سایت باشگاه خبرنگاران / ۱ ساعت قبل

مهندسی چمن؛ زمین‌های جام جهانی فوتبال ۲۰۲۶ چگونه ساخته شده‌اند؟

با شروع جام جهانی ۲۰۲۶، چمن ورزشگاه‌های میزبان که حاصل سال‌ها کار و آزمایش دانشمندان است، یکی از عناصر کلیدی این رقابت‌ها محسوب می‌شوند.

باشگاه خبرنگاران جوان - این اتفاق فقط ۸ دقیقه بعد از شروع بازی رخ داد: آنخل دی‌ماریا توپ را از مدافع کانادایی گرفت و به سمت دروازه حریف حرکت کرد. در یکی از حساس‌ترین لحظات مرحله گروهی کوپا آمریکا ۲۰۲۴، این ستاره بزرگ آرژانتین فقط دروازه‌بان را مقابل خود داشت. اما هنگام پیشروی به سمت دروازه، به نظر می‌رسید کنترل توپ برایش سخت شده است. در نهایت در برخورد با دروازه‌بان کانادا در لبه محوطه جریمه، شوتی ضعیف زد و دروازه‌بان به‌راحتی آن را مهار کرد.

پس از بازی، کادر فنی و بازیکنان آرژانتین توضیح دادند که شاید کیفیت چمن زمین در آتلانتای آمریکا روی عملکردشان تأثیر گذاشته باشد. این ورزشگاه که معمولاً محل بازی تیم‌های آتلانتا فالکونز از NFL و آتلانتا یونایتد از MLS است، به‌طور معمول چمن مصنوعی دارد، اما چند روز پیش از تورنمنت، چمن طبیعی موقت جایگزین آن شده بود. بازیکنان از شرایط زمین به شدت انتقاد و کیفیت چمن را «فاجعه» توصیف کردند. آن‌ها گفتند توپ روی زمین مثل «تخته پرش» بالا و پایین می‌پرد. نگرانی‌ها درباره کیفیت زمین‌ها در ادامه مسابقات در سایر ورزشگاه‌های آمریکا نیز ادامه پیدا کرد.

با نزدیک‌شدن به جام جهانی ۲۰۲۶، میزبان‌های مشترک این دوره، یعنی آمریکا، کانادا و مکزیک تلاش کردند از انتقادهایی که در تورنمنت‌های قبلی درباره کیفیت زمین‌ها مطرح شد، جلوگیری کنند. به همین دلیل تیمی از متخصصان برای اطمینان از کیفیت چمن‌ها به کار گرفته شدند.

در ۸ سال گذشته، پژوهشگران با شوت زدن به توپ، کوبیدن کفش‌ها روی زمین و آزمایش بخش‌های مختلف چمن تلاش کرده‌اند بهترین نوع چمن را پیدا کنند. آن‌ها ترکیب‌های مختلفی از گونه‌های چمن را بررسی کرده‌اند تا ببینند چگونه در شرایط متفاوت دوام می‌آورند و حتی طول هر برگ چمن را میلی‌متر به میلی‌متر اندازه‌گیری کرده‌اند. چمن‌ها معمولاً هنگام غروب، وقتی خشک هستند، جمع‌آوری شده و با کامیون‌های یخچال‌دار به محل برگزاری منتقل می‌شوند. جان سوروشان، استاد دانشگاه تنسی که فیفا او را برای نظارت بر رشد و نگهداری زمین‌های ۱۶ ورزشگاه جام جهانی به کار گرفته، می‌گوید: «این کار خیلی پرفشار است و شامل پنج ورزشگاه سرپوشیده هم می‌شود.» او می‌گوید نگرانی اصلی‌اش همین ورزشگاه‌های سرپوشیده است زیرا گیاه برای رشد به نور، ترجیحاً نور خورشید نیاز دارد.

چسب ولکرو یا فرش؟

با فرارسیدن جام جهانی ۲۰۲۶، اکنون نتیجه بیش از ۱۷۰ آزمایش مختلف که توسط سوروشان و همکارانش انجام شده، در میدان واقعی آزموده خواهد شد. این تیم پژوهشی در واقع بر پایه دهه‌ها تحقیق درباره علم پرورش و نصب چمن ورزشی کار کرده است. چمن‌هایی که برای ورزشگاه‌های مختلف در آمریکا، کانادا و مکزیک آماده شده‌اند، قرار است در هر بازی توسط ۲۱ بازیکن و به مدت بیش از ۹۰ دقیقه (در مجموع درطول ۱۰۴ مسابقه)، زیر فشار شدید قرار بگیرند. در نهایت، آرزوهای بزرگ‌ترین فوتبالیست‌های جهان و میلیاردها هوادار به این بستگی دارد که چمن‌ها تا چه اندازه دوام می‌آورند.

