چهارشنبه, ۱۲ بهمن, ۱۴۰۱ / 1 February, 2023
مجله ویستا

نسکافه با طعم میدان انقلاب: تاثیر "معماری بر مناسبات رفتاری و اجتماعی" : بررسی موردی رابطه بین" قنادی فرانسه" و "خیابان انقلاب"



       نسکافه با طعم میدان انقلاب: تاثیر "معماری بر مناسبات رفتاری و اجتماعی" : بررسی موردی رابطه بین" قنادی فرانسه" و "خیابان انقلاب"
محمد رسول موسی پور

 معماری از طریق تولید "مناسبات فضایی" در شکل مناسبات ، رفتارها و در نهایت کیفیت فضای زیسته نقش موثری ایفا می کند مثال مناسبی که به نقل از میشل فوکو در آن روابط و مناسبات و نسبتشان با معماری مشهود است طرح زندان جرمی بنتام است که در آن برای اولین بار معماری دیگر نه صرفا به منظور دیده شدن (شکوه و جلال قصرها) یا مراقبت از مکان بیرونی( دژ) و یا فقط کالبدی برای نگهداری زندانی نیست،  بلکه _ بواسطه بازتعریف و سازماندهی فضایی روابط قدرت_  خود را به عنوان عامل انضباطی در فرایند اصلاح و بازپروری زندانی دخیل می کند. مثال دیگری که فوکو از آن به عنوان عاملی که منجر به جهش تکنیکی بزرگ در آموزش ابتدائی در قرن 18شد، یاد می کند، تغییر چیدمان فضای آموزشی از حالت خطیِ (صفی) آموزش نفر به نفر و به شکل خانه شاگردی به حالت ردیفی (و تولد مدرسه) بود؛ طوری که امکان نظارت و آموزش همزمان همه ی دانش آموزان را توسط معلم فراهم کرد. نکته قابل توجه تعریف جدیدی است که معماری  از مفاهیمی همچون آموزش و یا حبس در این موارد ارائه می دهد .

در عین اینکه فضاهای شهری و معماری در ساختمان های نیمه عمومی مانند کافه ها ، رستوران ها و فروشگاه های شهری در ارتباط با شهر و "شکل تجربه شهر"  می توانند نقش موثری در هویت مکان و هویت شهر ایفا کنند ، همچنین می توانند بواسطه ارائه مناسبات فضایی مختلف در شکل گیری مناسبات اجتماعی ، رفتارهای محیطی و شهری موثر باشند.

"قنادی فرانسه" واقع در  خیابان انقلاب ، از حیث "عملکردی" چیزی مابین کافه و قنادی است و علی رغم شباهتش با کافه های خیابان انقلاب یک تفاوت جالب ،ساده و البته درخور توجه دارد. آن هم نحوه تعریف متفاوت رفتارها و استفاده از فضاست. در این معماری بر خلاف سایر بناهای خیابان انقلاب ، خود خیابان و اساسا شهر "موضوعیت" یافته است.

استفاده از نماهای شفاف شاید اتفاقی معمول در خیابان های تهران و خیابان انقلاب باشد، تقریبا در تمام موارد شفافیت در نمای فضاهای تجاری خیابان در جهت تبدیل نما به ویترین بزرگیست که در آن کالاهایی برای فروش ارائه می شود و یا شفافیت نماهای کافه ها و یا رستورانهایی باشد که در آنها همیشه "موضوع "دیدن" درون فضای داخلی  قرار دارد، (شفافیت در جهت تبلیغ کالاو نمایش درون) اما چیزی که در کافه- قنادی فرانسه "رخ می دهد" در واقع کاملا برعکس است، در اینجا "موضوع دیدن" نه فضای داخل و کالاهای دلفریب قنادی، بلکه "فضای بیرون" از کافه است، به این ترتیب که شما بعد از ورود و سفارش شیرینی یا نوشیدنی خود، آن را به صورت ایستاده به سمت جداره شفاف رو به خیابان میل خواهید کرد ، تفاوت آن با سایر کافه ها و رستوران های با نمای شفاف شهر در این است که چیزی که در "تجربه آن فضاها "رخ می دهد، این است که معمولا "موضوع دیدن" در آن ها(با توجه به روابط فضا و مبلمان) " حتی در صورت شفافیت نما، شخص یا اشخاصیست است که آنها را می شناسید و اساسا "موضوع دیدن"( بر اساس نوع روابط و چیدمان فضا)  روبروی شما نشسته است، اما در این کافه "موضوع دیدن"  به گواه مبلمان فضا، چیزی بیرون از فضاست، یعنی تکه ای از خیابانی شهری! شما با تکه ای از "رخداد" زندگی در خیابان انقلاب مواجه خواهید بود، با انبوه آدم هایی که نمی شناسید! پر و خالی شدن های چهار راه از آدم ها و ماشین ها، آدم های مختلف با روایت های مختلف در حالت های مختلف، پیاده ها، مسافران تاکسی ها، سرنشینان خودروهای شخصی، مسافران بی آرتی ها ،... پرفورمنسی کامل از واقعیت زندگی شهری خیابان انقلاب .

