یکشنبه ۶ اسفند ۱۳۹۶ / Sunday, 25 February, 2018

معلم شایسته از دیدگاه قرآن


معلم شایسته از دیدگاه قرآن
معلمی وظیفه ای بس گرانقدر و ارزشمند در اسلام است. اولین معلم خداوند متعال است که فرمود: الرحمن، علم القرآن... خداوند رحمان قرآن را آموخت... دومین معلم، پیامبر اکرم(ص) است که خود فرمود: من معلم برانگیخته شده ام و ائمه اطهار و بزرگان دین نیز هر یک معلمانی برجسته و راهنمایانی بس شایسته بوده اند.
در این مقاله، نویسنده کوشیده است که به بررسی ویژگی های معلم شایسته براساس آیات قرآن کریم و احادیث ائمه اطهار(ع) بپردازد.
مطلب را با هم از نظر می گذرانیم:
عنوان مقدس معلمی برگرفته از اوصاف خداوند متعال است قرآن کریم می فرماید: «علم الانسان مالم یعلم (علق-۵) خداوند متعال به انسان آنچه را نمی دانست یاد داد!»
همچنین آیات قرآن کریم مهمترین ویژگی انبیاء الهی را تعلیم مردم بیان کرده و آن گرامیان را به عنوان معلمان بشر می شناساند و می فرماید: «لقد من الله علی المومنین اذ بعث فیهم رسولا من انفسهم یتلوا علیهم آیاته و یزکیهم و یعلمهم الکتاب و الحکمه و ان کانوا من قبل لفی ضلال مبین (ال عمران-۱۶۴)
خداوند بر مومنان منت نهاد، هنگامی که در میان آنها، پیامبری از خودشان برانگیخت که آیات او را بر آنها بخواند، و آنها را پاک کند و برایشان کتاب و حکمت بیاموزد هر چند پیش از آن، در گمراهی آشکاری بودند.»
در عظمت منزلت و مقام معلم همین کافی است که بزرگ ترین معلم جهان بشریت حضرت رسول خاتم(ص) به این ویژگی خود افتخار می کرد.
آن بزرگوار زمانی که با دو گروه در مسجد مواجه شد که گروه اول عبادت می کردند و گروه دوم به آموزش علم مشغول بودند، گروه دوم را که در محضر استادی علم می آموختند، افضل دانست و فرمود: «انما بعثت معلما؛ همانا که من به عنوان معلم انسان ها مبعوث شده ام. » (سنن دارمی، ج۱، ص ۹۹)
آن حضرت چنان برای معلمان و مقام ارجمند آنان ارزش قائل بود که در دعاهایش می فرمود: «اللهم اغفر للمعلمین و اطل اعمارهم و بارک لهم فی کسبهم؛ (کشف الخطا، ج۱، ص۴۸) خداوندا! معلمان را بیامرز و عمر طولانی به آنان عطا فرما و کسب و کارشان را مبارک گردان!»
آری، معلمی از خصوصیات انبیا و از صفات محبوب آنان می باشد. در مقام پاسداشت از تلاش های معلمان سخنی بالاتر و زیباتر از کلام مولای متقیان، حضرت علی(ع) نمی توان یافت که فرمود: «من علمنی حرفا فقد صیرنی عبدا) (جامع السعادات، ج۳، ص ۱۱۲) کسی که به من یک حرف بیاموزد، مرا بنده خود کرده است.» البته این شرافت و فضیلت برای معلم، زمانی ارزشمند است که بتواند این موهبت الهی را در وجود خود محقق سازد و با تمام وجود در جهت کمال جامعه به تعلیم و تربیت بپردازد.
با توجه به اهمیت مقام و منزلت معلم در قرآن، در این فرصت به بررسی برخی از اوصاف معلمین از منظر کلام وحی می پردازیم:
۱) خلوص نیت
از دیدگاه کلام وحی، جاودانگی هر عملی نیاز به خلوص نیت دارد و بدون این ویژگی اعمال افراد ارزش واقعی نخواهد داشت:«فمن کان یرجوا لقاء ربه فلیعمل عملاً صالحاً و لایشرک بعباده ربه احداً (کهف -۱۱۰)
هر که برای وصول به لطف و رحمت پروردگارش امیدوار است، باید کاری شایسته (با خلوص نیت) انجام دهد، و هیچ کس و هیچ چیز را در عبادت پروردگارش شریک نکند!»