فقط پنج میلی‌متر اختلاف می‌تواند تعیین کند که زمین فوتبال مانند سطحی چسبناک و شبیه به «چسب ولکرو» عمل کند یا شبیه فرش طبیعی و کاملاً صاف باشد؛ فرشی که باعث می‌شود توپ با سرعت و روانی لازم برای یک بازی تماشایی حرکت کند.

سوروچان و همکارانش ساعت‌ها آزمایش انجام دادند تا دقیقاً مشخص کنند هر زمین باید در چه ارتفاعی چمن‌زنی شود. آن‌ها در زمین‌های مینیاتوری در مرکز تحقیقاتی خود در ناکسویل ایالت تنسی آمریکا، توپ‌های فوتبال را با دستگاه‌های پرتاب‌کننده قرمز رنگ شلیک و سرعت و میزان جهش توپ را با دقت اندازه‌گیری می‌کردند. همچنین یک سازه فلزی و جعبه‌مانند را روی چمن حرکت می‌دادند تا با استفاده از کفش فوتبال متصل به میله، سطح زمین را تحت فشار قرار دهند و میزان نرمی و کشسانی آن را بسنجند.

پژوهشگران فقط به نحوه تعامل توپ با سطح زمین توجه نداشتند، بلکه میزان چسبندگی و اصطکاک برای بازیکنان را نیز بررسی می‌کردند. هدفشان این بود که فرورفتگی‌های چمن در طول مسابقه به حداقل برسد و از ایجاد نقاط خیس و لغزنده‌ای که می‌تواند جریان بازی را مختل کند جلوگیری شود. زمین نامناسب حتی می‌تواند پیامدهای جدی داشته باشد و به آسیب‌های شدید و گاهی پایان‌دهنده به دوران حرفه‌ای بازیکنانی منجر شود که ارزششان به میلیون‌ها دلار می‌رسد. از سوی دیگر، پراکندگی جغرافیایی ورزشگاه‌ها به این معناست که زمین‌ها باید در اقلیم‌های کاملاً متفاوتی رشد کنند؛ از گرمای مرطوب مکزیکوسیتی و میامی گرفته تا آب‌وهوای خنک تورنتو و بوستون.

برای سازگارکردن زمین‌ها با شرایط متفاوت آب‌وهوایی، پژوهشگران سیستم‌های ویژه‌ای برای ریشه‌زایی، آبیاری و نگهداری طراحی کرده‌اند که متناسب با هر منطقه تنظیم می‌شود. آن‌ها همچنین انواع مختلف چمن را آزمایش کرده‌اند تا مناسب‌ترین گونه برای هر اقلیم را انتخاب کنند؛ به‌طوری که در مناطق گرم‌تر از چمن برمودا و در مناطق سردتر از ترکیبی از کنتاکی بلوگراس و رای‌گراس چندساله استفاده می‌شود.

براساس نتایج پژوهش‌ها، چمن برمودا به کوتاه‌سازی بیشتر نیاز دارد، زیرا متراکم‌تر است و سریع‌تر از سایر گونه‌ها خشک می‌شود. برای افزایش یکنواختی و دوام زمین‌ها نیز الیاف پلاستیکی مشابه چمن مصنوعی در لایه چمن طبیعی تنیده شده‌اند تا سطح پایدارتر و مقاوم‌تری ایجاد شود. با‌این‌حال، فوتبالیست‌هایی که در اروپا بازی می‌کنند، یعنی جایی که زمین‌ها معمولاً با گونه‌های چمن مخصوص اقلیم‌های خنک پوشیده شده‌اند، ممکن است وقتی وارد زمین‌های چمن برمودا در میامی یا کانزاس‌سیتی می‌شوند، جا بخورند.

سوروچان می‌گوید: «آن‌ها به این زمین نگاه می‌کنند و می‌گویند: این چیزی نیست که در آلمان می‌بینم و بیشتر شبیه زمین گلف است.» البته او تأکید می‌کند که هر زمین اندکی تفاوت خواهد داشت، اما به دلیل پژوهش‌های انجام‌شده، این تفاوت‌ها در حد حداقلی نگه داشته می‌شود.

تری راجرز سوم، استاد دانشگاه ایالتی میشیگان که در آماده‌سازی برای جام جهانی به سوروچان کمک می‌کند، می‌گوید: «مقیاس عظیم ساخت زمین‌های موقت در یک زمان، نگران‌کننده است.»

