علائم زوال عقل در جوانی را بشناسید

باشگاه خبرنگاران جوان - وقتی درباره سلامت مغز فکر می‌کنیم ممکن است به‌راحتی فراموش کنیم که مغز به‌صورت جداگانه وجود ندارد بلکه به‌طور پیچیده‌ای با تمام اندام‌ها، بافت‌ها و سلول‌های عصبی دیگر بدن ما در ارتباط است.

واقعیت این است که سلامت قلب، کیفیت خواب و حتی وضعیت لثه‌ها می‌تواند بر خطر ابتلا به زوال عقل تأثیر بگذارد.

پارش مالهوترا، استاد نورولوژی بالینی در کالج امپریال لندن، توضیح می‌گوید: «مغز ما مرکز یک گفت‌وگوی مداوم در سراسر بدن است. مغز از طریق ستون فقرات امتداد می‌یابد و از راه رگ‌های خونی و اعصاب به‌طور دائمی با سایر بخش‌های بدن در ارتباط است؛ به‌طوری‌که هر نفسی که می‌کشیم، هر ضربان قلب، هر حرکت و تمام احساساتی که تجربه می‌کنیم، بخشی از یک چرخه مداوم اطلاعات و واکنش‌ها هستند». 

به همین دلیل کارشناسان می‌گویند مراقبت از کل بدن یکی از قدرتمندترین راه‌ها برای محافظت از مغز در دوران سالمندی است. درست است که ژن‌ها نقش دارند، اما میلیون‌ها مورد زوال عقل را می‌توان با تغییرات سبک زندگی مانند رسیدگی به کاهش شنوایی، فشار خون بالا و انزوای اجتماعیپیشگیری کرد.

پژوهشگران گفتند: «در نبود درمان قطعی یا دسترسی گسترده به درمان‌های مؤثر، پیشگیری کلید مقابله با تأثیر فزاینده زوال عقل است.»

تقریباً نیمی از موارد زوال عقل (۴۵ درصد) می‌تواند با اتخاذ سبک زندگی سالم‌تر و رسیدگی به برخی مشکلات شایع سلامت قابل پیشگیری باشد. خبر خوب این است که هیچ‌وقت برای شروع دیر نیست. برای کمک به شما در این ضمیمه اختصاصی گروهی از متخصصان برجسته گرد هم آمده‌اند تا توصیه‌هایی مبتنی بر تازه‌ترین شواهد علمی ارائه دهند.

بررسی زنگ خطر‌ها

چیزی که بسیاری از مردم متوجه آن نیستند این است که برخی از بیماری‌ها و مشکلات شایع سلامت می‌توانند به‌طور قابل‌توجهی احتمال ابتلا به زوال عقل را افزایش دهند.

کاهش بینایی

طبق اعلام انجمن آلزایمر بریتانیا، مشکلات بینایی اصلاح‌نشده، به‌ویژه در میانسالی و سال‌های بعد، می‌توانند خطر ابتلا به زوال عقل را تا ۵۰ درصد افزایش دهند. اگر بینایی‌تان ضعیف باشد، ممکن است در خواندن، دیدن چهره افراد و دنبال کردن سرگرمی‌هایتان دچار مشکل شوید و تمایلتان برای بیرون رفتن کمتر شود؛ در نتیجه ممکن است احساس تنهایی کنید و این موضوع خطر زوال عقل را افزایش می‌دهد»

نکته امیدوارکننده این است که اصلاح مشکلات بینایی واقعاً می‌تواند کمک‌کننده باشد. مطالعات نشان داده‌اند افرادی که جراحی آب‌مروارید انجام داده‌اند خطر ابتلا به زوال عقل در آنها تا ۳۰ درصد کاهش یافته است.

بی‌خوابی

طبق پژوهشی که در سال ۲۰۲۱ که در مجله Nature Communications منتشر شد افرادی که در میانسالی به‌طور مداوم کمتر از شش ساعت در شب می‌خوابند، حدود ۳۰ درصد بیشتر در معرض ابتلا به زوال عقل هستند. کمبود خواب مداوم باعث اختلال در توانایی مغز برای پاکسازی سموم، از جمله پروتئین بتاآمیلوئید که با آلزایمر مرتبط است، می‌شود. بی‌خوابی مزمن (مشکل در به خواب رفتن یا ادامه خواب که بیش از سه ماه طول بکشد) همچنین می‌تواند به افزایش فشار خون، کاهش ایمنی بدن و افسردگی منجر شود؛ عواملی که همگی خطر زوال عقل را بالا می‌برند.

با این حال قرص‌های خواب راه‌حل بلندمدت محسوب نمی‌شوند؛ زیرا مصرف طولانی‌مدت دارو‌های بنزودیازپین و دارو‌های موسوم به «زد» ممکن است با افت شناختی مرتبط باشد، چون احتمال دارد روی مواد شیمیایی مهم مغز که در حافظه نقش دارند تأثیر بگذارند.