«فاعبد الله مخلصا له الدین¤ الا لله الدین الخالص (زمر-۳) پس خدای را با خلوص نیت درعمل به آئین حق، بندگی کن، هان ای انسان! دین و آئین خالص وپاکیزه از آن خدای متعال و برای او است.»
بنا بر این اولین گام توفیق درعرصه تعلیم، خالص بودن نیت است و یک معلم شایسته در آموزش متعلمین خود فقط و فقط به خاطر خدا انجام وظیفه می کند.
امام صادق (ع) فرمود:«المعلم لا یعلم بالاجر و یقبل الهدیه اذا اهدی الیه؛(وسایل الشیعه، ج ۱۷، ص ۱۵۶)
معلم به خاطر مزد درس نمی دهد، ]بلکه برای خدا و با خلوص نیت آموزش می دهد[ و هرگاه هدیه ای به او دادند، آن را می پذیرد.»
۲) صلاحیت علمی
بدون علم و آگاهی هرگز کاری سامان نمی یابد و دانستن راه و روش تعلیم از اساسی ترین شرط های شغل معلمی است.
ذات نایافته از هستی بخش
کی تواند که شود هستی بخش
هنگامی که حضرت موسی (ع) مامور شد که در نزد معلمی به آموزش بپردازد خداوند او را به نزد فردی عالم و آگاه تر از خودش راهنمایی کرد. قرآن در این زمینه می فرماید:«فوجدا عبداً من عبادنا آتیناه رحمه من عندنا و علمناه من لدنا علماً.
] موسی و همراهش در ادامه سیر علمی خود[ بنده ای از بندگان ما را یافتند که رحمت ]و موهبت عظیمی[ از سوی خود به او داده، و علم فراوانی از نزد خود به او آموخته بودیم.»
قال له موسی هل اتبعک علی آن تعلمن مما علمت رشداً (کهف -۶۵)
موسی به او گفت: آیا از تو پیروی کنم تا از آنچه به تو تعلیم داده شده و مایه رشد و صلاح است، به من بیاموزی؟»
آری بدون علم و تخصص کافی، هرگز امر تعلیم و تعلم ممکن نخواهد شد. حرفه معلمی هم چنانکه از اسمش پیداست انتقال علم و دانشی است که دروجودش نهفته است. هر کس که بدون کسب صلاحیت لازم بخواهد به امر تعلیم و تعلم بپردازد علاوه بر اینکه موجبات خواری و ذلت خود را فراهم خواهد آورد لطمات جبران ناپذیری نیز به جامعه وارد خواهد کرد.
۳) فروتنی و گذشت
از ویژگی های معلمان موفق، تواضع و گذشت آنان در مقابل خطاهای شاگردان می باشد. عفو و گذشت یک معلم از خطاهای متعلمین می تواند هم شخصیت معلم را در برابر دانش آموزان محبوب و دوست داشتنی جلوه دهد و هم درس عملی خوبی برای آنان باشد. قرآن کریم حضرت یوسف (ع) را به داشتن این صفت پسندیده ستایش نموده و آن را به عنوان یک درس عملی برای تمام انسان ها آموزش می دهد و گفتگوی آن معلم وارسته انسان ها را با برادران خطا کارش اینگونه نقل می کند:«قالوا تالله لقدء اثرک الله علینا و ان کنا لخاطئین؛ برادران گفتند: به خدا سوگند که خداوند تو را بر ما برگزید و برتری داد وحقیقت این است که ما خطا کار بودیم.» یوسف (نیز با بزرگواری تمام)، فرمود:«لاتثریب علیکم الیوم یغفر الله لکم و هو ارحم الراحمین (یوسف-۹۱) امروز هیچ سرزنشی بر شما نیست، خداوند شما را می آمرزد، و او مهربان ترین مهربانان است.»
همچنین خداوند متعال در مورد خصلت زیبای تواضع به سخن دیگر از مربیان شایسته جهان بشریت، حضرت لقمان اشاره کرده می فرماید:«و لاتصعر خدک للناس ولا تمش فی الارض مرحاً ان الله لایحب کل مختال فخور (لقمان -۸)؛ با بی اعتنایی از مردم روی مگردان، و مغرورانه بر زمین راه مرو که خداوند هیچ متکبر مغروری را دوست ندارد.»
علی(ع) نیز فرمود:«من تواضع للمتعلمین و ذل للعلماء ساد بعلمه (بحارالانوار، ج ۷۵، ص ۶) هر معلمی که بر شاگردانش تواضع و فروتنی کند و در برابر دانشمندان خود را کوچک و پایین دست به حساب آورد، با دانش خود به آقایی می رسد.»
