شنبه, ۸ بهمن, ۱۴۰۱ / 28 January, 2023
مجله ویستا

تعزیه در كشورهای اسلامی


تعزیه در كشورهای اسلامی

این كتاب در واقع رساله دكترای نویسنده است كه در سال ۱۹۹۹ میلادی در آكادمی مطالعات عالی آكسفورد ارائه شده است

● بررسی كتاب «تعزیه در عراق و چند كشور اسلامی»

«تعزیه در عراق و چند كشور اسلامی» (مطالعه ای در خصوص ارزش های ادبی، اجتماعی و سیاسی تعزیه)، عنوان كتابی است از عباس خدوم جمیلی پژوهشگر عراقی كه مجید سرنگی، استادیار گروه هنرهای نمایش دانشگاه تهران آن را ترجمه كرده است. این كتاب در واقع رساله دكترای نویسنده است كه در سال ۱۹۹۹ میلادی در آكادمی مطالعات عالی آكسفورد ارائه شده است.

فرهنگستان هنر این كتاب را در ۸۸صفحه و به مناسبت گردهمایی بین المللی مكتب اصفهان در پائیز امسال (آذرماه) منتشر كرده است. در این مجال هدف ما صرفاً معرفی كتابی است كه در ارتباط با حوزه مهم تعزیه تألیف شده است. نگارنده معتقداست باتوجه به گستردگی موضوع تعزیه و حجم محدود كتاب، شاید عنوان «گذری درباره ارزش های ادبی، اجتماعی و سیاسی تعزیه» بیشتر به صواب باشد، ضمن آن كه هركدام این حوزه ها (ادبی، اجتماعی، سیاسی و...) بخش های وسیعی هستند كه حتی در یك گذر كوتاه نیز نمی توان حق مطلب را آن گونه كه شایسته است، ادا كرد.

مترجم در پیشگفتار كتاب آورده است: «به نظر بسیاری از محققان هنرنمایی ها، تعزیه را باید نمایش منحصر به فرد نامید، منحصر به فرد از این رو كه در این نمایش، جنبه های زیبایی شناختی و هنری چنان با ویژگی های محتوایی و اعتقادی درهم تنیده اند كه شكلی متعالی از هنر نمایش پدید آمده است... تعزیه از یك سو، تماشاگر عام را راضی نگاه می دارد و فرصتی مغتنم را برای حضور عامه مردم در فضای نمایش فراهم می كند و ازسوی دیگر، تماشاگر خاص خود را با نمایش هنرمندانه و كمال طلب روبه رو می سازد.»

مقدمه با این جمله از سر لوئیس پلی (Sir Lewis Pelly) آغاز می شود كه: «اگر موفقیت یك نمایش به میزان تأثیراتی باشد كه بر خوانندگان و یا تماشاگران خود می گذارد، هیچ نمایشی تاكنون موفق تر از مصیبت جهان اسلام یعنی مصیبت حسن(ع) و حسین (ع) نبوده است.»

مقدمه كتاب با جملات دیگری از پیتر بروك (Peter Brook) و ر.ا.پتیز ( Pettys. A.R ) ادامه می یابد: «من در یك دهكده دورافتاده ایرانی شاهد قوی ترین چیزی بوده ام كه تاكنون در تئاتر دیده ام؛ یك گروه چهارصد نفری از روستائیان كه مجموع جمعیت روستا را تشكیل می دادند، زیردرختی نشسته بودند و گرچه به خوبی و كاملاً از پایان داستان آگاهی داشتند، با وجود این، همین كه رویارویی حسین (ع) با دشمنانش را مشاهده كردند و او را در آستانه كشته شدن دیدند، حالتشان به خون تبدیل شد و صدای هق هق گریه های آشكارشان فضا را پركرد و چون حسین (ع) به شهادت رسید، شكل تئاتری تبدیل به یك حقیقت شد.» و «... شیعه عزادار با مشاركت در آئین تشیع حسین (ع) خود را به عضوی معنوی از خاندان شهید موردنظر بدل می سازد و عهدی را كه پیونددهنده او و دیگر اعضای این خانواده بزرگ است، تجدید می كند.

در این حالت او حیات زمین خود را در بستر مفهومی از نهایت واقعیت قرارمی دهد كه عبارت از رستگاری ابدی است.»

عباس خدوم جمیلی معتقد است (به اعتقاد بیشتر مورخان) نخستین نشانه های عزاداری های نمایشی در سوگ حسین (ع) از سال ۶۱ ق آغاز شد و مواد و عناصر به كار گرفته شده در این مراسم دال بر سندیت تاریخی آن است.

