میراث شوم انگلیس؛ چرا سایه جنگ از مرز‌های طالبان و پاکستان کنار نمی‌رود؟

باشگاه خبرنگاران جوان؛ مینا عظیمی - بار دیگر پرونده تنش میان پاکستان و افغانستان به صدر اخبار بازگشت؛ این بار با حملات هوایی پاکستان ده‌ها کشته و زخمی در میان افغان‌ها برجای گذاشت.

دور قبلی درگیری‌ها میان دو همسایه در اکتبر گذشته رخ داد و بیش از ۷۰ کشته و صد‌ها زخمی از هر دو طرف بر جای گذاشت، پیش از آنکه با توافق آتش‌بسی که با میانجی‌گری قطر و ترکیه حاصل شد، پایان یابد. این بار پاکستان می‌گوید حملات یکشنبه گذشته در پاسخ به «حملات انتحاری اخیر» بوده که با آنها مواجه شده است؛ از جمله حمله به مسجدی در اسلام‌آباد در اوایل فوریه جاری.

در بیانیه‌ای که از سوی وزارت اطلاع‌رسانی صادر شد، آمده است که پاکستان «عملیات‌های هدف‌گیری مبتنی بر اطلاعات استخباراتی را علیه ۷ پادگان و مخفیگاه تروریستی متعلق به تحریک طالبان پاکستان» انجام داده است. در ادامه این بیانیه آمده است که پاکستان همچنین شاخه‌ای از سازمان تروریستی داعش را هدف قرار داده است؛ هرچند این بیانیه مکان دقیق اجرای حملات را مشخص نکرد و جزئیات بیشتری درباره آنها ارائه نداد.

در طرف مقابل، ذبیح‌الله مجاهد، سخنگوی حکومت طالبان گفت که پاکستان «شهروندان غیرنظامی ما را در ولایت‌های ننگرهار و پکتیکا بمباران کرد که منجر به شهادت و زخمی شدن ده‌ها نفر از جمله زنان و کودکان شد». مجاهد در پاسخ به دلیل پاکستان برای این ضربات گفت: «ژنرال‌های پاکستانی تلاش می‌کنند با این جنایات، نقاط ضعف امنیتی در کشور خود را جبران کنند.»

در پی حملات روز یکشنبه، تنش میان دو طرف ادامه یافت؛ به طوری که روز سه‌شنبه شاهد تبادل آتش در مرز‌ها بودند و سپس پاکستان روز چهارشنبه اعلام کرد که تدابیر امنیتی را تقویت کرده و ده‌ها مظنون را بازداشت نموده است. پاکستان دیروز اعلام کرد که ۴ تن از نیرو‌های پلیس در کمینی در نزدیکی مرز با افغانستان جان باختند و مسئولیت آن را متوجه تحریک طالبان پاکستان دانست.

زمینه‌های درگیری چیست؟

تنش‌ها میان افغانستان و پاکستان از زمانی که طالبان در سال ۲۰۲۱ پس از سال‌ها اشغال و سلطه آمریکا، کنترل کابل را دوباره به دست گرفتند، افزایش یافته است. در سال ۲۰۲۲، پاکستان ساخت حصار مرزی برای جلوگیری از نفوذ شبه‌نظامیان را آغاز کرد؛ اقدامی که طالبان به آن اعتراض داشت و منجر به افزایش شدت رویارویی‌ها بین آنها شد.

روابط میان دو کشور با وقوع درگیری‌های مرزی خونین در ماه‌های اخیر به شدت رو به وخامت نهاد. اسلام‌آباد پیشتر گروه‌های جدایی‌طلب مسلح در ایالت بلوچستان (جنوب) و تحریک طالبان پاکستان و دیگر گروه‌ها در ایالت خیبر پختونخوا (شمال) را به استفاده از خاک افغانستان به عنوان پایگاهی برای حملات متهم کرده است. در مقابل، حکومت طالبان در افغانستان بار‌ها اتهامات پاکستان را رد کرده است.

پس از درگیری‌های اکتبر گذشته، ماه بعد شاهد گامی قابل توجه بود که در بستن مرز میان دو کشور نمود یافت؛ امری که منجر به خسارات ده‌ها میلیون دلاری، انباشت هزاران کامیون در مرز و جلوگیری از عبور ده‌ها هزار ساکن از یک سو به سوی دیگر شد.

در دسامبر ۲۰۲۵، درگیری‌های شدید جدیدی میان نیرو‌های پاکستانی و عناصری از طالبان افغانستان در نزدیکی گذرگاه مرزی اسپین- بولدک - چمن رخ داد که یکی از بدترین رویارویی‌ها از زمان آغاز تلاش‌های آرام‌سازی میان دو طرف در حدود دو ماه قبل از آن بود.

در فوریه جاری، گزارشی از هیئت معاونت سازمان ملل در افغانستان (یوناما) گزارش داد که «طی سه ماه پایانی سال گذشته، ۷۰ غیرنظامی کشته و حدود ۴۸۰ نفر در افغانستان در پی اقداماتی که به نیرو‌های پاکستانی نسبت داده شده، زخمی شده‌اند».

رابطه درگیری‌ها با «خط دیورند»

اگر بخواهید تعریفی ساده از آن داشته باشید، این خط مرزی است که دو کشور را از هم جدا می‌کند و اگر بخواهیم واقعیت را توصیف کنیم باید بگوییم که بیشتر شبیه مین‌گذاری است که انگلیس زمانی که امپراتوری‌اش بر بسیاری از بخش‌های جهان از جمله شبه‌قاره هند تسلط داشت، به جای گذاشت.