▪ خاطره ای از شهید رجایی
اسماعیل بشاش، از شاگردان شهید رجایی در مدرسه کمال می گوید:«یک بار دانش آموزی از مدرسه کمال برای بعضی از دانش آموزان مدرسه دخترانه همان اطراف برخلاف نزاکت، مزاحمتی ایجاد کرد و خبر آن در مدرسه انتشار یافت. صبح روز بعد، وقتی شهید رجائی از بی ادبی آن دانش آموز اطلاع یافت، از عمل نادرست وی سخت عصبانی شد و برای تنبه وی و هشدار به سایر دانش آموزان، درحالی که با نگاه نافذ و گیرایش دانش آموز گناه کار را در نفوذ خویش داشت و با صدای نیمه شنیده ملامتش می کرد، گوشش را گرفت و از کلاس اخراج کرد. این عمل آقای رجائی با آن سابقه ذهنی ای که بچه ها از نیک نامی و عملکرد وی داشتند و معلوم بود که اولین بار چنین برخوردی اتفاق افتاده است، همه دانش آموزان را شگفت زده کرد. همان روز، بعد از نماز ظهر و عصر، دوباره همان دانش آموز خطاکار را احضار کرد و با وقاری خاص و چهره ای به غم نشسته، درحالی که سعی می کرد صدایش را همه بشنوند، دردمندانه در حضور همه بچه های کلاس از وی عذرخواهی کرد. آن دانش آموز که از بزرگواری آقای رجائی خیلی خجالت کشیده بود، سخت به گریه افتاد. کلاس با این رفتار بزرگوارانه آقای رجائی یکپارچه سکوت شد. همه بچه ها تحت تأثیر خودشکنی و نفس کشی وی، پندی دیگر گرفتند و درس زندگی و بزرگ مردی آموختند.»(۱)
۴) عدالت در بین شاگردان
پیامبر اکرم(ص) دورترین مردم از خداوند را دو گروه معرفی نمود و در توضیح گروه دوم فرمود: «و معلم الصبیان لایواسی بینهم ولا یراقب الله فی الیتیم؛(۲) و معلم کودکان که در میان آنان به عدالت رفتار نمی کند و در مورد یتیم، خدا را در نظر نمی گیرد.»
طلحه بن زید در تفسیر آیه «و لا تصعر خدک للناس» از امام صادق(ع) نقل می کند که آن حضرت فرمود: «لیکن الناس فی العلم سواء عندک».(۳)
یعنی باید همه مردم از لحاظ دریافت های علمی در دیدگاه تو، مساوی و برابر باشند و باید سهم و بهره از علم را به طور مساوی به آنها بپردازی و در میان آنها تبعیض روا نداری.
۵) عطوفت و مهربانی
درس معلم ار بود زمزمه محبتی
جمعه به مکتب آورد طفل گریز پای را
از نشانه های معلمان شایسته رافت و محبت آنان نسبت به شاگردان خویش است. اگر معلمی در جلسه درس رفتاری خشن، تکبرآمیز و همراه با زور و تهدید در پیش گیرد هرگز در امر تربیت توفیق نخواهد یافت. در مقابل مهرورزی، فروتنی و نرمش وی- در برخورد با شاگردانش- دل و ذهن آنان را به او متمایل کرده و با تمام وجود آموخته های معلم را دریافت خواهند کرد. خداوند این رمز توفیق در امر تعلیم و تربیت را اینگونه به پیامبر خود یادآور می شود: «و اخفض جناحک لمن اتبعک من المؤمنین(شعراء-۲۱۵)؛ و بال و پر خود را برای مؤمنانی که از تو پیروی می کنند بگستر ]و نسبت به آنان، متواضع و فروتن باش[!»
رسول گرامی اسلام(ص) خود نیز خطاب به تمام معلمانی فرمود: «لینوا لمن تعلمون و لمن تتعلمون منه(منیه المرید، ص ۶۹)؛ با کسانی که به شما علم می آموزند و یا شما از آنان درس فرا می گیرید، مهربان و نرمخو باشید.»
