محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی، روز سهشنبه و در بخش مهمی از نطق پیش از دستور جلسه علنی مجلس، با اشاره به شرایط جنگی کشور، بر ضرورت حفظ انسجام ملی، هماهنگی میان میدان نظامی و دیپلماسی و مقابله با فشارهای اقتصادی و جنگ شناختی تأکید و تصریح کرد: «خیابان، محل میتینگهای انتخاباتی نیست، بلکه باید محل بروز اتحاد مقدس و حضور همه مردم باشد».
لذا رئیس قوه مقننه از تریبونداران و صحنهگردانان خواست «از اقداماتی که موجب طرد گروههای اجتماعی و سیاسی دیگر میشود، پرهیز کنند». پیرو تأکیدات قالیباف بر انسجام داخلی، او گفت: «دشمن در طراحی جدید خود به دنبال اعمال فشار اقتصادی و ایجاد شکاف در جامعه ایران است». از اینرو رئیس مجلس هشدار داد: «هر فرد یا دستگاهی که با گفتار، رفتار یا تصمیمات خود موجب نارضایتی مردم یا تضعیف انسجام ملی شود، خواسته یا ناخواسته در زمین دشمن بازی میکند». در ادامه رئیس تیم مذاکرهکننده ایرانی با اشاره به نقش فعالان سیاسی و رسانهای هم تصریح کرد «امر ملی جنگ نباید به عرصه رقابتهای سیاسی تبدیل شود» و خواستار حفظ وحدت و پرهیز از اختلافات شد.
او بر بازگشت به فضای روزهای جنگ ۴۰روزه و حضور یکپارچه مردم با وجود تفاوتهای سیاسی و اجتماعی تأکید کرد. رئیس مجلس، «جنگ شناختی را یکی از محورهای اصلی توطئه دشمن» دانست و بر نقش رسانه ملی در مقابله با آن تأکید و با انتقاد از عملکرد صداوسیما، «خواستار تبدیل رسانه ملی به کانون انسجامبخشی و امیدآفرینی برای همه ایرانیان، با وجود تفاوتهای سیاسی و اجتماعی» شد. قالیباف با اشاره به حمله آمریکا و رژیم صهیونیستی به ایران، مقاومت مردم و نیروهای مسلح را عامل ناکامی دشمن دانست و عنوان کرد: «با همافزایی میدان نظامی، دیپلماسی و حمایت مردم، این مقاومت به دستاوردهایی در عرصه سیاسی و حقوقی منجر شده است». رئیس مجلس با اشاره به تفاهمنامه اسلامآباد، مدعی شد: «آمریکا پس از پذیرش پایان جنگ، به تعهدات خود عمل نکرده و از اینرو، میدان نظامی بار دیگر باید در کنار میدان دیپلماسی قرار گیرد». قالیباف همچنین خاطرنشان کرد: «جمهوری اسلامی ایران تا زمان اجرای تعهدات آمریکا ازجمله رفع محاصره، آزادسازی اموال بلوکهشده، رفع تحریم نفت، پایان تهدید و عملیات نظامی و اجرای دیگر تعهدات، تنگه را باز نخواهد کرد». به تعبیر او، «فرصت ایجادشده در پی تفاهمنامه و آتشبس برای افزایش تابآوری اقتصادی و بازسازی توان دفاعی کشور مورد استفاده قرار گرفته و ایران متناسب با اقدامات دشمن آماده پاسخ خواهد بود». او در عین حال بر ضرورت توجه دولت به دیدگاه کارشناسان و منتقدان تأکید کرد و از نمایندگان، کارشناسان و فعالان رسانهای خواست که در فرایند تصمیمسازی و اجرای تصمیمات نهایی، با دولت همراهی و هماهنگی داشته باشند. قالیباف همچنین گلایههای اقتصادی و انتقادهای سیاسی و اجتماعی مردم را بحق دانست، اما تصریح کرد «شرایط جنگی، زمان رقابتهای سیاسی و انتخاباتی نیست».
