صورتحساب سنگین درگیری‌ها برای محیط‌زیست

او زیان‌های ناشی از حملات دشمن بر محیط زیست را جزو اولین و گسترده‌ترین خسارات ناشی از جنگ توصیف می‌کند. جنگ تحمیلی 14 و 40 روزه آمریکا و اسرائیل به ایران، صورتحسابی روی دست محیط زیست کشور باقی گذاشته که هنوز محاسبه‌اش به پایان نرسیده است. درباره برآورد خسارات ناشی از جنگ، این روزها صحبت‌های زیادی مطرح می‌شود اما عادل جلیلی عضو هیئت علمی موسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور و عضو شورای راهبردی سازمان محیط زیست در گفت‌وگو با هفت صبح تاکید می‌کند که نباید اثرات منفی ناشی از جنگ را صرفا معطوف به زمان وقوع آن بدانیم.

او توضیح می‌دهد که در جوامع انسانی قبل از وقوع هر جنگی، بخشی از بودجه کشورها صرف تشکیل نیروی دفاعی، تقویت و تجهیز ابزار جنگی و حفظ پایداری ظرفیت دفاعی می‌شود؛ در نتیجه، جنگ هزینه‌ای را به تمام جوامع بشری تحمیل می‌کند که این هزینه می‌توانست صرف سایر بخش‌های زندگی انسان مثل بهداشت، سلامت، تغذیه، توسعه زیرساخت‌ها یا حفظ محیط زیست و منابع طبیعی شود.

به گفته جلیلی متاسفانه به دلیل وجود ظرفیت ناامنی در خاورمیانه بعد از استقرار کشوری به نام اسرائیل، در طول 80 سال اخیر جنگ‌های زیادی در این منطقه شکل گرفته و از آنجا که خاورمیانه مرکز تولید انرژی دنیاست و بخش عمده این انرژی به سمت کشورهای صنعتی مخصوصا غرب هدایت می‌شود، غربی‌ها با ایجاد ناامنی در غرب آسیا با تقویت احتمال جنگ در این منطقه، بخشی از بودجه کشورها را به سمت تقویت صنایع دفاعی هدایت می‌کنند. عربستان سعودی یکی از آن کشورهایی است که سالانه 60 تا 70 میلیارد دلار در این راستا هزینه می‌کند و سومین کشور خریدار تجهیزات جنگی در جهان به شمار می‌رود.

  بودجه غذا هم به سمت تجهیزات جنگی رفت

این عضو هیئت علمی موسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع توضیح می‌دهد که طی 300 سال گذشته، رفتارهای استعماری کشورها باعث شده حتی جوامع فقیری مثل آفریقا که پول کافی در اختیار ندارند، به جای آنکه سرمایه خود را صرف حفظ منابع طبیعی و تامین غذا کنند، آن را در بخش دفاعی هزینه کنند. این کشورها حتی منابع مالی لازم برای تامین نیازهای اساسی جامعه خود را هم در اختیار ندارند.

او می‌گوید: جامعه بشری به سمتی رفته که خود را همواره برای دفاع آماده نگه دارد. حتی ساختارهایی مثل سازمان ملل هم نتوانسته ظرفیت بروز جنگ‌ها را با رویکردهای انسانی در جوامع بشری کاهش دهد؛ بنابراین دولت‌ها بودجه‎شان را صرف خرید جنگ‌افزارها می‌کنند و به این ترتیب، نام جنگ، اثری دائمی بر محیط زیست طبیعی و انسانی به جای می‌گذارد. پس این‌گونه نیست که اثر جنگ فقط معطوف به زمان وقوع آن باشد، بلکه قبل از رخ دادن آن، با حذف بودجه‌های بخش محیط زیست، این اثر نمایان می‌شود.

  خسارت‌های متنوع بسته به نوع جنگ

جلیلی بر این باور است که بعد از وقوع جنگ، بسته به نوع آن، خسارت‌ها هم متنوع می‌شود. مثلا اگر جنگ‌ها هنوز به صورت کلاسیک و زمینی بود و نیروهای زمینی با هم می‌جنگیدند، خسارت‌ها به طبیعت یا محیط‌های انسانی مستقیم و فیزیکی بود. یعنی عرصه تخریب می‌شد. مثل جنگ ایران و عراق که در زمان وقوع باعث شد بخش عمده‌ای از طبیعت ایران از بین برود و ما هنوز نتوانسته‌ایم آن خسارت‌ها را ترمیم کنیم.

