بازار
اندیشه سیاسی اقبال لاهوری را چگونه می‌توان در بستر تحولات فکری و سیاسی جهان اسلام در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم فهم کرد؟ مهم‌ترین مؤلفه‌های اندیشه او درباره دولت، قدرت، جامعه و نظم سیاسی چه بود؟
همه تلاش اقبال این بود که دنیای اسلام را بیدار سازد و قامت خمیده‌اش را دوباره استوار و برنا کند؛ زیرا به عقیده او که به صورت‌های مختلف بیان کرده «پانصد سال است که دنیای اسلام به خواب رفته» بنابراین چنان که تاریخ اجتماعی گستره اسلامی در اواخر سده نوزدهم و اوایل قرن بیستم گواه است، چیزی به نام «تحولات فکری» در جامعه اسلامی مشاهده نمی‌شد. از این روست که تعدادی از چهره‌های نواندیش سعی در ایجاد تحول فکری و سیاسی در جامعه اسلامی داشتند که اقبال یکی از آنهاست. تعداد این شخصیت‌ها نیز از انگشتان یک دست بیشتر نبود. این مقطع زمانی است که شرق - یعنی شرق اسلامی- در بسیاری از زمینه‌ها نیاز به الطاف غرب داشت. مشکل شرق به قول اقبال در این بود که چنین وضع رقت‌انگیزی اقوام شرق را به خود نمی‌آورد تا در احوال خویش نظاره کنند و گام در طریق بالندگی بگذارند. همه حرف اقبال در مثنوی «چه باید کرد» بر محور همین معضل بود.
به عقیده اقبال عواملی مانند دولت، قدرت، جامعه و سیاست، زمانی دارای معنای واقعی می‌شوند که در دایره فرهنگی متعالی قرار گیرند. او چنین فرهنگی را در جای‌جای آثارش به‌خصوص در کتاب «بازسازی اندیشه دینی در اسلام» مبتنی بر آزادی، نواندیشی، معرفت و تسامح می‌داند که اگر بیرون از این معیارها باشند، حاصلی به بار نخواهد آورد.
…