زمین‌ها باید در حدی بی‌نقص باشند که تقریباً حالت معجزه‌آسا پیدا کنند. فیفا در این مسیر به سوروچان و راجرز، یعنی دو چهره شناخته‌شده در حوزه ناشناخته «علم چمن»، اعتماد کرده است. این دو پژوهشگر تاکنون با پروژه‌ای در مقیاس جام جهانی ۲۰۲۶ روبه‌رو نشده‌اند و همین موضوع سطح فشار و انتظار را بسیار بالا برده است. با‌این‌حال، این اولین باری نیست که آن‌ها چمن زمین‌های بزرگ‌ترین رویداد فوتبال جهان را آماده می‌کنند.

راجرز زمانی به چمن علاقه پیدا کرد که در زمین گلفی در جنوب آمریکا کار می‌کرد. اما ورود او به دنیای فوتبال به سال ۱۹۹۲ برمی‌گردد؛ زمانی که فیفا برای آماده‌سازی یک زمین چمن داخل ورزشگاه پونتیاک سیلوردوم در ایالت میشیگان به کمک نیاز داشت و این زمین قرار بود میزبان چهار مسابقه از جام جهانی ۱۹۹۴ باشد. این ورزشگاه در آن زمان خانه تیم دیترویت لاینز بود؛ تیمی از لیگ NFL که روی چمن مصنوعی بازی می‌کرد. راجرز مانند بسیاری از آمریکایی‌ها، با بزرگ‌ترین رویداد ورزشی جهان آشنایی نداشت. او می‌گوید: «جمله معروفی را گفتم که هیچ‌وقت اجازه نمی‌دهند فراموشش کنم: «جام جهانی چیست؟»

بااین‌حال، فیفا راجرز را برای مدیریت کشت و نصب یک زمین چمن داخل ورزشگاه انتخاب کرد. پس از مجموعه‌ای از آزمایش‌ها، تیم او در دانشگاه ایالتی میشیگان به این نتیجه رسید که ترکیبی از چمن کنتاکی بلوگراس و رای‌گراس چندساله را در خاکی شنی پرورش دهند. وجود ماسه به زهکشی بهتر کمک می‌کرد و این دو گونه چمن نیز می‌توانستند در اقلیم خنک و با نور مستقیم محدود رشد کنند.

راجرز و همکارانش بذرها را در خارج از گنبد ورزشگاه، در ۱۹۹۴ سینی شش‌ضلعی کشت کردند. این کار هزاران ساعت نیروی انسانی نیاز داشت که بخش زیادی از آن به‌صورت دستی انجام شد. سوروچان که در آن زمان دانشجو و در این پروژه مشغول به کار بود، می‌گوید: «من در واقع کسی بودم که ماسه را فشرده می‌کرد.»

مدول‌های شش‌ضلعی یکی از بزرگ‌ترین نوآوری‌های تیم بودند. ریشه‌های چمن می‌توانستند حتی زمانی که قطعات چمن برای نصب به داخل ورزشگاه منتقل می‌شدند، سالم و دست‌نخورده باقی بمانند. این نخستین بار بود که زمین چمن طبیعی روی سطح مصنوعی یک ورزشگاه سرپوشیده نصب می‌شد. وقتی راجرز دید یک تیم برای نخستین تمرین وارد ورزشگاه شد، بازیکنان حتی زمین را بررسی نکردند. به گفته او، انگار زمین کاملاً عادی به نظرشان می‌رسید. آن‌ها مثل بچه‌ها سعی می‌کردند توپ‌ها را آن‌قدر بلند شوت کنند که به سقف گنبد عظیم ورزشگاه برسد. برای راجرز، این یعنی پروژه موفق بوده است؛ موفقیتی که بعدها برایش لقب گورو چمن (به معنای استاد چمن) را به همراه آورد.

اما در پایان جام جهانی ۱۹۹۴، سوروچان به بالای گنبد رفت و از بالا به زمین نگاه کرد. او می‌گوید: «می‌شد فرسودگی زمین را دید. با خودم فکر کردم: چطور می‌توانیم آن را بهتر کنیم؟» از همان زمان، او در دوران تحصیلات تکمیلی خود شروع به تحقیق درباره بهترین روش‌های پرورش چمن در محیط‌های سرپوشیده کرد.

وقتی فیفا در سال ۲۰۱۸ برای کمک به جام جهانی ۲۰۲۶ با سوروچان تماس گرفت، او از راجرز و دانشگاه ایالتی میشیگان خواست تا به وی ملحق شوند. کاری که پیش‌رو داشتند آن‌قدر پیچیده بود که تلاش‌هایشان در سال ۱۹۹۴ در ورزشگاه سیلوردوم، در مقایسه با آن بیشتر شبیه پروژه ساده دانش‌آموزی به نظر می‌رسید.

