مرمت کاشی‌های مسجد شاه

کاشی‌های مسجد جامع عباسی اصفهان از آن دست جزئیات معماری هستند که چشم مخاطب را می‌گیرند و اجازه نمی‌دهند به آنچه پشت این رنگ و نقش می‌گذرد، فکر کند. از فاصله میدان نقش جهان، سطح وسیع کاشی‌کاری‌های مسجد یکپارچه و آرام به نظر می‌رسد؛ اما در ارتفاع و پشت همین سطح چشم‌نواز، مجموعه‌ای از لایه‌های مصالح، ملات و اتصالات قرار گرفته است که بخشی از آن‌ها در گذر زمان آسیب دیده‌اند. اکنون مسئله مرمت این بدنه‌ها دیگر تنها بازگرداندن چند کاشی شکسته به جای خود نیست؛ بحث بر سر کنترل خطری است که اگر به‌موقع مدیریت نشود، می‌تواند به جداشدگی و سقوط بخش‌هایی از تزئینات منجر شود.

مسجد جامع عباسی، یکی از مهم‌ترین بناهای معماری دوره صفوی، در قلب میدان نقش جهان قرار دارد؛ میدانی که به‌همراه مجموعه بناهای پیرامون خود در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده است. بنابراین، هر مداخله در این بنا، حتی اگر در ظاهر تنها به یک قطعه کاشی یا بخشی از ازاره مربوط باشد، در مقیاسی فراتر از یک عملیات اجرایی معمول معنا پیدا می‌کند. اینجا موضوع فقط ترمیم ظاهر یک بنای تاریخی نیست؛ مسئله، حفاظت از اصالت و تمامیت اثری است که بخشی از ارزش جهانی اصفهان را نمایندگی می‌کند.

بررسی‌های انجام‌شده در جریان مطالعات مرمتی نیز نشان می‌دهد مسئله پیچیده‌تر از آن چیزی است که از پایین و در نگاه نخست دیده می‌شود. ضخامت لایه تزئینات در بخش‌هایی از بدنه به حدود ۱۵ تا ۱۶ سانتی‌متر می‌رسد؛ ضخامتی قابل‌توجه برای یک لایه تزئینی. در برخی قسمت‌ها نیز از مصالح آجری استفاده شده است. در ایوان جنوبی، ارتفاع کاشی‌کاری به حدود ۳۰ متر می‌رسد؛ یعنی مرمتگر باید در ارتفاعی قابل‌توجه با مجموعه‌ای از مصالح قدیمی، وزن زیاد و اتصالاتی روبه‌رو شود که رفتار آن‌ها حاصل سال‌ها فرسایش و تغییر شرایط بناست.

جواد رحمتی، مدیر پایگاه جهانی میدان نقش جهان، در گفت‌وگو با «پیام ما» درباره وضعیت فعلی بدنه‌های کاشی مسجد می‌گوید: «مهم‌ترین اولویت، اقدامات اجرایی برای مرمت همین بدنه‌هاست؛ بخش‌هایی که سطح گسترده‌ای از بنا را دربرمی‌گیرند و به‌دلیل شرایط موجود، نمی‌توان نسبت به آن‌ها بی‌تفاوت بود.» …