۶) احترام به شخصیت و نام شاگردان
یک معلم کاردان و وظیفه شناس، معمولا راجع به نام و نسب و فامیلی و شهر و احوال و مشخصات دانش آموزان در جلسه درس خود، اطلاعاتی را کسب کرده و از آن در ارائه درس خوب بهره می گیرد، به ویژه آن که اگر آنان را با قشنگ ترین نامشان صدا بزند و محترمانه خطاب کند از توهین و تحقیر آنان بپرهیزد و در تکریم آنان بکوشد؛ در سوره حجرات آمده است:
ای کسانی که ایمان آورده اید! نباید گروهی از مردان شما گروه دیگر را مسخره کنند، شاید آنها از اینها بهتر باشند و نه زنانی زنان دیگر را، شاید آنان بهتر از اینان باشند و یکدیگر را مورد طعن و عیبجویی قرار ندهید و با القاب زشت و ناپسند یکدیگر را یاد نکنید، بسیار بد است که بر کسی پس از ایمان نام کفرآمیز بگذارید و آنها که توبه نکنند، ظالم و ستمگرند!»
(حجرات-۱۱)
آری، تکریم و خطاب کردن محترمانه، نوعی تجلیل از شخصیت شاگردان است که علاوه بر جذب قلوب آنان، اعتماد به نفس را نیز در وجودشان تقویت می کند و در کمال شخصیتشان موثر است.
۷) عشق به تربیت و گریز از دنیاپرستی
مربی و معلم حقیقی همواره به کار خود عشق می ورزد و هرگز جایگاه مقدس تعلیم و تربیت را وسیله ای برای رسیدن به مطامع دنیوی قرار نمی دهد. البته متولیان امر تربیت باید مسائل و مشکلات دنیوی معلمان را برطرف کنند، اما او خود هرگز رسیدن به زخارف دنیوی را هدف اصلی قرار نمی دهد چرا که می داند خداوند متعال وعده فرموده: «من کان یرید حرث الاخره نزد له فی حرثه و من کان یرید حرث الدنیا نؤته منها و ما له فی الاخره من نصیب» (شوری-۲۰)
کسی که بهره های آخرت را بخواهد، ما نیز به تلاش های او برکت و افزایش می دهیم و بر محصولش می افزاییم و کسی که فقط بهره دنیا رابطلبد. کمی از آن به او می دهیم اما در آخرت هیچ بهره ای ندارد!»
عطار نیز در توضیح این معنا گفته است:
هرکه او دنیای دون را کم گرفت
همچو صبح از صدق خود عالم گرفت
معلم ساده زیست
شهید رجائی که انصافاً اسوه معلمان معاصر است تا آخرین لحظه حیات، وسیله نقلیه شخصی نداشت. پیش از انقلاب می گفت: با یک بلیط اتوبوس یا مبلغی ناچیز، هرکجا که بخواهم با وسایل نقلیه عمومی می روم. چرا اتومبیلی بخرم که ساعت ها وقت و پول و آزادی خود را فدای نگه داری و تعمیرات آن بکنم؟
وقتی بعد از انقلاب، مسئولیت های حساسی چون وزارت، نمایندگی مجلس، نخست وزیری و ریاست جمهوری را عهده دار شد و در اوج قدرت با آنکه همه امکانات را در اختیار داشت و دست کم می توانست برای خانواده یک اتومبیل شخصی فراهم کند، این کار را نکرد و حتی از نظر لباس و پوشش ظاهری هیچ تغییری در زندگی خود و خانواده اش نداد. او در طول موقعیت های حساس مسئولیت بعد از انقلاب، همان لباس هایی را می پوشید که حدود ده سال پیش به عنوان معلم در دبیرستان های مختلف تهران می پوشید. کت و شلوارش، همان کت و شلوار قهوه ای روشن و ساده و بارانی اش همان بارانی قهوه ای تیره دوران معلمی بود! با اینکه دیدارهای خارجی داشت و یاران و همکاران و حتی خانواده اش به سبب موقعیت اجتماعی، به وی پیشنهاد می کردند لباس هایش را تغییر دهد و لباس دیگری بپوشد، او به هیچ وجه دلایل توجیهی آنان را برای خرید و پوشیدن لباس نو، قانع کننده نمی دانست و افتخارش این بود که هنوز می تواند از همان لباس ها استفاده کند. (۴)
۸) عامل به گفته ها
امام صادق(ع) در تفسیر آیه «انما یخشی الله من عباده العلماء» فرمود: دانایان و راهنمایان خداشناس و بیمناک از او، عبارت از کسانی هستند که عمل آنها گفتار آنها را تأیید نموده و با آن هماهنگی دارد. (۵) اگر کردار کسی، گفتار او را تأیید نکند و میان کردار و گفتارش ناهماهنگی، مشهود گردد، نمی توان عنوان عالم دانشمند و معلم و مربی جامعه بر او اطلاق کرد.
