی خود، از رتبه ۸ در سال ۲۰۲۳ به رتبه ۶ در سال ۲۰۲۵ رسیده است. 

رئیس مؤسسه ISC گفت: در میان این ۲۰ کشور، جمهوری اسلامی ایران تنها کشوری است که طی این دوره توانسته دو رتبه در این شاخص ارتقا پیدا کند. سهم مدارک ۱۰ درصد برتر پراستناد ایران نیز از ۱۴.۱ درصد در سال ۲۰۲۳ و ۱۴.۰ درصد در سال ۲۰۲۴ به ۱۵.۹ درصد در سال ۲۰۲۵ افزایش یافته است.

علویان‌مهر تصریح کرد: این دستاورد در شرایطی به دست آمده که جایگاه جمهوری اسلامی ایران از نظر تعداد کل مدارک علمی در میان همین کشور‌ها از ۱۶ به ۱۸ کاهش یافته است. بنابراین، داده‌ها تصویری مهم را نشان می‌دهند: اگرچه رقابت جهانی برای افزایش تعداد مدارک علمی شدیدتر شده و برخی کشور‌ها در کمیت تولید علم رشد سریع‌تری داشته‌اند، اما اثرگذاری استنادی تولیدات علمی ایران، در بخش مدارک پراستناد، بهبود یافته است.

او افزود: دانشگاه‌ها، اعضای هیأت علمی و پژوهشگران کشور همچنان ظرفیت قابل توجهی برای تولید علم اثرگذار دارند. در شرایطی که مهاجرت پژوهشگران برجسته و نخبه علمی یکی از دغدغه‌های مهم کشور است، این داده‌ها اهمیت نگهداشت، حمایت و تقویت سرمایه انسانی علمی را برجسته‌تر می‌کند. سیاستگذاران علمی می‌توانند با بهبود متناسب شرایط حرفه‌ای و معیشتی اعضای هیأت علمی، حمایت از پژوهش‌های باکیفیت، تقویت زیرساخت‌های پژوهشی، گسترش همکاری‌های علمی بین‌المللی و طراحی برنامه‌های جذب و بازگشت پژوهشگران برجسته، از این روند مثبت پشتیبانی کنند.

علویان‌مهر خاطرنشان کرد: داده‌های استخراج‌شده از پایگاه استنادی اسکوپوس نشان می‌دهد که جایگاه جمهوری اسلامی ایران در شاخص سهم مدارک علمی ۱۰ درصد برتر پراستناد، در میان ۲۰ کشور دارای بیشترین تعداد مدارک علمی جهان در سال ۲۰۲۵، روندی مثبت و قابل توجه داشته است. 

او ادامه داد: ایران در سال ۲۰۲۳ از نظر سهم مدارک ۱۰ درصد برتر پراستناد در رتبه ۸ این گروه از کشور‌ها قرار داشت. این رتبه در سال ۲۰۲۴ به ۷ و در سال ۲۰۲۵ به ۶ رسیده است. به این ترتیب، ایران طی دوره سه‌ساله ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۵ دو رتبه ارتقا یافته و بر اساس داده‌های موجود، تنها کشور در میان این ۲۰ کشور است که چنین ارتقای دوپله‌ای را تجربه کرده است.

رئیس پایگاه استنادی علوم جهان اسلام ادامه داد: بیشتر کشور‌های بررسی‌شده در این دوره از نظر رتبه سهم مدارک ۱۰ درصد برتر پراستناد، تغییر رتبه نداشته‌اند. ایتالیا تنها یک رتبه ارتقا یافته، برخی کشور‌ها مانند کانادا و انگلستان کاهش رتبه داشته‌اند و ایران تنها کشوری است که ارتقای دوپله‌ای را ثبت کرده است. این موضوع نشان می‌دهد که بهبود جایگاه ایران در این شاخص، صرفاً یک تغییر کوچک در داده‌ها نیست، بلکه در مقایسه با کشور‌های پرتولید علمی جهان، نشانه‌ای از بهبود نسبی اثرگذاری استنادی مدارک علمی کشور است.

علویان‌مهر اظهار داشت: از نظر مقدار شاخص سهم مدارک ۱۰ درصد برتر پر استناد از کل مدارک علمی کشور نیز وضعیت ایران رو به بهبود بوده است. 

او گفت: سهم مدارک علمی ۱۰ درصد برتر پراستناد ایران از کل مدارک علمی کشور، در سال ۲۰۲۳ برابر با ۱۴.۱ درصد بوده است. این سهم در سال ۲۰۲۴ تقریباً در سطح ۱۴.۰ درصد باقی مانده و در سال ۲۰۲۵ به ۱۵.۹ درصد رسیده است. به بیان ساده، در سال ۲۰۲۵ نزدیک به ۱۶ مورد از هر ۱۰۰ مدرک علمی ایران در گروه مدارکی قرار گرفته‌اند که از نظر استنادی در سطح بالاتری از مدارک علمی جهان دیده شده‌اند. این عدد از سطح مرجع ۱۰ درصد بالاتر است و نشان می‌دهد تولیدات علمی ایران در این بخش، بیش از انتظار در جامعه علمی بین‌المللی مورد استفاده و ارجاع قرار گرفته‌اند.