جلبک دریایی و سیلیکا

به طور معمول، چمن در نزدیکی محل نصب و در خاکی مشابه همان منطقه پرورش داده می‌شود. جابه‌جایی چمن باعث واردشدن استرس به گیاه می‌شود و معمولاً چند هفته زمان لازم دارد تا دوباره به حالت پایدار برسد. اما در جام جهانی، بسیاری از زمین‌ها تنها ۱۰ روز پیش از اولین مسابقه نصب خواهند شد.

جو ویلکینز سوم، صاحب یک مزرعه بزرگ چمن در نزدیکی دنور، مسئول تأمین زمین‌های جام جهانی برای دالاس، آتلانتا و هیوستون است؛ سه شهری که در مجموع میزبان بیش از یک‌چهارم مسابقات خواهند بود. هر سه ورزشگاه سرپوشیده‌اند و نور مستقیم خورشید به زمین نمی‌رسد. چمن سبز و درخشان، صدها هکتار از زمین‌های مزرعه ویلکینز را پوشانده است. برای آماده‌سازی چمن رول‌شده، کارکنان ویلکینز بذرها را روی لایه‌ای از ماسه و روی پلاستیک نازکی می‌کارند. این کار باعث می‌شود هنگام برداشت، ریشه‌ها محافظت شوند و همچنین شوک واردشده به گیاه در زمان جابه‌جایی کاهش یابد. در هفته‌های بعد، کارکنان با دقت بسیار بالا چمن را آبیاری و کوتاه می‌کنند و هم‌زمان از مواد مختلفی مانند قارچ‌کش‌ها، کود، هیومات‌ها، جلبک دریایی و سیلیکا برای تقویت آن استفاده می‌شود. ویلکینز می‌گوید: «چمن یک روز هم استراحت ندارد.»

سوروچان در سال‌های اخیر چندین بار از شرکت چمن‌کاری گرین ولی بازدید کرده و ویلکینز نیز برای کمک به آزمایش‌های او، چمن آماده را به دانشگاه تنسی ارسال کرده است. در آنجا، تیم پژوهشی سازه آزمایشی پیشرفته‌ای ساخته بود تا شرایط داخل ورزشگاه‌های سرپوشیده را شبیه‌سازی کند، در حالی که دانشگاه ایالتی میشیگان نیز یک سطح آسفالت به مساحت ۲۱۰۰ متر مربع ایجاد کرده بود تا شرایط نصب چمن در کف ورزشگاه‌ها را بازسازی کند. برای تثبیت زمین‌های چمن در ورزشگاه‌های روباز، ابتدا یک لایه پایه از شن و ماسه روی بستری از شن و سنگ‌ریزه قرار داده می‌شود و سپس رول‌های چمن روی آن پهن می‌شوند. اما در زمین‌های موقتی که روی چمن‌های مصنوعی داخل ورزشگاه‌های سرپوشیده NFL نصب می‌شوند، به جای لایه سنگ‌ریزه از شبکه‌های پلاستیکی درهم‌قفل‌شونده و ورقه‌های پلاستیکی بافت‌دار استفاده می‌شود تا زهکشی مناسب فراهم شود.

فقط چند هفته مانده به شروع جام جهانی، ویلکینز و تیمش در حال انجام کاری زمان‌بر برای بریدن و جمع‌کردن چمن بودند. آن‌ها با دستگاه‌هایی شبیه «کاتر پیتزای غول‌پیکر» که به ماشین‌های کشاورزی وصل شده، چمن را به نوارهایی به عرض ۱٫۲ متر برش زدند. بعد صبر کردند تا چمن هنگام غروب خشک شود، سپس آن را رول کردند و داخل کامیون‌های یخچال‌دار قرار دادند. در همان زمان، ده‌ها کامیون یخچال‌دار دیگر در حال جابه‌جایی چمن از چند مزرعه روستایی به ورزشگاه‌های سراسر آمریکای شمالی بودند. آلن فرگوسن، مدیر ارشد مدیریت زمین‌های فیفا، می‌گوید: «در تمام دوران کاری‌ام هرگز پروژه‌ای به این بزرگی انجام نداده‌ام.»

در ورزشگاه‌های سرپوشیده، زمانی که چمن بالاخره به مقصد می‌رسد، ممکن است آخرین باری باشد که نور خورشید را تجربه می‌کند، اما همچنان باید برای هفته‌ها به رشد خود ادامه دهد.