مصادره خیابان و آینده ایران
هشدار قالیباف درباره اینکه «خیابان» نباید به محل میتینگهای انتخاباتی و رقابتهای سیاسی بدل شود، صرفا یک تذکر سیاسی تکراری نیست؛ این سخن را میتوان از منظر امنیت ملی و تابآوری سیاسی-اجتماعی، نشانهای از یک دغدغه مهمتر دانست، بهخصوص که اکنون پارامترهای داخلی کشور در فضای تعلیق جاری بین جنگ و صلح، عملا به بغرنجترشدن شرایط اقتصادی و معیشتی جامعه منجر شده است. بنابراین، خیابان سرمایهای ملی است که اگر در خدمت انسجام و همبستگی قرار گیرد، میتواند پشتوانهای برای قدرت ملی در عبور از این مقطع بهشدت بحرانی باشد؛ اما اگر به ابزار رقابتهای سیاسی و صفبندیهای جناحی تقلیل یابد، خود به یکی از مجاری فرسایش این قدرت تبدیل خواهد شد. در همین چارچوب، قالیباف در بخش مهمی از سخنان خود درباره احتمال افزایش قیمت بنزین هشدار داده و گفته است دشمن در کمین فرصتهایی برای ایجاد آشوب و پیوندزدن آن با اقداماتی نظیر ترور و تحرکات تجزیهطلبانه است. با توجه به جایگاه و سطح دسترسی رئیس مجلس به اطلاعات و روندهای تصمیمگیری، این اظهارنظر را نمیتوان صرفا یک ارزیابی بدبینانه یا طرح یک سناریوی احتمالی تلقی کرد، بلکه دستکم میتوان آن را هشداری جدی و واجد اهمیت درباره احتمال بهرهبرداری دشمن از شکافهای اجتماعی و اقتصادی دانست؛ هشداری که تا زمان روشنشدن ابعاد موضوع، نمیتوان بهسادگی از کنار آن گذشت.
خیابان در تاریخ سیاسی ایران همواره بیش از یک فضای فیزیکی بوده است؛ عرصهای برای ظهور اراده جمعی، اعلام همبستگی و در مقاطعی، بیان مطالبات اجتماعی. از همین رو، مسئله اصلی نه حذف خیابان از معادلات سیاسی، بلکه چگونگی حفظ شأن و کارکرد ملی آن است. خطر از جایی آغاز میشود که یک جریان سیاسی، خود را مترادف با خیابان بداند و از یک ظرفیت عمومی، ملک سیاسی خصوصی بسازد. این نگرانی در شرایط جنگی اهمیت مضاعف پیدا میکند. جامعهای که تحت فشار اقتصادی، روانی و رسانهای قرار دارد، بیش از هر زمان دیگری به سرمایه اجتماعی نیازمند است. اگر خیابان به میدان مصادره، صفبندی و حذف دیگری تبدیل شود، آنچه فرسوده میشود صرفا یک فضای سیاسی نیست؛ اعتماد عمومی و ظرفیت همبستگی ملی است. از سوی دیگر، نباید از آسیب معکوس نیز غافل شد. تقلیل خیابان به صرفا «صحنه اتحاد» و نادیدهگرفتن تنوع مطالبات و صداهای موجود در جامعه، خود میتواند به شکاف و بیگانگی اجتماعی دامن بزند. انسجام پایدار با یکدستسازی حاصل نمیشود؛ با به رسمیت شناختن تفاوتها و تبدیل آنها به امکان گفتوگو و مشارکت حاصل میشود. بنابراین، هشدار درباره مصادره خیابان را باید جدی گرفت، اما راهحل آن نیز روشن است؛ اینکه خیابان نباید ملک هیچ جناحی باشد؛ همانگونه که نباید از آن برای حذف هیچ بخش مشروعی از جامعه استفاده شود. در شرایط جنگی، بزرگترین خطای راهبردی آن است که ظرفیت ملی به ابزار منازعه داخلی تبدیل شود؛ زیرا در چنین وضعیتی، جامعه پیش از آنکه در برابر فشار بیرونی آسیب ببیند، ممکن است از درون دچار فرسایش شود.
غلامعلی رجایی: هشدار قالیباف دیرهنگام بود؛ خیابان از همان روزهای اول جنگ رمضان مصادره شده است
هشدار محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس، درباره سوءاستفاده سیاسی از «خیابان» و ضرورت جلوگیری از تبدیل آن به عرصه رقابتهای سیاسی و جناحی، در شرایطی مطرح شده که به گفته غلامعلی رجایی، سوءاستفاده یا مصادره خیابان از مدتها قبل آغاز شده است. این فعال سیاسی و پژوهشگر در گفتوگو با «شرق» اذعان دارد: «شاید اگر این هشدار رئیس مجلس زودتر مطرح میشد، میتوانست اثرگذاری بیشتری داشته باشد»؛ با این حال، به باور مشاور مرحوم آیتالله هاشمی، «هنوز هم میتوان از ظرفیت چنین تذکری برای بازگرداندن خیابان به جایگاه ملی آن استفاده کرد».