فشار خون بالا

فشار خون بالا بزرگ‌ترین عامل قابل‌تغییر در بروز مشکلات حافظه در بریتانیا است. فشار خون بالا باعث تنگ شدن شریان‌ها می‌شود و در نتیجه میزان اکسیژن و مواد مغذیِ رسیده به مغز کاهش می‌یابد. همچنین روند تخلیه مایعات از مغز را مختل می‌کند؛ مسئله‌ای که می‌تواند به زوال عقل عروقی و نیز تجمع پروتئین‌های مرتبط با آلزایمر منجر شود. علاوه بر این، فشار خون بالا یکی از عوامل اصلی خطر سکته مغزی است که مستقیماً به بافت مغز آسیب می‌زند.

کاهش شنوایی

گزارش کمیسیون لنست نشان داد افرادی که دچار مشکلات شنوایی هستند، نسبت به کسانی که شنوایی خوبی دارند، ۴۰ درصد بیشتر در معرض ابتلا به زوال عقل قرار می‌گیرند. حتی کاهش خفیف شنوایی هم می‌تواند خطر زوال عقل را افزایش دهد. این مسئله ممکن است به انزوای اجتماعی، احساس تنهایی و کاهش تحرک منجر شود، که همگی از عوامل شناخته‌شده خطر زوال عقل هستندزیرا افراد از گفت‌و‌گو‌ها و فعالیت‌ها فاصله می‌گیرند.

کمبود تحریک شنیداری همچنین می‌تواند باعث تغییرات ساختاری در مغز شود. مطالعات نشان داده‌اند در افراد دچار کاهش شنوایی روند کوچک شدن مغز سریع‌تر اتفاق می‌افتد، به‌ویژه در نواحی مرتبط با حافظه. استفاده از سمعک می‌تواند خطر را کاهش دهد. پژوهش‌هایی روی نزدیک به ۱۷ هزار فرد دارای کاهش شنوایی نشان داده است کسانی که از سمعک استفاده می‌کردند در مقایسه با کسانی که استفاده نمی‌کردند ۱۷ درصد کمتر در معرض خطر زوال عقل بودند.

کلسترول بالا

سطوح بالای کلسترول خطر ابتلا به زوال عقل را حدود ۳۰ درصد افزایش می‌دهد. این نوع کلسترول باعث تجمع رسوبات چربی در شریان‌ها می‌شود و اغلب تا زمانی که منجر به حمله قلبی یا سکته مغزی نشود، که هر دو از عوامل خطر زوال عقل هستند، تشخیص داده نمی‌شود. کلسترول LDL بالا همچنین می‌تواند به تجمع پلاک‌های آمیلوئیدی مضر در مغز کمک کند. ممکن است آمیلوئید از طریق کلسترول در جریان خون حمل شود و از سد خونی–مغزی عبور کند؛ بنابراین هرچه سطح کلسترول بالاتر باشد، آمیلوئید بیشتری در مغز رسوب می‌کند. سطح «سالم» کلسترول LDL برابر با ۴ میلی‌مول در لیتر یا کمتر در نظر گرفته می‌شود.

دیابت نوع ۲

دیابت نوع ۲ می‌تواند خطر ابتلا به آلزایمر را تا سه برابر افزایش دهد. تصور می‌شود سطح بالای قند خون باعث تجمع رسوبات آمیلوئیدی در مغز شود. قند خون بالا و همچنین انسولین بالا می‌توانند به رگ‌های خونی مغز آسیب بزنند و تعادل مواد شیمیایی آن را مختل کنند. در بسیاری از موارد کاهش وزن می‌تواند به بهبود یا حتی بازگشت این بیماری کمک کند.

آپنه خواب

این بیماری جدی که در آن فرد هنگام خواب به‌طور موقت دچار قطع تنفس می‌شود می‌تواند باعث کمبود متناوب اکسیژن در مغز و اختلال در کیفیت خواب شود و خطر زوال عقل را افزایش دهد. کمبود متناوب اکسیژن در طول زمان به سلول‌های مغزی آسیب می‌زند و موجب التهاب بافت مغز می‌شود. خواب تکه‌تکه‌شده در مرحله خواب REM (مرحله‌ای که رؤیا دیدن اتفاق می‌افتد) اختلال ایجاد می‌کند؛ زمانی که سیستم پاکسازی مغز، پروتئین‌های سمی آمیلوئیدی مرتبط با آلزایمر را از بین می‌برد.

این وقفه‌های مکرر در تنفس همچنین می‌توانند واکنش‌های استرسی در بدن ایجاد کنند و باعث افزایش فشار خون شوندکه خود یکی دیگر از عوامل خطر زوال عقل است. مطالعه‌ای از دانشگاه بیرمنگام در سال گذشته روی ۲.۳ میلیون نفر نشان داد آپنه خواب درمان‌نشده با افزایش ۱۲ درصدی خطر ابتلا به انواع زوال عقل و افزایش ۲۹ درصدی خطر زوال عقل عروقی مرتبط است. اگر همسرتان مرتب از خروپف شما شکایت می‌کند یا اغلب خسته از خواب بیدار می‌شوید از پزشک عمومی خود بخواهید شما را به کلینیک خواب ارجاع دهد.

