مناقشۀ تاریخی بر سر قفقاز؛ جنگ و صلح از مسیر رقابتِ ژئوپلتیک

عصر ایران؛ یلدا آذرپی - قفقاز جنوبی بار دیگر به میدان رقابتِ قدرت‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای تبدیل شده است؛ این‌بار نه‌فقط به‌خاطر مرزها و مناقشۀ قره‌باغ؛ موضوع کنونی، احداثِ جاده و راه‌آهن، خطوط انتقال انرژی و گسترش مسیرهای تجاری است؛ طرحی که دونالد ترامپ نام خود را بر آن گذاشته و قرار است جمهوری آذربایجان را از خاک ارمنستان به نخجوان متصل کند؛ راه ارتباطی جدیدی بین آسیای مرکزی و بازارهای اروپا.

واشنگتن می‌کوشد با حضور اقتصادی و مدیریتی در جنوب قفقاز، جایگاهش را در منطقه‌ای تقویت کند که روسیه از دیرباز آن را حوزۀ نفوذ خود دانسته و ایران نیز تحولاتش را همسو با امنیتِ مرزهای شمالی می‌بیند. آغاز فعالیت گروه‌های فنی سه‌جانبه در نوامبر 2026، چشم‌اندازی پرپیچ‌و‌خم به توافق داده است.

قفقاز جنوبی و کشورهای آذربایجان، ارمنستان و گرجستان (منطقه‌ای در حد فاصل دریای سیاه و دریای خزر)

قره‌باغ با رنگ زرد مشخص شده مناقشۀ تاریخی در قفقاز

«قفقاز» منطقه‌ای راهبردی در حدفاصلِ دریای سیاه و دریای خزر است که در مرز ایران، روسیه و ترکیه قرار دارد، سه کشور ارمنستان، آذربایجان و گرجستان را دربرمی‌گیرد و به‌سبب موقعیت جغرافیایی، از دیرباز گذرگاهِ مهم اروپا و آسیا و عرصۀ رقابتِ قدرت‌های منطقه‌ای بوده است.

«قفقاز کوهستانی» (مهم‌ترین کانون مناقشۀ ارمنستان و آذربایجان) در طول تاریخ زیر نفوذ حکومت‌های مختلف ایرانی، ارمنی و محلی بوده. این منطقه تا دوران حکومت قاجار بخشی از قلمرو ایران بود و پس از جنگ‌های ایران و روسیه، طبق عهدنامۀ گلستان در سال 1813 به روسیه واگذار شد.

روسیه در قرن نوزدهم با انتقال و اسکانِ جمعیت‌های ارمنی از ایران و عثمانی در قفقاز، ترکیب جمعیتیِ بخش‌هایی از منطقه را تغییر دارد که به‌عقیدۀ تاریخ‌نگاران، دست‌کم بخش‌هایی از این انتقال، مترادف است با کوچ اجباری.

پس از انقلاب روسیه و شکل‌گیری اتحاد شوروی، مناقشه بر سر قره‌باغ بین ارمنستان و آذربایجان ادامه یافت. مسکو در سال 1921 به این نتیجه رسید که این منطقه به‌رغم اکثریت ارمنی باید در چارچوب جمهوری آذربایجانِ شوروی و به‌صورت خودمختار اداره شود؛ تصمیمی تاریخی که ریشۀ اختلافاتِ متعاقب شد. …