روزی که رژیم پهلوی وارد مسیر سقوط شد

باشگاه خبرنگاران جوان - در تاریخ معاصر ایران، برخی رویداد‌ها در تاریخ مسیر یک ملت را دگرگون می‌کنند. 

قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ را باید از همین جنس وقایع دانست؛ رخدادی که اگرچه در ظاهر با سرکوب خونین رژیم پهلوی مواجه شد، اما در واقع سرآغاز نهضتی بود که پانزده سال بعد به پیروزی انقلاب اسلامی و سقوط نظام شاهنشاهی انجامید.

امام خمینی (ره) سال‌ها بعد از این واقعه، ۱۵ خرداد را «مبدأ نهضت اسلامی» نامیدند؛ تعبیری که اهمیت این روز را در تاریخ انقلاب اسلامی نشان می‌دهد.

رهبر شهید انقلاب نیز بار‌ها تأکید کرده بودند که قیام ۱۵ خرداد آغاز حرکت عظیمی بود که توانست ملت ایران را در مسیر استقلال، آزادی و حاکمیت ارزش‌های اسلامی قرار دهد.

امروز پس از گذشت بیش از شش دهه، ۱۵ خرداد همچنان یکی از مهم‌ترین نقاط عطف تاریخ ایران معاصر به شمار می‌رود؛ روزی که نهضت اسلامی از حوزه‌های علمیه فراتر رفت و به یک حرکت فراگیر مردمی تبدیل شد.

از «انقلاب سفید» تا آغاز یک رویارویی سرنوشت‌ساز

آغاز دهه ۴۰ شمسی مقطعی حساس در تاریخ ایران بود. دولت آمریکا پس از تحولات منطقه و نگرانی از گسترش جریان‌های ضداستعماری، برنامه‌ای را برای اجرای اصلاحات مورد نظر خود در کشور‌های متحدش دنبال می‌کرد.

در ایران نیز محمدرضا پهلوی با حمایت مستقیم واشنگتن، برنامه‌ای را تحت عنوان «انقلاب سفید» به اجرا گذاشت.

بسیاری از پژوهشگران تاریخ معاصر معتقدند که بخش مهمی از این اصلاحات در راستای تأمین منافع آمریکا و تثبیت وابستگی رژیم پهلوی به غرب طراحی شده بود. 

از همین رو، مخالفت امام خمینی (ره) با این روند صرفاً مخالفت با چند لایحه یا برنامه اجرایی نبود؛ بلکه اعتراض به روندی بود که استقلال کشور و هویت اسلامی جامعه را هدف قرار داده بود.

در همین چارچوب، مخالفت علما با لایحه انجمن‌های ایالتی و ولایتی، اعتراض به رفراندوم انقلاب سفید و سپس حادثه حمله به مدرسه فیضیه قم، به تدریج شکاف میان حکومت و نیرو‌های مذهبی را عمیق‌تر کرد.

سخنرانی تاریخی امام خمینی (ره) در عصر عاشورای سال ۱۳۴۲ را بسیاری از مورخان نقطه اوج این تقابل می‌دانند.

امام در آن سخنرانی با صراحت از وابستگی رژیم به آمریکا و رژیم صهیونیستی انتقاد کردند و شاه را مورد خطاب قرار دادند. 

ساعاتی بعد، بامداد ۱۵ خرداد، مأموران امنیتی رژیم با یورش به منزل ایشان در قم، رهبر نهضت را بازداشت کردند.

روزی که مردم به دفاع از مرجعیت دینی به میدان آمدند

انتشار خبر بازداشت امام خمینی (ره)، موجی از خشم و اعتراض را در سراسر کشور برانگیخت. مردم در قم، تهران، مشهد، شیراز، تبریز و شهر‌های دیگر به خیابان‌ها آمدند و خواستار آزادی ایشان شدند.

نکته مهم در قیام ۱۵ خرداد، حضور گسترده اقشار مختلف مردم بود. برخلاف برخی حرکت‌های سیاسی پیشین که عمدتاً در میان نخبگان یا احزاب محدود باقی می‌ماند، در این قیام بازاریان، روحانیون، دانشجویان، کارگران، کشاورزان و اقشار مختلف جامعه در کنار یکدیگر قرار گرفتند.