رئیس پایگاه استنادی علوم جهان اسلام گفت: در سال‌های اخیر، بسیاری از کشور‌ها با سرمایه‌گذاری در دانشگاه‌ها، توسعه همکاری‌های بین‌المللی، جذب پژوهشگران خارجی، افزایش بودجه پژوهش و ایجاد مشوق‌های انتشار علمی، تلاش کرده‌اند حضور پررنگ‌تری در پایگاه‌های بین‌المللی علم داشته باشند. بنابراین، کاهش رتبه کمی ایران الزاماً به معنای کاهش ظرفیت علمی کشور نیست، بلکه نشان می‌دهد سرعت رشد کمّی برخی کشور‌ها در این رقابت جهانی بیشتر بوده است.

او تأکید کرد: نکته مهم آن است که هم‌زمان با کاهش رتبه ایران از نظر تعداد کل مدارک علمی، رتبه کشور از نظر سهم مدارک پراستناد افزایش یافته است. این هم‌زمانی، از نظر سیاستگذاری اهمیت زیادی دارد. اگر تنها به تعداد مدارک علمی توجه شود، ممکن است تصویر علم ایران ناقص دیده شود. اما وقتی شاخص اثرگذاری استنادی نیز در کنار شاخص کمیت قرار می‌گیرد، روشن می‌شود که دانشگاه‌ها و پژوهشگران کشور توانسته‌اند در بخشی از تولیدات علمی، جایگاه اثرگذارتر و قابل مشاهده‌تری در فضای علمی بین‌المللی به دست آورند.

علویان‌مهر ادامه داد: در ادبیات علم‌سنجی، استناد یکی از شاخص‌های مهم برای سنجش میزان دیده‌شدن و اثرگذاری علمی یک اثر پژوهشی به شمار می‌رود. وقتی یک مقاله یا مدرک علمی از سوی پژوهشگران دیگر مورد استناد قرار می‌گیرد، معمولاً نشان می‌دهد که آن اثر در پیشبرد بحث‌های علمی، استفاده در پژوهش‌های بعدی یا شکل‌دهی به دانش جدید نقش داشته است.

او افزود: جمهوری اسلامی ایران در یکی از شاخص‌های معتبر و رایج بین‌المللی برای سنجش اثرگذاری علمی، یعنی سهم مدارک ۱۰ درصد برتر پراستناد، در فاصله سال‌های ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۵ عملکردی مثبت داشته و تنها کشور دارای ارتقای دوپله‌ای در میان ۲۰ کشور پرتولید علم جهان بوده است. این یافته به معنای بی‌نیازی از اصلاحات، سرمایه‌گذاری یا بازنگری در سیاست‌های علمی نیست؛ بلکه برعکس، نشان می‌دهد ظرفیت موجود در نظام علمی کشور ارزش مراقبت، تقویت و توسعه دارد.

علویان‌مهر گفت: پژوهش‌های علم‌سنجی نشان داده‌اند که همکاری میان مؤسسات علمی برجسته و شبکه‌های همکاری بین‌المللی می‌تواند بر افزایش اثرگذاری استنادی نقش داشته باشد. برای ایران، توسعه همکاری‌های علمی بین‌المللی باید هدفمند، متوازن و در خدمت ارتقای کیفیت پژوهش باشد. فرصت‌های مطالعاتی کوتاه‌مدت، پروژه‌های مشترک، استادان مدعو، راهنمایی مشترک پایان‌نامه‌ها، آزمایشگاه‌های مشترک و انتشار مشترک با گروه‌های معتبر علمی می‌تواند به دیده‌شدن بیشتر علم ایران کمک کند. چنین همکاری‌هایی اگر درست طراحی شوند، نه تنها موجب تضعیف ارتباط پژوهشگران با کشور نمی‌شوند، بلکه می‌توانند پیوند آنان را با دانشگاه‌های ایران تقویت کنند.

رئیس مؤسسه ISC در پایان گفت: جمع‌بندی آن است که داده‌های اسکوپوس برای سال‌های ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۵ پیام مثبتی برای علم ایران دارند. ایران در میان ۲۰ کشور پرتولید علم جهان، تنها کشوری است که از نظر سهم مدارک ۱۰ درصد برتر پراستناد از کل مدارک علمی خود، دو رتبه ارتقا یافته است. این ارتقا از رتبه ۸ به رتبه ۶، همراه با افزایش سهم مدارک پراستناد از ۱۴.۱ درصد به ۱۵.۹ درصد، نشان می‌دهد که اثرگذاری استنادی تولیدات علمی کشور در این بخش تقویت شده است.