این خط نام وزیر امور خارجه انگلیس در امور هند در اواخر قرن نوزدهم را بر خود دارد. طبق دانشنامه الجزیره، در ۱۲ نوامبر ۱۸۹۳، امیر افغانستان عبدالرحمن خان و وزیر انگلیسی هنری مورتیمر دیورند توافقی را امضا کردند که مرز‌های بین هند (که بخشی از امپراتوری انگلیس بود) و افغانستان را مشخص می‌کرد.

این دانشنامه اشاره می‌کند که افغانستان در آن زمان به مثابه یک منطقه حائل بین نفوذ انگلیس و نفوذ روسیه در آسیای مرکزی بود؛ اما پاکستان که در سال ۱۹۴۷ از هند مستقل شد با افغانستان هیچ توافقی که مرز‌ها را به شکل نهایی ترسیم کند، امضا نکرده‌اند.

روابط میان افغانستان و پاکستان از زمان تأسیس پاکستان در سال ۱۹۴۷ در پایان حکومت استعماری انگلیس بر هند متشنج بوده است. حامد کرزی، رئیس‌جمهور سابق افغانستان، همواره پاکستان را به حمایت از شورش طالبان برای بی‌ثبات کردن کشورش متهم می‌کرد تا با نفوذ هند در آنجا مقابله کند، در حالی که اسلام‌آباد همیشه این اتهامات را رد می‌کرد.

حکومت‌های پیاپی افغانستان این خط را به عنوان مرز به رسمیت نشناختند، در مقابل، پاکستان، آمریکا و پیمان ناتو خط «دیورند» را به عنوان مرز بین‌المللی بین پاکستان و افغانستان به رسمیت می‌شناسند؛ همان‌طور که آندرس فوگ راسموسن، دبیرکل سابق ناتو در اکتبر ۲۰۱۲ به آن تصریح کرد.

اما وب‌سایت «میدان»، توضیح می‌دهد که توافقنامه ایجاد آن شامل جدا کردن بخش‌های بزرگی از خاک افغانستان در مناطقی بود که قبایل قوم پشتون در جنوب و جنوب غربی افغانستان در آن ساکن بودند و این مناطق به مستعمرات انگلیس در هند ضمیمه شد که امروزه در دو ایالت خیبر پختونخوا و بلوچستان پاکستان واقع شده‌اند.

این سایت به پارادوکسی اشاره می‌کند که در آن افغانستان تنها کشوری بود که با عضویت پاکستان در سازمان ملل متحد در سال ۱۹۴۷ مخالفت کرد.

درباره اهمیت ژئوپلیتیک خط دیورند، محمد مکرم بلعاوی، پژوهشگر امور آسیا، به نکات زیر اشاره می‌کند:

عمق استراتژیک: به طوری که طبیعت کوهستانی، کنترل مرز‌ها را از نظر نظامی پرهزینه می‌کند.

هویت قبیله‌ای: این خط مناطق پشتون را بین دو کشور تقسیم می‌کند که پیوند‌های اجتماعی فرامرزی ایجاد می‌نماید.

گذرگاه‌های حیاتی: مانند گذرگاه خیبر و گذرگاه تورخم و اسپین بولدک.

خطرات امنیتی: جغرافیای پیچیده از نظر تاریخی فعالیت گروه‌های مسلح و تردد آنها را تسهیل کرده است.

درگیری گذرا یا بازآرایی استراتژیک؟

محب‌الله شریف، تحلیلگر افغان، هشدار داد که حملات اخیر می‌تواند تلاش‌های اعتمادبرانگیز را تضعیف کند و هشدار داد که تداوم رویکرد نظامی ممکن است منجر به یک «حمله همه‌جانبه» شود که به نفع هیچ‌یک از طرفین نیست.

در مقابل، ابوبکر صدیق، روزنامه‌نگار پاکستانی، نسبت به گسترش دایره اختلاف از طریق فراخواندن طرف‌های منطقه‌ای رقیب هشدار داد و تاکید کرد که راه حل بحران در بازیابی کانال‌های میانجی‌گری است که طرف‌های منطقه‌ای مانند قطر، ترکیه و عربستان آن را سرپرستی می‌کردند و همچنین تقویت تبادل و همکاری اطلاعاتی.

در میان این دو، وائل عواد، روزنامه‌نگار متخصص در امور آسیا، توضیح داد که درگیری در بستر یک «محیط امنیتی شکننده» پس از بازگشت طالبان و غیبت همکاری امنیتی فعال بین دو کشور رخ داده است و معتقد است که نبود اعتماد، محرک اصلی رویارویی فعلی است.

عواد اشاره کرد که بستن مرز با حصار -از دیدگاه کابل- با اتهام زدن به آن مبنی بر تسهیل نفوذ تروریست‌ها همخوانی ندارد که این نشان‌دهنده عمق بحران اعتماد است. او هشدار داد که این تنش را نمی‌توان از رقابت‌های بین‌المللی و منطقه‌ای، از جمله تضاد بین آمریکا و چین و تاثیر آن بر کریدور اقتصادی چین-پاکستان و همچنین محاسبات هند جدا دانست.

به گفته عواد، درگیری به نفع دو طرف نیست و راه حل از طریق اقداماتی برای اعتمادسازی و اراده سیاسی صریح، با حمایت میانجی‌گری‌های منطقه‌ای و نقش مذهبی و اجتماعی برای مهار بحران پیش از لغزیدن به سوی یک رویارویی گسترده‌تر می‌گذرد.

منبع: الجزیره