یکشنبه, ۳۱ تیر, ۱۴۰۳ / 21 July, 2024
مجله ویستا

چگونه می توان شعر ساخت مقاله ای از نادر شهریوری صدقی


چگونه می توان شعر ساخت مقاله ای از نادر شهریوری صدقی

اگر بخواهید تن رها می کنم همانند آسمان رنگ در رنگ اگر می خواهید حتی از نرم نرم تر می شوم مرد نه ابری شلوارپوش می شوم
مکتوب زیر مطلبی در باب تولد شعر است با نگاهی به آثار مایاکوفسکی و به بهانه درگذشت مدیا کاشیگر ١٣٩٦ ١٣٣٥ در ادامه بیشتر بخوانید

ولادیمیر مایاکوفسکی (١٨٩٣-١٩٣٠) در سال ١٩١٣ به هنگام بازگشت از ساراتف به مسکو عاشق ماریا دنیسووا می شود و برای آنکه عشق خود را به ماریا که در همان کوپه قطار سفر می کرد بیان کند، این شعر را برایش می سراید: «اگر بخواهید / تن رها می کنم / همانند آسمان/ رنگ در رنگ/ اگر می خواهید/ حتی از نرم نرم تر/ می شوم/ مرد/ نه/ ابری شلوارپوش می شوم.»١ اگرچه ماجرای عشق و عاشقی مایاکوفسکی یک هفته ای بیشتر دوام نمی آورد اما بعد از هجده ماه از این عشق ِ کوتاه، شعری بلند به دنیا می آید با عنوان «ابر شلوارپوش». به نظر مایاکوفسکی «شعر از جایی آغاز می شود که غرضی است و تمایلی و آهنگی»٢ تا شاعر چون زمزمه ای از میان شعرهای خویش بگذرد. ایلیا ارنبورگ، نویسنده فرانسوی روس تبار گفته بود مایاکوفسکی شگفت زده اش می کند. به راستی نیز مایاکوفسکی پرشگفتی بود زیرا می خواست زندگی اش را بسراید و آن را به شعر بدل کند: در ١٢ سالگی تفنگ پدرش را می دزدد و آن را به انقلابیون می رساند تا در تحقق انقلاب ١٩٠٥ موفق شوند. بعد از مرگ پدر در ١٩٠٦ با مادر و خواهرش به مسکو می رود، آنگاه به بلشویک ها می پیوندد و سال بعد به جرم همدستی در فرار زنان زندانی به زندان می افتد. در آنجا اما فرصت می یابد تا به مطالعه آثار کلاسیک ادبیات و به ویژه ادبیات روسیه بپردازد. ماحصل زندگی مایاکوفسکی در آستانه بیست سالگی چنین است: «سه بازداشت، بیش از یک سال زندانی سیاسی، زدگی از شعر و تلاش برای نقاشی... و ناگهان برخوردی با داوید بورلیک در مدرسه هنرهای زیبای مسکو، برخوردی که اندکی بعد، در گریز مشترکشان از اجرای جزیره اموات از آثار راخمانینوف و ملال صورتی موسیقی رسمی، آن دو را به درددل گفتن به خشم و ابراز ملال از همه هنر کلاسیک می کشاند.»٣

ملال از هنر کلاسیک را که در ملال از کلاسیک ها نمود می یابد می توان به نوعی بیزاری از کهنگی تلقی کرد. این ملال و بیزاری خود را در بروز فوتوریسم یا آینده گرایی نشان می دهد، «مکتبی که می خواست با ساختن واژه های نو و بهره گیری از جادوی آواها، در زبان شعر انقلاب کند.»٤ عنوان نخستین مانیفست فوتوریسم «سیلی بر گوش ذوق عامه»٥ است. مایاکوفسکی از جمله امضاکنندگانش بود. در عالم شعر و ادبیات فوتوریست ها می خواستند با خارج کردن کلاسیک های باشکوه همچون بایرون، پوشکین، داستایفسکی، تولستوی و... از کشتی زندگی معاصر فی الواقع طرحی نو درافکنند. فوتوریسم نیز برای مایاکوفسکی درعین حال وسیله ای بود که می خواست با آن شعری تازه بسراید و یا چنان که می گفت در شعر انقلاب کند. اما آنچه مایاکوفسکی را به سرودن شعر می کشاند، دردی ملموس و واقعیتی مشخص بود که نه در استعاره می گنجید و نه در مقیاس فضیلت های یونانی و نه در شکوهمندی کلاسیک، بلکه واقعیت مشخص نزد مایاکوفسکی، گذشته از جنبه های عشقی زندگی اش، غریو ناخودآگاه جامعه ای بود که شاعر با حساسیت های ویژه خویش گمان می کرد که در حال انفجار است که فی الواقع نیز در حال انفجار بود.