تغذیه چمن

پس از پهن‌شدن چمن در ورزشگاه‌های سرپوشیده، نوری به رنگ ارغوانی سراسر زمین را فرا می‌گیرد؛ نوری که از ده‌ها میله فلزی سفیدرنگ در فاصله چند متری بالای چمن ساطع می‌شود. این چراغ‌های رشد LED قابل جابه‌جایی هستند و به گونه‌ای طراحی شده‌اند که انرژی لازم برای رشد چمن را فراهم کنند. برای مثال در دالاس، در ورزشگاه خانگی تیم فوتبال آمریکایی دالاس کاوبویز، این چراغ‌ها از سقف ورزشگاه پایین آورده می‌شوند.

سوروچان می‌گوید: «می‌توانی زیر این چراغ‌ها کار کنی، چمن را کوتاه کنی و هر کاری لازم است انجام بدهی و در عین حال چمن همچنان در حال رشد است.»

پرورش چمن بدون نور مستقیم خورشید امروز به‌مراتب آسان‌تر از سال ۱۹۹۴ در ورزشگاه سیلوردوم است؛ دلیل آن هم پیشرفت فناوری دیودهای نورافشان (LED) است. سوروچان نگران تکرار مشکلی که در کوپا آمریکا رخ داد نیست. او می‌گوید در ورزشگاه مرسدس-بنز آتلانتا، جایی که آرژانتین و کانادا مقابل هم بازی کردند، فاصله‌ی بین زمین چمن و سطح چمن مصنوعی مورد استفاده برای فوتبال آمریکایی در زیر آن بیش از حد کم بوده و همین موضوع باعث ایجاد همان «اثر ترامپولینی» شده که بازیکنان گزارش دادند. به گفته او، فیفا برای جام جهانی ۲۰۲۶ خواستار ایجاد فاصله و لایه محافظ بیشتری در این ساختار شده است.

جام جهانی باشگاه‌های ۲۰۲۵ نیز یک تمرین و شبیه‌سازی نسبی برای این فرایند فراهم کرد. پژوهشگران چمن بسیاری از همان مواد، روش‌ها و نیروهای انسانی را که در این پروژه استفاده می‌کنند، در آن تورنمنت نیز به کار گرفتند. فرگوسن می‌گوید: «جام جهانی باشگاه‌ها خودش یک تورنمنت مستقل بود، اما در عین حال به‌طور طبیعی این فرصت را به ما داد که برخی از این فرآیندهای لجستیکی را آزمایش و ارزیابی کنیم.»

با وجود اینکه در جریان آن تورنمنت باشگاهی هنوز برخی بازیکنان و مربیان از کیفیت زمین‌ها انتقادهایی داشتند، فیفا تأکید کرد که همه زمین‌ها مطابق استانداردهای بین‌المللی مورد آزمایش و تأیید قرار گرفته‌اند. به گفته فرگوسن، فیفا بیش از ۵ میلیون دلار برای پژوهش‌های مربوط به چمن در جام جهانی ۲۰۲۶ هزینه کرده است. این مبلغ برای موضوعی صرف می‌شود که هنگام تماشای هیجان‌انگیزترین رقابت فوتبال جهان، کمتر کسی به آن توجه می‌کند.

راجرز امیدوار است در بلندمدت، پژوهش‌های او و سوروچان باعث شود استفاده از چمن در ورزش به شکل گسترده‌تری بهبود پیدا کند. حتی ممکن است برخی تیم‌های فوتبال آمریکایی را تشویق کند که حتی در ورزشگاه‌های سرپوشیده، به‌جای چمن مصنوعی از چمن طبیعی استفاده کنند.

الیزابت گوئرتل، استاد مدیریت چمن در دانشگاه آبرن که در پروژه حضور ندارد، می‌گوید بعضی از این روش‌ها و فناوری‌ها می‌توانند در آینده حتی در زمین‌های ورزشی مدارس و دبیرستان‌ها هم استفاده شوند. در همین حال، راجرز و سوروچان می‌دانند که چمنِ خوب نگهداری‌شده مثل یک موجود زنده هم حساس است و هم مقاوم. این چمن می‌تواند فشار دویدن سریع بازیکنان را تحمل کند و فرود دروازه‌بان را بعد از واکنش سخت نرم‌تر کند. در واقع، آن‌ها زمینی ساخته‌اند که قرار است بازی‌های بزرگی روی آن انجام شود.

اکنون بازیکنان آماده هستند تا ببینند رؤیای چه کسی در مهندسی‌شده‌ترین زمین‌های فوتبال تاریخ به حقیقت خواهد پیوست.

منبع: زومیت