این استاد دانشگاه با اشاره به روزهای نخست جنگ رمضان خاطرنشان میکند: «در همان روزها و هفتههای ابتدایی مشخص بود که بخشی از جریانهای افراطی تلاش دارند خیابان را از کلیت جامعه جدا کرده و آن را به قلمرو خود تبدیل کنند و کردند». به گفته رجایی، «نشانه آشکار و کتماننشدنی این مسئله را میشود در شعارها و ادبیاتی مشاهده کرد که تلاش داشته و دارد جامعه را به دوگانههای سیاسی و اعتقادی خاص محدود کند و بخشی از مردم را از حضور در عرصه عمومی کنار بزند». این فعال سیاسی معتقد است «در جریان جنگ اخیر، آنچه در خیابان شکل گرفت، بیش از آنکه صرفا یک حضور سیاسی یا مذهبی باشد، تبلور هویت ایرانی بود. یعنی کلیت جامعه ایران، با همه تفاوتهای مذهبی، سیاسی و اجتماعی، در برابر تهدید خارجی حول مفهوم ایران و تمامیت سرزمینی کشور قرار گرفت». بنابراین از نگاه رجایی، «نادیدهگرفتن این واقعیت و تلاش برای قالببندی این حضور در چارچوبهای محدودتر، به معنای از دست دادن بخشی از ظرفیت اجتماعی ایجادشده در جریان جنگ و روزهای پس از آن بود که تاکنون ادامه دارد». مشاور مرحوم آیتالله هاشمی این را هم گوشزد کرد «هرچند مدتهاست خیابان عملا توسط یک جریان مصادره شده، اما باید تلاش کرد و نباید اجازه داد که هویت ایرانی به حاشیه رانده شود». چراکه او معتقد است «هرگونه تلاش برای افراطیکردن فضای عمومی در جهت مصادره و قبضه کامل خیابان توسط یک طیف و جناح خاص سیاسی و افزودن برچسبهای تند به مقامات و مسئولان و مذاکرهکنندگان یا طرح مطالبات و احساسات عمومی تند که با واقعیات جاری داخلی و منطقهای و بینالمللی همخوان نیست، میتواند نتیجه معکوس داشته باشد و بخشی از جامعه را از عرصه عمومی دور کند». به باور رجایی، «در مقاطعی که سخن از محاکمه، اعدام و تهدیدهای شدید در خیابان مطرح شد، این روند تشدید شد و خیابان بیش از پیش از یک ظرفیت عمومی فاصله گرفت». به همین دلیل این فعال و تحلیلگر سیاسی مجددا به «شرق» میگوید «قالیباف اگر زودتر نسبت به این روند هشدار میداد، احتمالا تأثیر بیشتری داشت». با این حال چون مشاور مرحوم آیتالله هاشمی، سیاست و جامعه را جزء پدیدههای «سیال» و «پویا» میداند، این احتمال را میدهد که «هشدار دیرهنگام نیز بتواند بر مسیر تحولات اثر بگذارد».
بخش دیگری از این گفتوگو به هشدار قالیباف درباره احتمال سوءاستفاده دشمن از نارضایتیهای ناشی از مسائل اقتصادی، بهویژه موضوع بنزین و پیوندزدن آن به مقوله خیابان، اختصاص دارد و رجایی این هشدار را جدی و بجا ارزیابی میکند و متذکر میشود که «دولت در شرایط فعلی نباید به سمت افزایش قیمت بنزین حرکت کند». این مدرس دانشگاه با وجود اعتراف به وضعیت دشوار بودجه دولت میگوید: «افزایش قیمت بنزین ممکن است در کوتاهمدت منابعی برای دولت ایجاد کند، اما در شرایط فعلی میتواند هزینههای اجتماعی و سیاسی سنگینی به دنبال داشته باشد». از نگاه رجایی، «در شرایطی که فشار معیشتی بر مردم افزایش یافته و سایه جنگ همچنان بر کشور سنگینی میکند، هر تصمیم اقتصادی باید با حساسیت مضاعف نسبت به پیامدهای اجتماعی آن اتخاذ شود».
رجایی هشدار میدهد «افزایش فشارهای اقتصادی میتواند زمینه نارضایتی و حتی نافرمانی مدنی را فراهم کند»؛ از همین رو، به اعتقاد مشاور مرحوم آیتالله هاشمی، «جلوگیری از افزایش قیمت بنزین در شرایط کنونی تصمیمی ضروری است». در نهایت، از منظر این تحلیلگر سیاسی، «حفظ خیابان بهعنوان یک سرمایه ملی مستلزم آن است که هیچ جریان سیاسی یا ایدئولوژیک خود را مالک انحصاری آن نداند؛ زیرا در مقطع حساس کنونی، مصادره خیابان میتواند به جای تقویت انسجام، به فرسایش آن منجر شود».