رسول خدا(ص) در این باره فرمود: «در روز قیامت دانشمندان]و معلمان[ بد را می آورند و به آتش جهنم می اندازند. یکی از آنان ]از شدت عذاب[ در داخل آتش به دور خود می چرخد... کسانی که از او علم آموخته و نجات یافته اند، به او می گویند: وای بر تو! ما راه راست را از تو آموختیم و هدایت شدیم. چرا تو اینگونه ای؟ او پاسخ می دهد: من نسبت به آنچه به شما می آموختم و شما را از آن نهی می کردم، مخالفت کردم.»(۶)

عبدالکریم پاک نیا
پی نوشت ها
۱- خواندنی هایی از زندگی یک رئیس جمهور ص .۵۵
۲- تاریخ مدینه دمشق ج ۲۸ ص .۱۸
۳- البرهان فی تفسیرالقرآن، ج ۴، ص .۳۷۴
۴- غلامعلی رجایی، سیره شهید رجایی.
۵- البرهان فی تفسیر القرآن؛ ج ۴، ص .۵۴۴
۶-(کنزالعمال، ج ۹۷)

منبع : روزنامه کیهان

مطالب مرتبط

اصول و مبانی زیبایی شناسی قرآن کریم


اصول و مبانی زیبایی شناسی قرآن کریم
بررسی و كشف علل و عوامل تاثیرگذار در انفعال و احساس درونی و باطنی انسان را زیبایی‌شناسی قرآن تشكیل می‌دهد و پیش فرض ها و نگاههای بنیادین شناخت زیبایی قرآن را اصول و مبانی این زیبایی‌شناسی تشكیل می‌دهد.
در این مقاله سعی شده تا نشان داده شود كه تا اصولی مانند شناخت جایگاه قرآن در جذب مخاطب، اثرگذاریهای معنوی، هدفمندی زیبایی‌شناسی، ساختار هندسی آیات قرآن، هماهنگی لفظی و معنایی، به درستی شناسایی و تنقیح نشود، زیبایی‌شناسی قرآن به خوبی انجام نخواهد گرفت، از این رو در‌ آغاز پیشینه و اهمیت موضوع تبیین شده و یكایك این اصول شرح داده شده و تاثیر آن را در شناخت زیبایی قرآن آشكار ساخته است.
● مقدمه
زیباشناسی، بررسی و كشف علل انبساط نفس و انفعال احساس درونی و باطنی انسان و شناخت جهت جلب در قالب دانش هنر و روانشناسی است. زیباشناسی قرآن، شناسایی جمال و هنر كلام و بیان قرآن و كشف علل و عوامل تاثیرگذار در انفعال احساسات درونی و باطنی انسان و كشش به آن است. اصول و مبانی این زیباشناسی، پیش‌فرضها و نگاههای بنیادین شناخت زیبایی قرآن است زیرا برخی قرآن‌پژوهان در بررسی عامل زیبایی قرآن به فصاحت و بلاغت قرآن تاكید كرده و همان را وسیله جذب و كشش دانسته‌اند، و برخی به عوامل دیگر، در صورتی كه این كشش به عوامل گوناگونی وابسته است و نمی‌توان تنها به عاملی چون زیبایی واژه‌ها و كلمات، با نوع به كارگیری و الفاض فصاحت و بلاغت آن بسنده كرد و تحریك عقل و تخیل و تمایلات عالی انسانی را نسبت به این كتاب مقدس به یك جهت محدود كرد آنچه مسلم به نظر می‌رسد، ایجاد لذت و انبساط و شوق در اثر خواندن و شنیدن است، تا جایی كه می‌توان تعبیر كرد: شناخت زیبایی قرآن، درك كردنی و وصف‌ناشدنی است.
به عبارت دیگر زیبا‌شناسی قرآن در صورتی می‌تواند درست انجام گیرد كه شناخت از ویژگیهای قرآن حاصل گردد و ابعاد وجودی آن لحاظ گردد و اینگونه نباشد كه جنبه ادبی و بیان آن برجسته شود و امور دیگر مغفول بماند.