همین حضور فراگیر مردمی بود که به نهضت امام خمینی (ره) عمق اجتماعی بخشید و آن را از یک اعتراض محدود به یک جنبش ملی تبدیل کرد. 

بسیاری از پژوهشگران معتقدند مهم‌ترین دستاورد ۱۵ خرداد، شکل‌گیری پیوندی عمیق میان رهبری دینی و بدنه اجتماعی جامعه ایران بود؛ پیوندی که در سال‌های بعد به مهم‌ترین سرمایه انقلاب اسلامی تبدیل شد.

عبدالوهاب فراتی: ۱۵ خرداد آغاز رسمی انقلاب اسلامی است

عبدالوهاب فراتی، پژوهشگر اندیشه سیاسی، معتقد است که اگر قرار باشد نقطه شروع انقلاب اسلامی مشخص شود، ۱۵ خرداد مهم‌ترین گزینه خواهد بود. 

به گفته او، این واقعه برای نخستین بار توانست میان رهبری دینی، خواست عمومی مردم و یک گفتمان سیاسی منسجم پیوند برقرار کند.

فراتی بر این باور است که پس از ۱۵ خرداد، مبارزه با رژیم پهلوی از اعتراضات پراکنده عبور کرد و در قالب یک نهضت مستمر و هدفمند ادامه یافت؛ نهضتی که رهبری آن را امام خمینی (ره) بر عهده داشتند و توانست لایه‌های مختلف جامعه را با خود همراه کند.

موسی نجفی: ۱۵ خرداد تولد یک هویت سیاسی جدید بود

موسی نجفی، پژوهشگر تاریخ معاصر، نیز معتقد است که ۱۵ خرداد صرفاً یک اعتراض خیابانی نبود، بلکه آغاز شکل‌گیری هویتی جدید در سپهر سیاسی ایران محسوب می‌شد.

به اعتقاد نجفی، برای نخستین بار گفتمان مبتنی بر اسلام سیاسی توانست به عنوان یک نیروی اجتماعی فراگیر در برابر نظام سلطنتی صف‌آرایی کند. این مسئله موجب شد مبارزه با رژیم پهلوی از سطح رقابت‌های سیاسی متعارف فراتر رفته و به یک حرکت اجتماعی ریشه‌دار تبدیل شود.

موسی حقانی: ۱۵ خرداد شکست پروژه مشروعیت‌سازی پهلوی بود

موسی حقانی، رئیس پژوهشکده تاریخ معاصر، نیز در تحلیل قیام ۱۵ خرداد تأکید کرده است که این واقعه نشان داد رژیم پهلوی علی‌رغم برخورداری از حمایت خارجی، فاقد پشتوانه اجتماعی لازم در داخل کشور است.

به گفته حقانی، حکومت پهلوی تلاش داشت با تکیه بر حمایت آمریکا و اجرای برنامه‌های مورد نظر غرب برای خود مشروعیت ایجاد کند، اما واکنش گسترده مردم در ۱۵ خرداد نشان داد که جامعه ایران مسیر دیگری را دنبال می‌کند و هویت دینی خود را حفظ کرده است.

ورامین؛ نماد وفاداری مردم به نهضت امام

در میان رخداد‌های آن روز تاریخی، حماسه مردم ورامین جایگاهی ویژه دارد. کشاورزان و مردم مؤمن این منطقه با شنیدن خبر بازداشت امام خمینی (ره)، کفن‌پوش به سمت تهران حرکت کردند تا حمایت خود را از مرجعیت دینی و نهضت اسلامی اعلام کنند.

برخورد نیرو‌های نظامی رژیم با این جمعیت و شهادت تعدادی از آنان، یکی از ماندگارترین صحنه‌های قیام ۱۵ خرداد را رقم زد. از همین رو، نام شهدای ورامین همواره به عنوان نماد وفاداری مردم به آرمان‌های نهضت اسلامی در حافظه تاریخی ملت ایران باقی مانده است.

چرا رژیم پهلوی در ۱۵ خرداد شکست خورد؟

در نگاه نخست ممکن است تصور شود که رژیم پهلوی با استفاده از ارتش و نیرو‌های امنیتی توانست اعتراضات را سرکوب کند؛ اما بسیاری از مورخان معتقدند نتیجه واقعی این واقعه چیز دیگری بود.

