سیگار الکترونیکی؛ از تبلیغات تا واقعیت

باشگاه خبرنگاران جوان؛ محبوبه خلوصی - با شعار «سیگار بدون ضرر» وارد بازار ایران شد و حالا می‌شود در دست خیلی از جوان‌ها و نوجوان‌ها مدل‌های رنگی و براقش را دید؛ وسیله‌ای که قرار بود جایگزین کم‌خطر سیگار باشد، اما حالا به خاطر عوارض متعددش، قوانین سختگیرانه‌ای علیه توزیع و فروش آن در بسیاری از کشور‌ها وضع شده است.

البته ایران از این قاعده مستثنی است و رها بودن بازار سیگار‌های الکترونیکی - آن هم از نوع غیراستاندارد - روز به روز بیشتر سلامت نوجوانان را تهدید می‌کند.

کدام کشور‌ها توزیع و فروش سیگار‌های الکترونیکی را ممنوع یا محدود کردند؟
به گزارش سازمان بهداشت جهانی، ۳۷ کشور فروش سیگار‌های الکترونیکی را ممنوع کرده‌اند که از جمله آنها می‌توان به آرژانتین، کلمبیا، مکزیک، عمان، سنگاپور و برزیل اشاره کرد. همچنین ۷۳ کشور مانند استرالیا، آمریکا و بعضی از کشور‌های عضو اتحادیه اروپا، در عین مجاز بودن، محدودیت‌هایی را بر انواع آن، محل فروش یا محدودیت سنی اعمال کرده‌اند.

بر اساس قوانین جدید استرالیا، فروش ویپ و محصولات مرتبط با آن تنها در داروخانه‌ها مجاز است و آن هم با هدف کمک به ترک سیگار یا مدیریت وابستگی به نیکوتین. به این ترتیب، عرضه هرگونه ویپ در سایر مراکز تجاری مانند فروشگاه‌های دخانیات یا سوپرمارکت‌ها غیرقانونی محسوب می‌شود.

طبق اعلام رسمی سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA)، در آگوست ۲۰۲۴ قانون نهایی ممنوعیت فروش محصولات دخانی به افراد زیر ۲۱ سال به تصویب رسید. بر اساس این قانون، از ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۴ همه خرده‌فروشان موظف‌اند برای فروش سیگار، تنباکوی بدون دود و سایر محصولات دخانی مشمول، کارت شناسایی عکس‌دار خریداران زیر ۳۰ سال را بررسی کنند تا از سن قانونی آنها مطمئن شوند.

ده کشور اروپایی محدودیت‌های طعمی برای سیگار‌های الکترونیکی اتخاذ کردند و ۷ کشور، بجز طعم تنباکو، تمامی سیگار‌های الکترونیکی را در ژانویه ۲۰۲۴ ممنوع کرده‌اند که شامل فنلاند، استونی، مجارستان، اوکراین، هلند و لیتوانی هستند.

چرا حساسیت‌ها نسبت به سیگار الکترونیکی بالا رفته است؟
در سه سال گذشته، نتایج تحقیقات در مورد سیگار‌های الکترونیکی نشان داد که علی‌رغم باور عمومی ایجاد شده در دنیا، سیگار‌های الکترونیکی نه تنها کم‌ضرر نیستند بلکه می‌توانند خطرات جبران‌ناپذیری را برای سلامتی داشته باشند.

طبق گزارش منتشرشده از سوی سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA)، نیکوتین موجود در سیگار‌های الکترونیکی ماده‌ای به‌شدت اعتیادآور است که می‌تواند روند رشد مغز را مختل کند؛ فرآیندی که تا حدود ۲۵ سالگی ادامه دارد. نوجوانان به‌ویژه در معرض این آسیب هستند، زیرا مصرف نیکوتین در این سنین می‌تواند به بخش‌هایی از مغز که مسئول توجه، یادگیری، خلق‌وخو و کنترل رفتار‌های هیجانی هستند، آسیب برساند.

علاوه بر نیکوتین، بخار یا همان آئروسل تولیدشده توسط سیگار‌های الکترونیکی ترکیبات دیگری را نیز در خود دارد که برای سلامت مضر هستند، مانند دی‌استیل که ارتباط مستقیمی با بیماری‌های ریوی جدی دارد. نکته مهم اینجاست که بسیاری از طعم‌دهنده‌هایی که در ویپ استفاده می‌شوند، شاید برای خوردن بی‌خطر باشند، اما برای استنشاق مناسب نیستند، زیرا ریه‌ها این مواد را به شکل کاملاً متفاوتی نسبت به دستگاه گوارش پردازش می‌کنند. گزارش‌های پزشکی همچنین نشان داده است که برخی از مصرف‌کنندگان سیگار‌های الکترونیکی دچار تشنج نیز شده‌اند.