بنابراین، بررسی زیبایی قرآن مانند هر چیزی متناسب با خودش مورد توجه زیبایی‌شناسان قرار گیرد چنانكه گاهی زیبایی‌شناسی انسان است ،گاهی زیبایی‌شناسی در یك ساختمان هنری و معماری باستانی است. در یك تابلو نقاشی و با یك آلبوم و فیلم‌سینمایی و گاهی درباره بخشی از طبیعت، كوهها، جنگلها و یا یك باغ همراه با گلهای گوناگون و در نهایت درباره یك كتاب ادبی، شعر، رمان و نثر آهنگین است در هر كدام از این مثالهایی كه زده شد تابع اصول و مبانی، ظرفیتها و توقع‌هایی است كه از آنها می‌رود و چگونگی تمایل عالی انسان و ایجاد لذت و شادابی را به وجود می‌آورد هدف از این بررسی منقح كردن جایگاه بررسی زیبایی‌شناسی و تعیین پیش‌فرضها، قلمرو ظرفیت و محدوده بررسی است از این رو بررسی اصول و مبانی زیباشناسی، هم به ماهیت و چیستی زیبایی‌شناسی یاری می‌دهد و هم در گفتمان قرآن، قلمرو زیبایی‌شناسی را مشخص می‌كند و هم در بحث هماوردخوانی، جایگاه تحدی قرآن را مشخص می‌كند كه چه چیزی موجب یكتایی این كتاب شده و كسانی كه بخواهند از باب معارضه و تحدی مانند این كتاب را بیاورند، باید با چه ویژگیهایی مانند قرآن مواجه شوند.
و از سوی دیگر، بررسی این اصول و مبانی، افق و چشم‌انداز زیبا‌شناسی را معین می‌كند و در فربه‌تر كردن موضوع و تقویت جنبه‌هایی از جاذبه‌ها و كششهای قرآن به ویژه در بخشهای معرفتی و هدایتی قرآن كه اساس هدف نزول را تشكیل می‌دهد، كمك می‌كند.
● پیشینه زیباشناسی
پیشینه گفتمان زیبایی‌شناسی به قدمت تاریخ اعجاز قرآن كریم است. نخستین محور زیباشناسی، نظم قرآن بود كه آن را ابراهیم بن سیار معروف به نظام (م۲۲۴) مطرح كرد. وی مساله فصاحت و بلاغت عرب را می‌شناخت و از ادیبان عصر خود بود و می‌شناخت كه چگونه عرب در نظم و نثر چیرگی دارد برای نظام، این پرسش مطرح شد كه چگونه عرب نتوانست بمانند قرآن بیاورد، او نظریه اعجاز صرفه را مطرح كرد، تا نشان دهد كه با همه چندگانگی و پاشانی بودن قرآن، از نظم و اعجاز ویژه‌ای برخوردار است و به این كتاب زیبایی مخصوص بخشیده كه غیرقابل معارضه است جاحظ (م۲۵۵) شاگرد وی نیز كار استاد خود را دنبال كرد، هر چند كه او دیدگاه استادش درباره صرف را نمی‌پذیرفت‌، اما او كتاب نظم‌القرآن را به همین جهت نگاشت تا یادآوری كند كه برجستگی و ویژگی قرآن را به عامل بیرونی مانند صرفه برنمی‌گردد و خود این كتاب دارای نظم بی‌مانند است (زركشی، البرهان، ج۲، ص۹۳).
در مرحله‌ای پس از طرح این نظریه، دانشمند دیگری برخاست او ابوسلیمان حمدبن محمد خطایی بستی (م۳۸۸) است. بستی، كه اصالتاً افغانی بود ولی در بغداد می‌زیست، با تاكید بر بلاغت قرآن، محوریت حلاوت و جاذبه را فخامت الفاظ قرآن قرار داد و همچنین فصاحت قرآن و زیبایی و در نهایت جاذبه قرآن را در تاثیر نفوس برجسته كرد. (ثلث رسائل فی اعجاز القرآن، ص۱۳).
پس از این مرحله به بعد بود كه گفتمان اعجاز قرآن و زیبا‌شناسی این كتاب ابعاد گستره‌ای پیدا كرد، مثلا ابوعیسی رمانی (م۳۸۶) به شرایط و موقعیت كتاب اشاره می‌كند و وجوهی را كه بیانگر اعجاز قرآن است مورد مداقه قرار می‌دهد و به هفت وجه اشاره می‌كند (همان، ص۱۶).
این آهنگ ادامه می‌یابد و كسانی به وجوه متنوع‌تری اشاره می‌كنند و افزون بر نكات ابوعیسی رمانی به حسن تالیف و تناسب كلمات، صورت نظم شگفت‌آور، اسلوب ویژه مخالف با اسلوب كلام عرب و تاثیر خاص قرآن در ناتوان كردن مخاطبان می‌پردازد (قاضی عیاض، الشفا به تعریف حقوق المصطفی، فصل سوم، ص۲۶۸).
