بعد از رحلتش فهمیدند امام شاعر هم هست

باشگاه خبرنگاران جوان- شعر امام خمینی (ره) یکی از وجوه کمتر دیده‌شده شخصیت بنیانگذار انقلاب اسلامی است؛ اشعاری که در عین برخورداری از مضامین عرفانی و فلسفی، توانسته‌اند با طیف گسترده‌ای از مخاطبان ارتباط برقرار کنند. اسماعیل امینی، شاعر و پژوهشگر، در گفت‌و‌گو با فارس به ویژگی‌های این اشعار و نسبت دیرینه حوزه‌های علمیه با شعر فارسی پرداخته است.

امینی درمورد نسبت شعر و سنت حوزوی گفت: این نوع شعر در میان کسانی که اهل حوزه علمیه هستند، چه طلاب و چه استادان، سابقه‌ای طولانی دارد. بسیاری از بزرگان شعر فارسی، از جمله سعدی، دانش‌آموخته حوزه‌های علمیه بوده‌اند. در گذشته مرسوم بود که اهل دروس حوزوی با شعر نسبت داشته باشند؛ یا شعر بگویند یا از شعر در درس و بحث خود استفاده کنند.

وی افزود: شاید برای مخاطب عام عجیب باشد که روحانیون چه نسبتی با شعر و ادب دارند، اما باید توجه داشت که شعر در گذشته زبان تعلیم بوده است. ما امکانات آموزشی و رسانه‌ای امروز را نداشتیم و شعر یکی از مهم‌ترین ابزار‌های انتقال اندیشه به شمار می‌رفت. این موضوع فقط به فرهنگ ایرانی محدود نبود و در سراسر قلمرو فرهنگ اسلامی، از جمله در زبان عربی و ترکی نیز رواج داشت.

امینی ادامه داد: اگر به شاهکار‌های ادبی گذشته نگاه کنیم، می‌بینیم بخش مهمی از آنها آثار تعلیمی هستند؛ مثنوی‌های عطار، منظومه‌های سنایی و حتی مثنوی معنوی مولوی در همین دسته قرار می‌گیرند. البته تعلیمی بودن شعر امام خمینی به این معنا نیست که ایشان مطالب فلسفی را صرفاً به نظم درآورده باشند. آنچه در شعر ایشان دیده می‌شود، بازتاب تجربه‌های شخصی و عاطفی حاصل از زیستن در فضای علوم حوزوی است؛ تجربه‌ای که صورت علمی و منطقی آن در آثار پژوهشی و مکتوب منعکس می‌شود و صورت عاطفی آن در شعر.

این شاعر درمورد ویژگی‌های زبانی شعر امام خمینی نیز گفت: امام شاعر حرفه‌ای نبودند و اساساً خود را به عنوان شاعر معرفی نمی‌کردند. تا زمانی که در قید حیات بودند، هیچ شعری از ایشان منتشر نشد و جز افراد بسیار نزدیک، کمتر کسی می‌دانست که شعر می‌گویند؛ بنابراین شعر برای ایشان وسیله‌ای برای شناخته شدن نبود.

امینی درمورد استقبال عمومی از اشعار امام خمینی گفت: بخشی از این استقبال به شخصیت خود ایشان بازمی‌گردد. وقتی فردی در تاریخ اثرگذار است و مسیر یک جامعه را تغییر می‌دهد، طبیعی است که مردم به همه وجوه شخصیت او توجه کنند. از سوی دیگر، زبان شعر امام همان زبان سنت هزار ساله شعر فارسی است؛ زبانی که مجموعه استعاره‌ها، تلمیحات و ارجاعات آن برای مخاطب فارسی‌زبان آشناست و همین مسئله ارتباط با شعر را آسان‌تر می‌کند.

وی در پاسخ به این پرسش که شعر‌های امام چه وجهی از شخصیت ایشان را آشکار می‌کند، گفت: در شعر فارسی از گذشته سنتی وجود داشته که می‌توان آن را نگاه قلندرانه و ملامتی نامید؛ نوعی بی‌اعتنایی به شهرت، ظواهر و آنچه در جامعه متداول است. این ویژگی در شعر امام نیز دیده می‌شود. شاید برای بسیاری عجیب باشد که شخصیتی در جایگاه مرجع تقلید و مدرس برجسته حوزه، چنین نگاه انتقادی و فاصله‌گیرانه‌ای نسبت به تعینات و ظواهر داشته باشد.

این پژوهشگر افزود: البته امام پیش از آنکه در شعرشان این روحیه را نشان دهند، در زندگی علمی خود نیز شخصیتی متفاوت بودند. در روزگاری که نگاه مثبتی به فلسفه در برخی محافل حوزوی وجود نداشت، ایشان فلسفه تدریس می‌کردند. همچنین رویکرد‌های عرفانی داشتند؛ موضوعی که آن هم چندان با نگاه رایج آن دوره سازگار نبود. بعد‌ها نیز همین روحیه را در عرصه سیاست نشان دادند. صرفاً موضع‌گیری نکردند، بلکه برای باور‌های خود هزینه دادند و تا پایان مسیر بر آنها ایستادند.

امینی در ادامه درمورد نسبت رهبران انقلاب اسلامی با شعر و ادبیات گفت: امام خمینی و رهبر شهید انقلاب پیش از آنکه در جایگاه قدرت قرار بگیرند، استاد حوزه، اهل مطالعه، پژوهش و تدریس بودند. مسیر زندگی آنان از دنیای کتاب و علم گذشته است، نه از فعالیت‌های حزبی و سیاسی صرف؛ بنابراین علاقه و آشنایی آنان با شعر امری طبیعی است.

وی ادامه داد: در سنت حوزه‌های علمیه، ارتباط با شعر و ادبیات همواره وجود داشته است. بسیاری از چهره‌های بزرگ ادبیات معاصر نیز تحصیلات حوزوی داشته‌اند. شاید برای نسل جوان جالب باشد که افرادی مانند ملک‌الشعرای بهار، علامه فروزانفر، علامه همایی و محمدرضا شفیعی کدکنی همگی تحصیلات حوزوی داشته‌اند. حتی در سال‌های نخست شکل‌گیری دانشکده‌های ادبیات، بسیاری از استادان آنها از دل حوزه‌های علمیه برخاسته بودند.

منبع: فارس