از هورالعظیم تا شادگان؛ نبرد نفس‌گیر تالاب‌ها برای بقا

باشگاه خبرنگاران جوان؛ رضوان پاک منش - تالاب‌ها از مهم‌ترین اکوسیستم‌های طبیعی جهان به شمار می‌روند که نقش اساسی در حفظ تنوع زیستی، تنظیم چرخه آب، کنترل گردوغبار و تأمین معیشت جوامع محلی دارند.

استان خوزستان به دلیل برخورداری از تالاب‌های ارزشمندی مانند هورالعظیم، شادگان، بامدژ و میانگران، یکی از مهم‌ترین مناطق تالابی ایران محسوب می‌شود. با این حال، طی دهه‌های اخیر عوامل مختلفی همچون خشکسالی، سدسازی، برداشت بی‌رویه آب، توسعه صنایع نفتی و آلودگی‌های زیست‌محیطی سبب کاهش سطح آب و تخریب گسترده این تالاب‌ها شده است. 

تالاب‌های خوزستان تنها منابع آبی نیستند، بلکه زیستگاه هزاران گونه گیاهی و جانوری محسوب می‌شوند. این مناطق هر سال پذیرای پرندگان مهاجر بسیاری هستند و نقش مهمی در حفظ تعادل اکولوژیکی منطقه دارند. تالاب بین‌المللی شادگان به عنوان یکی از بزرگ‌ترین تالاب‌های ایران و ثبت‌شده در کنوانسیون رامسر، از ارزش جهانی برخوردار است. 

علاوه بر ارزش‌های زیست‌محیطی، تالاب‌ها در اقتصاد محلی نیز تأثیرگذارند. فعالیت‌هایی مانند صیادی، دامداری سنتی، کشاورزی و گردشگری طبیعی به سلامت این اکوسیستم‌ها وابسته هستند. خشک شدن تالاب‌ها موجب کاهش درآمد ساکنان محلی، مهاجرت اجباری و افزایش مشکلات اجتماعی می‌شود. 

دلایل بحران تالاب‌ها 

یکی از مهم‌ترین عوامل تخریب تالاب‌های خوزستان، کاهش حق‌آبه طبیعی آنها است. ساخت سد‌های متعدد در بالادست رودخانه‌های کرخه، کارون و دز باعث شده است که آب کافی به تالاب‌ها نرسد. همچنین توسعه کشاورزی و صنایع مختلف، فشار مضاعفی بر منابع آبی وارد کرده است. 

در تالاب هورالعظیم، فعالیت‌های نفتی و کاهش آب ورودی، بخش‌هایی از تالاب را با مشکلات جدی مواجه کرده است. کاهش سطح آب علاوه بر نابودی زیستگاه‌های طبیعی، احتمال وقوع آتش‌سوزی و تولید ریزگرد‌ها را افزایش می‌دهد. 

ثبت ۳۱۳۳ کانون آتش‌سوزی در هورالحویزه؛ اقدامات گسترده برای حفاظت از تالاب‌ها 

محمدجواد اشرفی مدیرکل حفاظت محیط زیست استان از اجرای مجموعه‌ای از اقدامات گسترده در حوزه پایش، مدیریت بحران، احیا و تأمین حقابه تالاب‌های استان در سال ۱۴۰۴ و سال آبی ۱۴۰۵-۱۴۰۴ خبر داد. 

وی با اشاره به پایش مستمر تالاب‌های استان اظهار کرد: در نیمه نخست سال ۱۴۰۴، پایش و مدیریت رخداد‌های آتش‌سوزی با استفاده از تصاویر ماهواره‌ای و بازدید‌های میدانی به‌صورت مستمر انجام شد که در این راستا ۳۱۳۳ نقطه حریق شناسایی و ثبت شد و حدود ۲۵ هزار هکتار از عرصه‌های بخش عراقی تالاب تحت تأثیر آتش‌سوزی قرار گرفت. 

اشرفی افزود: با پیگیری‌های انجام‌شده، عملیات اطفای حریق به‌صورت هوایی با مشارکت هواپیمای آبپاش در دو مرحله انجام و در مجموع ۱۹ سورتی پرواز برای مهار آتش‌سوزی‌ها ثبت شد. 

مهار آتش، تأمین آب، احیای زیست‌بوم‌ها 

مدیرکل حفاظت محیط زیست خوزستان در ادامه به اقدامات حوزه مدیریت منابع آب اشاره کرد و گفت: مکاتبات و پیگیری‌های مستمر برای تأمین نیاز آبی تالاب‌ها، کنترل برداشت‌ها و پایش اثرات پروژه‌های توسعه‌ای از جمله فعالیت‌های نفتی و طرح‌های انتقال آب به تالاب‌ها در دستور کار قرار داشته است. 