به هر حال بررسی زیباشناسی‌های قرآن همچنان تا امروز ادامه می‌یابد. قرآن پژوهانی بر محوریت خاصی از ابعاد وجوه قرآن تاكید می‌كند و آن را دلیل بر زیبایی آن و سند نبوت و پیامبر برمی‌شمارند تا جایی كه برخی این زیباشناسی را قابل شناخت و غیرقابل توصیف می‌دانند (یدرك و لایوصف).
(البرهان فی علوم القرآن، ج۲، ص۲۲۶-۲۳۸).
● اهمیت بررسی مبانی
نكته مهم برای به توافق رسیدن درباره جهت زیبایی و بی‌مانندی قرآن، بررسی اصول و مبانی این زیبایی‌شناسی است بدون تنقیح مبانی و معلوم كردن اینكه وحی الهی از چه ویژگی‌هایی برخوردار است. عبارت «من مثله» (بقره ۲۳) روشن نمی‌شود وگرنه هر كسی با تنظیم چند تكه عبارت از اینجا و آنجا می‌گوید، من مانند قرآن را آورده‌ام، درحالی كه اگر به صورت و ظاهر عبارت توجه شود، گفته می‌شود مانند قرآن است، اما صرف‌نظر از اینكه بسا درست كردن متنی تقلیدی و كپی‌برداری‌كردن از قرآن باشد، از جاذبه و كشش و اثرگذاری قرآن به عنوان كتابی خاص غفلت شده است به همین دلیل در این مقاله به مواردی اشاره می‌گردد كه اصول و مبانی شناخت شناسانه زیبایی قرآن را تشكیل می‌دهد. هر كسی كه بخواهد درباره اصول زیبایی‌شناسی سخن بگوید، باید در قلمرو موضوع بررسی كند، نمی‌تواند از موضوعات عام و كلی درباره جمال قرآن سخن بگوید، اما ناظر به ویژگیهای موضوع نباشد كشف علل و عوامل تاثیربخش وابسته به شناخت جایگاه موضوع و جهت‌های تشكیل‌دهنده زیبایی است.
۱) شناخت جایگاه قرآن در جذب مخاطب
نخستین اصل در بررسی زیبا‌شناسی قرآن، توجه به اهداف نزول قرآن و شناخت جایگاه قرآن به عنوان كتابی هدایتی و تربیتی است. از آن هنگام كه پیامبر گرامی، آیات را برای مردم مكه تلاوت می‌كرد، چه آنانی كه مسلمان شده بودند و چه آنهایی كه در جبهه مقابل قرار داشتند و قرآن را می‌شنیدند می‌دانستند كه حضرت نمی‌خواهد درباره یك متن ادبی مسابقه بگذارد، نمی‌خواهد یك نوشته ادبی را به رخ آنها بكشاند او از پیامی معنوی و الهی سخن می‌گوید، مردم را به توحید دعوت می‌كند، به اخلاق و انسانیت راهنمایی می‌كند و از رفتارهای زشت جاهلی مذمت می‌كند. هر چند این سخنان در قالب الفاظ زیبا، آهنگین، فصیح و بلیغ ارائه شده، اما آنچه مهم است، جاذبه و كشش این گفته‌ها در عصر خود به عنوان كتابی در مقام تعلیم و تربیت است قرآن هیچگاه زیبایی‌های صوری قرآن را به رخ مخاطبان نكشیده است، بلكه این مخاطبان بوده‌اند كه جذبه قرآن را دریافته و تاثیر درونی و چیرگی بر دلها و برانگیختن وجدان را یادآوری كرده‌اند، این جاذبه اختصاصی به مسلمانان نداشته، بلكه كفار و مشركان كه از در مخالفت سخن گفته‌اند از این كتاب به عنوان چیزی كه انسانها را مسحور می‌كند یاد كرده‌اند: و یقولوا سحر مستمر (قمر (۵۴):۲) و گوینده سحر دایم است « فقال ان هذا الا سحر یوثر» (مدثر (۷۴):۲۴) و گفت این قرآن چیزی جز سحری كه به برخی آموخته‌اند نیست. تاثیر بر دلها و جاذبه آن، چیزی نبوده كه قرآن بخواهد بر آن مانور برود، بلكه دریافت مخاطبان بوده است. شاید نخستین كسی كه به این ویژگی قدرت بر جذب اشاره دارد، خطایی (م۳۸۵) بوده كه در كتاب بیان اعجاز القرآن می‌نویسد: «و قد یوجد لبعض الكلام عذویه فی السمع و هشاشه فی النفس لا توجد مثلها لغیره منه» (ثلاث رسائل، ص۲۴)
گاهی در برخی كلام گوارایی در گوش و شادمانی در درون یافت می‌شود، كه مانند آن، در غیرش دیده نمی‌شود.