عیسی چمبر: پتانسیل خیابان یک پتانسیل ملی است که نباید در خدمت یک جریان سیاسی خاص قرار نگیرد
عیسی چمبر هم به عنوان دیگر کارشناس در گفتوگو با «شرق»، نگاه بدبینانه رجایی را ندارد و با ارزیابی معتدلتری، هشدار قالیباف را تحلیل میکند. البته وی ابتدا یادآور میشود که «از ابتدای انقلاب، «خیابان» همواره یکی از عناصر مؤثر در تحولات سیاسی ایران بوده، اما در شرایط کنونی، نحوه مواجهه با آن اهمیتی دوچندان پیدا کرده است». عضو شورای مرکزی حزب ندای ایرانیان با اشاره به سابقه تاریخی نقش خیابان در تحولات سیاسی ایران میگوید «این پدیده، از دوران انقلاب تا امروز، همواره یکی از پارامترهای اثرگذار در معادلات سیاسی بوده است»؛ با این حال، به باور وی، «خیابان در شرایط جدید شکل متفاوتی به خود گرفته و میتوان آن را در کنار میدان، دولت و دیپلماسی، یکی از اضلاع مؤثر در مربع قدرت ملی دانست. از این منظر، خیابان زمانی میتواند به تقویت قدرت ملی کمک کند که در امتداد سایر اضلاع و در جهت افزایش انسجام و همبستگی قرار گیرد». با چنین برداشتی است که این فعال سیاسی اصلاحطلب درباره هشدار قالیباف باور دارد که «مسئله اصلی دقیقا در همین نقطه نهفته است که اگر خیابان بهعنوان یکی از مؤلفههای قدرت ملی در خدمت تقویت سایر اضلاع قرار گیرد، میتواند به افزایش تابآوری کشور کمک کند؛ اما اگر گروهی تلاش کنند آن را در برابر میدان، دولت یا دیپلماسی قرار دهند، کارکرد آن از «انسجام» به «انشقاق» تغییر خواهد کرد». به تعبیر معاون سیاسی پیشین حزب ندای ایرانیان، «هشدار رئیس مجلس را باید از این منظر جدی گرفت، زیرا هیچ ظرفیت ملی نباید به ابزار یک جریان یا جناح خاص تبدیل شود».
علیرغم آنچه گفته شد، این چهره سیاسی درباره دیربودن هشدارهای قالیباف یا نگرانی درباره امکان مصادره کامل خیابان از سوی یک جریان سیاسی را چندان پررنگ نمیداند و دلیل آن را «تکثر» موجود در خیابان عنوان میکند. در همین باره، چمبر معتقد است «آنچه در تجمعات و حضورهای خیابانی مشاهده میشود، از نظر سیاسی و حتی اعتقادی متکثر است و همین تکثر میتواند مانعی در برابر تلاش هر جریان خاص برای ادعای مالکیت بر خیابان باشد». عضو کمیته تشکیلات حزب ندای ایرانیان در عین حال تأکید میکند که «این مسئله نباید موجب نادیدهگرفتن هشدارهایی از جنس هشدار قالیباف شود». چون از دیدگاه چمبر، «پتانسیل خیابان یک پتانسیل ملی است و باید مراقبت کرد که این ظرفیت در خدمت یک جریان سیاسی خاص قرار نگیرد».
این تحلیلگر سیاسی در ادامه، درباره احتمال قرارگرفتن خیابان در برابر سایر اضلاع قدرت نیز میگوید «اگر خیابان در مقابل میدان یا دیپلماسی قرار گیرد، اساسا فلسفه وجودی خود را زیر سؤال برده است». از نگاه او، «هشدار قالیباف دقیقا ناظر بر همین نقطه است؛ زیرا در شرایط جنگی، تقابل میان مؤلفههای قدرت ملی میتواند به جای تقویت تابآوری، به فرسایش آن منجر شود». چمبر در بخش دیگری از گفتوگویش با «شرق» به دشواری نمایندگی خیابان اشاره میکند و تأکید دارد «خیابان برخلاف نهادهایی که از مسیر انتخابات و سازوکارهای رسمی نمایندگی شکل میگیرند، نماینده مشخص و واحدی ندارد؛ بنابراین هر جریان سیاسی میتواند مدعی شود که سخنگوی خیابان است». از این حیث و به اعتقاد او، «همین فقدان نمایندگی روشن، یکی از نقاط آسیبپذیر خیابان در برابر مصادره سیاسی است». در نهایت، چمبر تصریح میکند «مسئله اصلی نه حذف خیابان از معادلات سیاسی، بلکه جلوگیری از تبدیل آن به ابزاری برای تقابل و انشقاق است؛ چراکه در شرایط حساس کنونی، هر ظرفیتی که بتواند به انسجام ملی کمک کند، نباید به میدان رقابتهای جناحی و پروژههای سیاسی تقلیل یابد».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.