این بنا رفتار ویترینی غالب خیابان را به چالش می کشد و حتی خوانشی متفاوت از خیابان انقلاب ارائه می دهد، بدین معنا که خیابان از نگاه این فضا نه فقط یک معبر شهری صرف بلکه مکانی جذاب، تماشایی و واجد ارزش زیبایی شناختی تعریف می شود، جایی که می توان این چالش در تعریف" ویترینی مرسوم" از نمای شهری را ملاحظه کرد (نه زیبایی شناسی و فرم معماری بلکه) زمانیست که به عنوان عابر با نمای شفاف کافه با تعدادی چشم در حال تماشای بیرون ( یا حتی تماشای شما) مواجه می شوید، و خیلی زود درخواهید یافت که اگر کسی حق خیره شدن و تماشا کردن را داشته باشد، او شما نیستید، این حق و مشروعیت را چیزی جز "معماری" و نحوه تعریف فضا و مناسبات رفتاری ناشی از  آن، تولید نکرده است.

در فضایی کوچک از طریق اتفاقات ساده چیدمان فیزیکی فضا، "فضای زیسته" نیزتغییر می کند و چیزی بیشتر از صرفا تولید فرم و زیبایی شناسی معماری رخ می دهد، یعنی تولید مناسبات رفتاری متفاوت و بازتعریف نظم و رابطه معمول بین "درون" و "بیرون" و همچنین" دیده شده " و" دیدن " در خیابان انقلاب.

در فضایی کوچک از طریق اتفاقات ساده چیدمان فیزیکی فضا، "فضای زیسته" نیزتغییر می کند ، چیزی بیشتر از صرفا تولید فرم و زیبایی شناسی معماری رخ می دهد، یعنی تولید مناسبات رفتاری متفاوت و  بازتعریف نظم و رابطه معمول بین "درون" و "بیرون" و عمل فضایی " دیده شده " و" دیدن " در خیابان انقلاب.

بدین ترتیب ما مثل بازیگر تئاتری، که همیشه تئاتر را از روی صحنه تجربه کرده است و زمانی فرصت پیدا می کند که برای لحظاتی از صحنه جدا شده و در جایگاه تماشاچی به آنچه می گذرد نگاه کند، فرصت پیدا می کنیم تا برای دقایقی از تماشای زندگی در جریان خیابان انقلاب و شهر لذت برده و البته در آنها تأمل کنیم.

_____________________________

منابع:

  • فوکو، میشل، مراقبت و تنبیه، ترجمه نیکو سرخوش وافشین جهان دیده ، نشر نی ، 1391
  • تانکیس، فرن: فضا، شهر و نظریه اجتماعی،ترجمه حمیدرضا پارسی و آرزو افلاطونی،انتشارات دانشگاه تهران 1391

 

 

محمد رسول موسی پور، دانشجوی کارشناسی ارشد دانشگاه هنر تهران

Rasoul.moosapour@gmail.com

 

 

 



همچنین مشاهده کنید





خبرگزاری مهرسایت اقتصاد 24سایت برترینهاسایت اکوایرانسایت فراروخبرگزاری تحلیل بازارسایت تابناکسایت همشهری‌آنلاینخبرگزاری ایسناسایت رویداد 24