چاقی

پژوهش‌ها نشان می‌دهد چاقی می‌تواند خطر ابتلا به زوال عقل در سال‌های بعدی زندگی را تا ۳۰ درصد افزایش دهد. پروفسور لیوینگستون می‌گوید: «وجود چربی اضافی در ناحیه شکم—به‌ویژه در میانسالی—با بیماری‌های قلبی و خطر سکته مغزی مرتبط است که هر دو از عوامل مهم خطر زوال عقل هستند.» چربی احشایی (چربی شکمی) مواد شیمیایی‌ای وارد جریان خون می‌کند که می‌تواند سیگنال‌دهی طبیعی مغز را مختل کند و مقاومت به انسولین را افزایش دهد؛ وضعیتی که در آن سلول‌ها دیگر به‌درستی به انسولین پاسخ نمی‌دهند و سطح قند خون بالا می‌رود و خطر دیابت نوع ۲ افزایش می‌یابد. همچنین موجب التهاب عمومی بدن می‌شود که ممکن است تجمع پروتئین‌های مضر مرتبط با آلزایمر را تسریع کند. حتی کاهش وزن اندک هم مفید است. در افراد چاق. کم کردن تنها ۲ کیلوگرم می‌تواند شش ماه بعد عملکرد شناختی را بهبود دهد.

بیماری لثه

بیماری لثه باعث التهاب و عفونت مزمن می‌شود که می‌تواند از طریق جریان خون به مغز برسد. این وضعیت ممکن است به آسیب بافت مغز منجر شود و با تجمع پروتئین‌های آمیلوئیدی که خطر زوال عقل را افزایش می‌دهند مرتبط است. یک مرور پژوهشی در سال ۲۰۲۱ که در Evidence Based Dentistry منتشر شد نشان داد افرادی که بیماری لثه دارند، در مقایسه با کسانی که لثه و دندان سالم دارند، ۶۰ تا ۸۰ درصد بیشتر در معرض اختلال شناختی خفیف و آلزایمر هستند.

افسردگی

پژوهشی از دانشگاه ناتینگهام در سال گذشته نشان داد افسردگی می‌تواند خطر ابتلا به زوال عقل را تا دو برابر افزایش دهد و این ارتباط در میانسالی و سالمندی قوی‌تر است. دریافت درمان مناسب می‌تواند خطر را به‌طور قابل‌توجهی کاهش دهد. یک مطالعه بزرگ در سال ۲۰۲۳ که در مجله Biological Psychiatry منتشر شد و بیش از ۴۶ هزار فرد بزرگسال بریتانیایی مبتلا به افسردگی را بررسی کرد نشان داد کسانی که درمان، چه دارودرمانی و چه روان‌درمانی، دریافت کردند طی یک دوره ده‌ساله یک‌سوم کمتر از افرادی که درمان نگرفتند به زوال عقل مبتلا شدند.

تصور می‌شود افسردگی باعث تغییرات زیستی مضر برای مغز شود، از جمله افزایش بیش‌ازحد هورمون استرس کورتیزول که می‌تواند به هیپوکامپ مرکز حافظه آسیب بزند. همچنین با التهاب مرتبط است و ممکن است توانایی مغز برای ایجاد ارتباطات جدید بین سلول‌های عصبی را کاهش دهد. پروفسور مالهوترا می‌گوید: افسردگی می‌تواند باعث انزوا و تنهایی شود که خود نیز با افزایش خطر زوال عقل مرتبط هستند.

بررسی‌های مفید برای کمک به پیشگیری

چکاپ سلامت

افراد ۴۰ تا ۷۴ ساله باید چکاپ کنند تا خطر بیماری‌های جدی مانند بیماری قلبی (از جمله بررسی کلسترول و فشار خون) ارزیابی شود، بیماری‌هایی که با افزایش خطر زوال عقل نیز مرتبط‌اند.

کلسترول

این آزمایش برای افراد بالای ۴۰ سال هر پنج سال یک‌بار توصیه می‌شود. کسانی که سابقه خانوادگی کلسترول بالا به دلیل بیماری ژنتیکی دارند باید سالانه آزمایش شوند.

قند خون

اگر در معرض خطر دیابت هستید مرتب آزمایش بدهید.

فشار خون

بررسی فشار خون به‌ویژه برای افراد بالای ۴۰ سال به شدت توصیه میشود. اگر فشار خون بالا باشد آزمایش‌های مکررتر لازم است.

شنوایی

پزشک عمومی می‌تواند شما را برای تست شنوایی به بخش شنوایی‌سنجی ارجاع دهد. برخی مراکز اپتومتری نیز این خدمات را به‌صورت رایگان ارائه می‌کنند. انجام تست هر سه سال یک‌بار برای افراد بالای ۵۰ سال و سالانه برای افراد بالای ۶۰ سال توصیه می‌شود.

بینایی

اگر بالای ۶۰ سال دارید هر دو سال یک‌بار واجد شرایط انجام تست‌های بینایی هستید.

منبع: جام‌جم