از آن پس زبان شاعر شکلی دیگر به خود می گیرد و لاجرم مهیای تغییر کیفی یا انقلاب در زبان شعر می شود: کنایه به جای استعاره می نشیند، بیشتر دال ها خود دال هایند. صریح، رک، برنده که اگرچه طنز آن سراسر شعر را به بازی می گیرد اما تمامی تلاش شاعر آن می شود که شعرش شکوهمند نشود و زبان تند و تیزش به سوی حماسه میل نکند. شاعر فوتوریست با هر شکوهی که کلاسیک ها و گذشته را تداعی می کند مخالف است. «مرا چه کار با فاوست / با خرامیدنش بر پارکت آسمان/ دست در دست مفیستو / سوار بر موشک آتش بازی/ من میخ کفشم/ از هر تراژدی گوته/ دردناک تر است.»٦ بدین سان زبان شعر مایاکوفسکی شدیدا محاوره ای می شود و لحن زبان عادی و گفت وگو به خود می گیرد. شاعر همچنین تصویرپردازی های نو می آفریند و وزن و ریتم و طنین تازه به آنها می دهد. واژه «ساختن» در مایاکوفسکی اهمیتی مرکزی دارد. ساختن را می توان به معنای «صنعت» و «مهندسی» نیز در نظر گرفت. این واژه ها آن گاه بهتر درک می شوند که به ایده های فوتوریستی مایاکوفسکی پیوند می خورند. از نظر مایاکوفسکی شعر نیز نوعی صنعت و حتی پیچیده ترین آن است: «شعر صنعت است، دشوارترین صنعت ها، پیچیده ترین صنعت ها اما با این همه صنعت.»٧

انقلاب نیز از نظر مایاکوفسکی برخلاف تصور مسیانیکی بنیامین از انقلاب فی الواقع نوعی صنعت است که می توان آن را ساخت و به تعبیری دقیق تر طراحی – مهندسی- کرد. انقلاب از نظر بنیامین به نوعی در جهت کشف عناصر اسطوره ای گذشته برمی آید تا آن را به تاریخ تبدیل کند. زیرا با برکندن عناصر اسطوره ای در گذشته - کلاسیک ها- می توان به جنبش تاریخیِ بحران، همچون فورانی رستاخیزگونه، شتاب بخشید. درحالی که با نگاه فوتوریستی مایاکوفسکی ساختن دنیایی نو به مدد پیچ، پول، ماشین، رادیو و هر تکنولوژی پیشرفته ای میسرتر است. «رویاهای خودم/ در آن برآمد، جان گرفت/ مبارزه/ برای ساختن/ به جای سبک/ محاسبه جدی/ پیچ و پول.»٨ مایاکوفسکی میان رشد تکنولوژی و گسترش انقلابات همواره رابطه ای مستقیم پیدا می کند.

از نظر مایاکوفسکی، سوسیالیسم برآمده از انقلاب اکتبر نیز به واقع نوعی صنعت جدید است که به وسیله طراحی امکان تحقق پیدا کرد. مایاکوفسکی در سوسیالیسم بنای ساختمانی نو را می بیند که یکسره در سیطره ایده فوتوریستی است. مایاکوفسکی با این ایده خود انقلاب را از همان ابتدا می فهمد. «...مایاکوفسکی انقلاب را از همان اول فهمید و قبول کرد، ساختمان جامعه سوسیالیستی فقط شگفت زده اش نمی کرد. یکسره درگیر این ساختمان بود.»٩

درباره عباراتی همچون «ساختمان سوسیالیسم»، «بنای نوین سوسیالیسم» که تا دهه ها بعد از انقلاب اکتبر ١٩١٧ به عباراتی رسمی در پروپاگاندای دولت های سوسیالیستی بدل شده بود می توان تاملی جدی کرد.*

این عبارات اگرچه اشاره به شکل گرفتن دنیای جدید و یا ساختمانی نوین می کند که ماهیتا با دنیای گذشته تفاوت دارد اما به یک تعبیر می توان در عباراتی این چنین ردپای فوتوریست ها و در راس آنها، شاعر فوتوریست روسی، مایاکوفسکی، را مشاهده کرد.**

به زندگی مایاکوفسکی بازگردیم. مایاکوفسکی پرشگفتی، او که می خواست زندگی اش را بسراید. اما سرودن زندگی به صورت شعر- تحقق این ایده رمانتیک- چندان کار ساده ای نبود. بااین حال یک زندگی هرچقدر روزمره و به تعبیر فوتوریستی هرچقدر کهنه، چه بسا با مرگی متفاوت بتوان آن را به شعری بدل کرد. خودکشی وی در ٣٧ سالگی آخرین شعری بود که مایاکوفسکی سرود.*** شاید مرگ – خودکشی- مایاکوفسکی پاسخی باشد به اینکه چگونه می توان شعر ساخت؟ «اما من / خودم/ خودم را در هم شکسته ام/ با قدم زدن/ بر گلوگاه شعرم.»١٠

پی نوشت ها:

* اگرچه فوتوریسم در ادبیات ظهور پیدا کرد اما فوتوریسم در عرصه سیاست و اقتصاد خود بحثی جداگانه است، بسیاری سیاست های دولت برآمده از انقلاب اکتبر را سیاستی فوتوریستی تلقی می کنند. به یک معنا سیاست جدید اقتصادی با عنوان نپ (Nep) با نگاهی فوتوریستی تدوین گردید تا در اقتصاد و سیاست طرحی نو افکنده شود.

** افلاطون در مدینه خود جایی برای شاعران در نظر نمی گیرد. این گفته افلاطون هنوز در خاطره ها مانده است که «شاعران بسیار دروغ می گویند.» بااین حال شاعران در مقام غیب بین گاه از چنان قدرتی برخوردارند که آینده را پیشگویی کنند.

*** «و قایق عشق/ بر صخره زندگی روزمره در هم شکست»، شعر به جامانده در کنار جسد مایاکوفسکی.

١، ٢، ٣، ٤، ٥، ٦) ابر شلوارپوش، مایاکوفسکی، مدیا کاشیگر

٧) چگونه می توان شعر ساخت، مایاکوفسکی، مصطفی رحیمی

٨) مایاکوفسکی، ویکتور تراس، محمد مختاری

٩، ١٠) مایاکوفسکی، ایلیا ارنبورگ، مدیا کاشیگر