مؤلف در فصل اول كتاب به تشریح رخدادهای بعد از شهادت امام علی (ع)، امام حسن (ع) و دوران امامت امام حسین (ع) می پردازد و معتقداست برای درك بیشتر تعزیه باید به رخدادهای تاریخی آغاز اسلام برگردیم؛ به بعد از وفات پیامبر اسلام (ص)، موضوع جانشینی ایشان، جلسه سقیفه، نادیده گرفتن امام علی (ع) درخلافت، پیدایش تشیع و سرانجام سرباززدن امام حسین (ع) از بیعت با معاویه و شهادت ایشان. مؤلف می نویسد: «واكنش شیعیان به شهادت رهبرانشان همواره انتقام نبود. در كنار خشونت های ناشی از درگیری بین این دو نیرو یك حركت پرقدرت فكری نیز پدیدآمد؛ حركتی كه نسل جدیدی از شاعران و نویسندگان به وجود آوردند و به واقعه كربلا شكوه بخشیدند. شاعران جدیدی كه تربیت شده مكتب كمیت بن اسدی بودند... بسیاری از منتقدان ادبی، «كمیت» را به عنوان مبدعی در شعر سیاسی و ساختار هنری شعر ستوده اند.»

مؤلف كتاب یادآور می شود كه نمی خواهد از مباحث مطرح خارج شود و مثلاً به تصور بنی امیه از دین وسیاست بپردازد. اما ناگزیر برای فهم كامل مراسم عزاداری و تبدیل آن به عزاداری های نمایشی و سپس نمایش های مذهبی، اشراف بر چگونگی و چرایی سوءاستفاده بنی امیه از دین برای مقاصد سیاسی می تواند راهگشا باشد: «باید اذعان كرد كه ماهیت تعزیه نیز چنین كاربردی دارد؛ یعنی در تعزیه نیز بخشی از تلاش برای استفاده از مبانی و اعتقادات مذهبی در نیل به اهداف سیاسی است. اما تفاوت این رویكرد تعزیه و رفتار حكومت بنی امیه آن است كه در تعزیه، صدای ستمدیدگان به گوش می رسد.

و نه صدای ظالمان!... تعزیه با كارایی نمایش فراگیر خود، ارزش های اعتقادی عامیانه جامعه را نمایانده و بیان تئاتری بخشیده است. یعنی مفهوم «شبیه» به افكار جامعه ای ارتباط و پیوستگی مستقیم دارد كه آن را ارائه كرده است، به خاطر این كه آن جامعه، سوگوار قهرمانان خود است. تنها با فهم بنیادهای مفهومی و عملی تاریخ و در محیط هر دوره خاص، فلسفه تعزیه فهمیده می شود. چنین فهمی، اصول خلاق آن را در باره حقیقت و زیبایی روشن خواهد ساخت.»

در ادامه فصل اول (بررسی اجمالی ) به پیشینه تاریخی اشاره می شود؛ به این معنا كه اگرچه اجرای تعزیه با شهادت مصیبت بار امام حسین (ع) مرتبط است، اما می توان نشانه هایی از اجراهای كم و بیش مشابه باتعزیه در دوران پیش از مسیحیت عراق یافت.

دراین بخش به «نمایش های بابلی» اشاره می شود و نظر برخی منتقدان كه این شكل نمایش را حتی نسبت به تئاتر یونانی هم قدیمی تر دانسته اند. البته مؤلف معتقد است با وجود تحقیقات پژوهشگران ارتباط موثقی میان این گونه نمایش های كهن و تعزیه نمی تواندوجود داشته باشد. در بخش دیگری از این فصل (مراحل تاریخی تعزیه) به رویكرد حكومت های وقت در برابر اجرای تعزیه پرداخته می شود: «... حكومت های مختلف همواره تأثیری مهم در اجرا یا تعطیلی تعزیه داشته اند.

در دوران مأمون خلیفه عباسی ، برای مدت زمان كوتاهی اجرای عزاداری محرم رواج داشت. پس از او متوكل عباسی، عزاداری های نمایشی و نمادین را تحریم كرد... با وجود تمام سخت گیری ها و مخالفت ها، شیعیان هرگز ازكارخود باز نایستادند و یادآوری مصیبت امام حسین (ع) را از هر راهی پی گرفتند. مجالسی كه در آن مردم برای یادآوری این مصیبت دور هم جمع می شوند: مآتم (مفرد ماتم)... درواقع یزید به علت وحشیگری های لشكرش در كربلا ناچار شد تا حدودی مجالس بزرگداشت عزاداری شهدای كربلا را نادیده بگیرد، شیعیان هم از این موقعیت بیشترین استفاده را كردند.»