وی در بخش احیای تالاب‌ها بیان کرد: در این حوزه، ۹ جلسه هماهنگی تخصصی برگزار و ۱۱ پروژه لایروبی و احیای آبراهه‌ها و انهار ورودی به تالاب‌های استان اجرا شد. همچنین طرح‌های بهسازی و احداث سازه‌های کنترل و انتقال آب و بازدید‌های میدانی مستمر از روند اجرای پروژه‌ها و کانال‌های انتقال آب از رودخانه کارون انجام شده است. 

اشرفی با تشریح اقدامات اجرایی انجام‌شده در تالاب‌های استان گفت: احداث سازه و بند نگهداشت آب و دیواره بر روی رودخانه شاوور-خارور به‌منظور ساماندهی، نگهداشت و افزایش دامنه آبگیری تالاب بامدژ، احداث سازه مشابه برای تالاب شیمبار، نصب و رنگ‌آمیزی تابلو‌های بتنی در تالاب‌ها و تکمیل احداث سه دهانه پل سرریزدار برای بهبود گردش آب و خودپالایی بین مخازن شماره ۲ و ۳ تالاب هورالعظیم از جمله اقدامات مهم انجام‌شده است. 

وی ادامه داد: احداث برج‌های پرنده‌نگری در تالاب هورالعظیم، انجام مطالعات هیدروگرافی ایستگاه‌های سنجش جریان آب ورودی از انشعابات رودخانه کرخه به این تالاب، احداث سازه انتقال ۵ مترمکعب آب از رودخانه کارون برای احیای بخشی از تالاب شادگان و تکمیل سازه دوم هدایت آب به غرب این تالاب نیز در دستور کار قرار گرفته و اجرا شده است. 

مدیرکل حفاظت محیط زیست خوزستان افزود: همچنین تکمیل احداث پنج سازه دریچه‌دار برای نگهداشت و افزایش دامنه آبگیری تالاب شادگان و اجرای سه سازه دیگر در محور آبادان-ماهشهر از دیگر اقدامات مهم در راستای احیای این زیست‌بوم ارزشمند بوده است. 

آبگیری مطلوب تالاب‌های خوزستان؛ شادگان و بامدژ در وضعیت پایدار 

وی با اشاره به وضعیت آبگیری تالاب‌ها تصریح کرد: تالاب شادگان با ۹۳ درصد، بامدژ با ۹۳ درصد، میانگران با ۹۱ درصد، بندون با ۶۷ درصد و شیمبار با ۱۰۰ درصد در وضعیت مطلوب قرار دارند و میزان آبگیری تالاب هورالعظیم نیز ۵۹ درصد گزارش شده است. 

اشرفی در بخش فرا مرزی نیز گفت: روند آبگیری در بخش عراقی تالاب هورالحویزه (بخش عراقی هورالعظیم) از فروردین‌ماه شتاب گرفته و از مجموع ۶۵ هزار هکتار پهنه شمالی، حدود ۵۴ هزار هکتار آن آبگیری شده است. 

وی همچنین به اجرای طرح‌های احیایی در تالاب بین‌المللی شادگان اشاره کرد و گفت: در قالب این طرح‌ها، احیای حدود ۱۴۰۰ هکتار از اراضی خشک غرب تالاب و افزایش پایداری منابع آبی هدف‌گذاری شده است. 

مدیرکل حفاظت محیط زیست خوزستان در پایان با تأکید بر تداوم اقدامات حفاظتی خاطرنشان کرد: صیانت از تالاب‌ها به‌عنوان زیست‌بوم‌های راهبردی منطقه، با همکاری دستگاه‌های اجرایی و استمرار برنامه‌های پایش، احیا و مدیریت منابع آب به‌طور جدی در حال پیگیری است.

تالاب‌های خوزستان سرمایه‌های طبیعی ارزشمند ایران هستند که نقش حیاتی در حفظ محیط زیست، کنترل گردوغبار، تأمین تنوع زیستی و پشتیبانی از معیشت مردم منطقه دارند. ادامه روند تخریب این تالاب‌ها می‌تواند پیامد‌های جبران‌ناپذیری برای خوزستان و حتی کل کشور به همراه داشته باشد. از این رو، احیای تالاب‌ها نباید صرفاً یک پروژه زیست‌محیطی تلقی شود، بلکه باید به عنوان یک اولویت ملی در حوزه توسعه پایدار مورد توجه قرار گیرد. تنها از طریق مدیریت علمی منابع آب، تأمین حق‌آبه تالاب‌ها و مشارکت همه ذی‌نفعان می‌توان امید داشت که این اکوسیستم‌های ارزشمند دوباره به حیات کامل بازگردند و نقش تاریخی خود را در طبیعت خوزستان ایفا کنند.