همچنین طبق گزارش منتشرشده از سوی وزارت بهداشت استرالیا، سیگار‌های الکترونیکی حتی اگر فاقد نیکوتین هم باشند، می‌توانند حاوی ترکیبات خطرناک در مایعات و بخار تولیدی خود باشند. برخی از این مواد، جزو عوامل شناخته‌شده سرطان‌زا به شمار می‌روند؛ موادی مانند فرمالدئید (که در چسب‌های صنعتی و نگهداری اجساد استفاده می‌شود)، استون (موجود در لاک‌پاک‌کن‌ها)، استالدهید (به‌کاررفته در عطرها، مواد شیمیایی و پلاستیک‌ها)، آکرولین (ماده‌ای که در برخی علف‌کش‌ها یافت می‌شود) و فلزات سنگین همچون نیکل، قلع و سرب.

مصرف ویپ با طیفی از خطرات جدی برای سلامتی همراه است که شامل تحریک دهان و مجاری تنفسی، سرفه‌های مداوم، حالت تهوع و استفراغ، مسمومیت یا حتی تشنج ناشی از نیکوتین، آسیب‌های ناشی از داغ شدن بیش‌ازحد یا انفجار دستگاه، وابستگی به نیکوتین، مشکلات تنفسی، آسیب‌های برگشت‌ناپذیر ریوی و اختلال در رشد مغز نوجوانان می‌شود و نشان می‌دهد که استفاده از این محصولات هرچقدر هم به ظاهر کم‌ضرر باشد، برای سلامت انسان تهدید جدی محسوب می‌شود.

سیگار الکترونیکی همچنان بهتر از سیگار سنتی است، اما با شروطی!
سیگار سنتی حاوی بیش از ۷۰۰۰ ماده شیمیایی است که حداقل ۷۰ ماده‌ی آن سرطان‌زا شناخته شده‌اند و مصرف آن باعث مشکلات جدی قلبی، ریوی، انواع سرطان‌ها و مرگ زودرس می‌شود. در مقابل، سیگار‌های الکترونیکی یا ویپ، بخار تولیدی با تعداد کمتری از مواد شیمیایی مضر دارند و به همین دلیل به طور کلی کم‌ضررتر از سیگار سنتی محسوب می‌شوند، به شرطی که استاندارد و قانونی باشند، چراکه ویپ‌های غیر استاندارد یا تقلبی می‌توانند فلزات سنگین، طعم‌دهنده‌های مضر و سایر ترکیبات خطرناک داشته باشند.

با این حال، کم‌ضررتر بودن به معنی بی‌خطر بودن نیست. ویپ هنوز حاوی نیکوتین است که اعتیادآور بوده و می‌تواند به مغز نوجوانان آسیب برساند و مشکلات تنفسی ایجاد کند.

استفاده از سیگار‌های الکترونیکی احتمال استعمال دخانیات سنتی را افزایش می‌دهد
تحقیقات نشان می‌دهد ویپ می‌تواند به عنوان دروازه‌ای برای ورود به مصرف سیگار عمل کند. بر اساس گزارش روزنامه گاردین، نوجوانانی که از سیگار‌های الکترونیکی استفاده می‌کنند، سه برابر بیشتر از هم‌سالان خود احتمال شروع به کشیدن سیگار سنتی را دارند. همچنین مطالعه دیگری از دانشگاه میشیگان نشان داد که در سال ۲۰۱۸، کمتر از ۲ درصد از نوجوانان ۱۷ ساله‌ای که از ویپ استفاده نکرده بودند، شروع به سیگار کشیدن کردند، در حالی که ۳۳٪ از نوجوانانی که ویپ کرده بودند، احتمال شروع به کشیدن سیگار را داشتند.

وضعیت سیگار‌های الکترونیکی در ایران
با اینکه در ایران فروش و عرضه سیگار‌های الکترونیکی رسماً ممنوع است و وزارت بهداشت از سال ۲۰۰۸ آنها را به‌عنوان «وسیله و ابزار مصرف دخانیات» غیرقانونی اعلام کرده، اما واقعیت بازار چیز دیگری را نشان می‌دهد. انواع ویپ‌های رنگی و جذاب که اکثراً فاقد استاندارد هستند، به راحتی در دسترس نوجوانان و جوانان قرار گرفته‌اند و نظارت جدی بر آنها وجود ندارد.