ماتم هابه ۳ دوره تاریخی (از شهادت امام حسین (ع) تا سقوط بغداد، دوران پس از سقوط بغداد و آغاز قرن بیستم میلادی تا عصر حاضر) تقسیم بندی می شود. مؤلف به توضیح بسیار مختصری از این ۳ دوره بسنده می كند و در ادامه به ظهور آل بویه در حكومت كه به نوعی گشایش در برگزاری عزاداری های واقعه كربلا بعد از دوران سیاه بود، می پردازد: «دراین دوره علاوه بر تعداد زیادی از مجالس ماتم كه در شهرهای مختلف عراق برگزار می شد، نوع جدیدی از اجرا پدیدار شد كه اصطلاحاً آن را «تشابیه» می نامیدند.

البته در این جا مترجم توضیح می دهد كه تعزیه شناسان استفاده از واژه تشبیه برای معرفی تعزیه به عنوان گونه ای از نمایش دینی رامربوط به دوره قاجار می دانند. آن گونه كه عنایت الله شهیدی در كتاب «تعزیه و تعزیه خوان از آغاز تا دوره قاجار در تهران» می نویسد: «در دوره قاجاریان ... برخی از نویسندگان و ادیبان ما واژه های شبیه و تشبیه و مانند آنها را كه از دیرباز در نوشته ها و... وجود داشت و مفهوم شكلی و نمایشی تعزیه را نیز بهتر افاده می كرد به جای تعزیه به كار بردند تا با تعزیه به مفهوم عام آن (یعنی عزاداری و روضه خوانی) اشتباه نشود.»

فضاهای سنتی اجرای ماتم، ماهیت و اهداف و رابطه نزدیك بین تعزیه و قیام امام حسین(ع) از بخش های دیگر این فصل است.

بویژه در رابطه نزدیك بین تعزیه و قیام امام حسین (ع) كوشش می شود به وجوه سیاسی و كاركرد آن در ایجاد جنبش های مبارزه و مقاومت پرداخته شود:«برخی معتقدند از سال ۱۹۴۰ میلادی به بعد، تعزیه ـ اعم از عزاداری های نمادین محرم و نمایش های مذهبی مربوط به فاجعه كربلا ـ زمینه را برای وقوع انقلاب ۱۹۵۸ میلادی در عراق مهیا كرد.

فصل دوم با عنوان «سنت ها و فرهنگ عامه در نمایش تعزیه» در ابتدا به رابطه هنر و مذهب و تعامل این دو با هم و در ادامه به نمونه هایی از آیین های نمایشی باستانی عرب (اجراهای قوسی)، استسقا (باران خواهی) و منافره می پردازد و این كه به دلیل انعطاف شریعت اسلام بعضی از رسوم و آیین های دوران پیش از اسلام در دوران اسلامی نیز ادامه یافت: «اسلام هیچ وقت هنرها را ممنوع نكرد و شواهدی در دست است كه رهبران این دین به هنر و هنرمند احترام می گذاشتند.»مؤلف در ادامه به رفتار پیامبر اسلام (ص) و گزینش های حسان بن ثابت (استفاده از هنر شاعری) برای دفاع از اسلام اشاره می كند.

مروری بر آیین های عزاداری در عراق به عنوان منبع اصلی ظهور تعزیه «مجالس عزاداران مردانه»، «عزاداری به شكل دسته روهای نمایشی و نمادین»، «شب آخر»، «زیارت با پای پیاده»، «آئین كهن» و «اجرای شبیه، مولود عزاداری های نمادین» از بخش های دیگر این فصل هستند.

نوشته عباس خدوم جمیلی


شما در حال مطالعه صفحه 1 از یک مقاله 2 صفحه ای هستید. لطفا صفحات دیگر این مقاله را نیز مطالعه فرمایید.


همچنین مشاهده کنید





خبرگزاری فارسسایت همشهری‌آنلاینروزنامه شرقسایت اعتماد آنلاینخبرگزاری تحلیل بازارسایت دیدارنیوزسایت ساعدنیوزسایت آفتاب نیوزخبرگزاری ایرناسایت بیتوته