محمدرضا پهلوی خیابان‌ها را کنترل کرد، اما نتوانست مشروعیت سیاسی خود را بازسازی کند. پس از ۱۵ خرداد، نام امام خمینی (ره) به عنوان رهبر نهضت اسلامی در سراسر کشور شناخته شد و شبکه روحانیت، مساجد، هیئت‌های مذهبی و نیرو‌های مردمی انسجام بیشتری پیدا کردند.

رهبر شهید انقلاب در تبیین اهمیت این واقعه، ۱۵ خرداد را نقطه آغاز حرکت عظیمی می‌دانند که توانست ملت ایران را به صحنه مبارزه بیاورد و مسیر آینده کشور را تغییر دهد. از همین منظر، بسیاری از پژوهشگران معتقدند رژیم پهلوی در عرصه امنیتی به موفقیتی موقت دست یافت، اما در میدان سیاست و مشروعیت اجتماعی متحمل شکستی تاریخی شد.

میراث ماندگار یک قیام

امروز بیش از شصت سال از قیام ۱۵ خرداد می‌گذرد، اما این رخداد همچنان در حافظه تاریخی ملت ایران زنده است. تقریباً همه پژوهشگران تاریخ انقلاب اسلامی بر این موضوع اتفاق نظر دارند که بدون شناخت ۱۵ خرداد، فهم روند شکل‌گیری انقلاب اسلامی ممکن نیست.

قیامی که با دفاع مردم از مرجعیت دینی آغاز شد، به تدریج به نهضتی فراگیر برای استقلال، آزادی و مقابله با سلطه خارجی تبدیل شد. از همین رو، ۱۵ خرداد را باید نه صرفاً یک واقعه تاریخی، بلکه مبدأ حرکتی دانست که سرنوشت ایران را تغییر داد و زمینه‌ساز پیروزی انقلاب اسلامی در بهمن ۱۳۵۷ شد.

چرا رژیم پهلوی در ۱۵ خرداد شکست خورد؟

در نگاه نخست ممکن است تصور شود که رژیم پهلوی با استفاده از ارتش و نیرو‌های امنیتی توانست اعتراضات را سرکوب کند؛ اما بسیاری از مورخان معتقدند نتیجه واقعی این واقعه چیز دیگری بود.

محمدرضا پهلوی خیابان‌ها را کنترل کرد، اما نتوانست مشروعیت سیاسی خود را بازسازی کند. پس از ۱۵ خرداد، نام امام خمینی (ره) به عنوان رهبر نهضت اسلامی در سراسر کشور شناخته شد و شبکه روحانیت، مساجد، هیئت‌های مذهبی و نیرو‌های مردمی انسجام بیشتری پیدا کردند.

رهبر شهید انقلاب در تبیین اهمیت این واقعه، ۱۵ خرداد را نقطه آغاز حرکت عظیمی می‌دانند که توانست ملت ایران را به صحنه مبارزه بیاورد و مسیر آینده کشور را تغییر دهد. از همین منظر، بسیاری از پژوهشگران معتقدند رژیم پهلوی در عرصه امنیتی به موفقیتی موقت دست یافت، اما در میدان سیاست و مشروعیت اجتماعی متحمل شکستی تاریخی شد.

میراث ماندگار یک قیام

امروز بیش از شصت سال از قیام ۱۵ خرداد می‌گذرد، اما این رخداد همچنان در حافظه تاریخی ملت ایران زنده است. تقریباً همه پژوهشگران تاریخ انقلاب اسلامی بر این موضوع اتفاق نظر دارند که بدون شناخت ۱۵ خرداد، فهم روند شکل‌گیری انقلاب اسلامی ممکن نیست.

قیامی که با دفاع مردم از مرجعیت دینی آغاز شد، به تدریج به نهضتی فراگیر برای استقلال، آزادی و مقابله با سلطه خارجی تبدیل شد. از همین رو، ۱۵ خرداد را باید نه صرفاً یک واقعه تاریخی، بلکه مبدأ حرکتی دانست که سرنوشت ایران را تغییر داد و زمینه‌ساز پیروزی انقلاب اسلامی در بهمن ۱۳۵۷ شد.

منبع: فارس