یا در جنگ اخیر و حمله هوایی و موشکی آمریکا و اسرائیل به مخازن نفتی و پتروشیمی کشور، خسارات زیادی به محیط زیست وارد شد. در حمله به شهران واقع در شمالغرب تهران، آسمان پایتخت چهار روز زیر بار دود گسترده بود و اگر باران می‌بارید، این باران اسیدی می‌شد و بر روی گیاهان و انسان‌ها اثرات جدی بر جای می‌گذاشت.

این عضو هیئت علمی موسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع، به مثال‌های زیادی از خسارت‌های جنگ اشاره می‌کند. به گفته او، در حمله اتمی آمریکا به هیروشیما و ناکازاکی، ایجاد آلودگی بر اثر تشعشعات اتمی، تا دهه‌ها قربانی می‌گیرد. امکان رویش از درختان و گیاهان سلب می‌شود و حتی میکروارگانیزم‌ها هم از بین می‌روند. یا مثلا در جنگ ویتنام، وقتی نیروهای چریکی این کشور در میان جنگل‌ها و ... پناه می‌گیرند، آمریکا از علف‌کش «تو فور دی» استفاده می‌کند و میلیون‌ها هکتار جنگل را از بین می‌برد.

  آثار ادامه‌دار آلودگی‌های نفتی در خلیج فارس

جلیلی آلودگی‌های نفتی که این روزها گریبان خلیج فارس را گرفته، یکی دیگر از نمونه‌های آثار ناشی از جنگ می‌داند که بخش عمده جنگل‌های مانگروی کشور که در اطراف جزیره قشم واقع شده را درگیر می‌کند. به گفته او کشتی‌هایی که اکنون در وسط خلیج فارس و دریای عمان مورد اصابت قرار می‌گیرند، اثرات محیط زیستی بر زندگی جانوران و گیاهان آبزی داخل آب خواهند داشت. این اثرات تنها مربوط به امروز نیست و سال‌ها طول خواهد کشید. با این آلودگی‌ها، جمعیت بسیاری از موجودات زنده داخل آب دریا تحت تاثیر قرار می‌گیرد.

  جنگ طولانی مدت، اولویت جامعه را جابه‌جا می‌کند

جلیلی می‌گوید که اثرات فیزیکی جنگ‌ها پس از بروز آنها رخ می‌دهد اما مسئله خیلی پیچیده‌تری که باید به آن توجه شود، طولانی شدن روند وقوع جنگ‌هاست. وقتی کشوری وارد جنگ طولانی می‌شود، این موضوع اولویت‌های آن جامعه را هم جابه‌جا می‌کند. زیرا جنگ یک تهدید موجودیتی است و اولویت‌ها در زمان وقوع جنگ فرسایشی، مفهوم دیگری پیدا می‌کنند.

طبیعتا در چنین جامعه‌ای که بحث بودن و نبودن مطرح است، دیگر محیط زیست و منابع طبیعی و حتی بهداشت عمومی هم اولویت خود را از نظر مدیریتی از دست می‌دهند. بخش عمده اعتبارات در جای دیگری هزینه می‌شود و اثر ادامه‌دار بودن جنگ، بلافاصله به منابع طبیعی و محیط زیست منتقل می‌‍‌شود.

این عضو هیئت علمی توضیح موسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع بر این باور است: جنگ چه زمانی که رخ می‌دهد و چه زمانی که هنوز به وقوع نپیوسته است، طبیعت را آماده پذیرش خسارت می‌کند. اگر انسان‌ها بتوانند چالش‌های خود را با گفت‌وگو حل کنند، جنگی اتفاق نمی‌افتد، ولی همواره دلایل زیادی برای رخ دادن جنگ وجود دارد. بنابراین، به راحتی می‌توان ادعا کرد که خسارت‌های جنگ به محیط زیست جزو گسترده‌ترین خسارت ناشی از وقوع آن است و محیط زیست اولین بخشی است که در اثر جنگ، به آن خسارت وارد می‌شود.