هر چند وی این ویژگی را به بلاغت قرآن مربوط می‌كند، اما آنگاه كه درباره آن سخن می‌گوید، از انحصاری بودن و بی‌بدیل بودن آن سخن می‌گوید كه در كلام بلیغان عرب یافت نمی‌شود، در صورتی كه اگر تنها فن بلاغت مطرح بود، باید با آوردن مانند بلاغت قرآن كه محال هم نیست، این مثلیت تامین شده باشد. ۱ از این رو نكته مهم را در این جهت می‌داند كه علت جاذبه و شیفتگی و تاثیر در دلها و ایجاد لذت و شیرینی و تكان دادن و خشوع از ناحیه لفظ با معنا نیست، بلكه از مجموع عواملی است كه اثر می‌گذارد و به شناخت جایگاه قرآن به عنوان كتابی آسمانی بازمی‌گردد به همین دلیل درباره این كتاب آن همه كتاب، رساله و مقاله نگاشته می‌شود و میلیون میلیون انسان شیفته می‌شوند، اما درباره نوشته‌هایی كه به عنوان معارضه مطرح می‌شود، حتی برای خود آنان چنین جذابیتی ندارد و در خودشان شوقی و نشاطی ایجاد نكرده است. به همین دلیل قرآن درباره تاثیر نفسی خودش می‌گوید:
لو انزلنا هذا القرآن علی جبل لرأیته خاشعاً متصدعاً من خشیته الله (حشر،۲۱)
یا درباره جن آمده است كه شیفته قرآن شدند و گفتند: «انا سمعنا قراناً عجباً یهدی الی الرشد فامنا به» (جن، ۱-۲) تنی چند از جنیان گوش فرا داشتند و گفتند راستی ما قرآنی شگفت‌آور شنیدیم كه به راه راست هدایت می‌كند.
نكته مهم و قابل توجه همین تاكید بر «یهدی الی الرشد» است. یعنی شگفتی قرآن، در تاثیرپذیری فروتنی، خشوع و از هم پاشیده شدن (كوهها) و جنیان به خاطر دعوت به راه راست كردن است. یعنی محوریت جایگاه قرآن.
به همین دلیل این نوشته و كتاب با همه ابعاد و جهات لفظی و محتوایی بی‌بدیل مانده است و تاكنون كسی نتوانسته كتابی عرضه كند كه مورد توافق حتی غیرمسلمانان باشد كه در مقام تحدی و مبارزه‌طلبی چنین تاثیرگذار و تحول‌آفرین بوده باشد و آنگونه كه قرآن ایجاد جاذبه كرده و اثر درونی گذاشته، آن نوشته‌ها بتواند اثر بگذارد، كسانی خواسته‌اند بگویند تشخیص مثلیت قرآن مبهم است، داوری آن به خود مسلمانان واگذار شده در صورتی كه مثلیت قرآن، همانندی به لحاظ ظاهر و معناست و نیازی نیست كه مسلمانان داوری كنند، بلكه چنانچه افكار عمومی اهل تخصص داوری كنند و بگویند این نوشته مانند قرآن است، كافی است.
جاذبه قرآن، مهمترین اصل شناخت شناسانه در بررسی زیبایی‌های قرآن است. از این‌رو در كلام امام صادق به این نكته تاكید شده است.
«لان القرآن حجته علی اهل الدهر الثانی، كما هو حجته علی الدهر الاول، فكل طائفه تتلقاء غضاً جدیداً، و لان كل امریء فی نفسه متی اعاده و فكر فیه، تلقی منه فی كل مره علوماً غضه، و لیس هذا كله فی الشعر والخطب (ابن عطیه، المحرر الوجیز، ج۱، ص۳۶).چگونه قرآن كریم بر مردم نسل جدید حجت است، آنگونه كه در نسلهای پیشین سند آسمانی بودن آن بود، چون هر دسته‌ای طروات جدیدی را درمی‌یابد و هر كدام در درون خود درمی‌یابد آنگاه كه مرور می‌كند و می‌اندیشد، به نكته جدیدی می‌رسد، در حالی كه این ویژگی در شعر و خطبه‌های عرب دیده نمی‌شود. بنابراین، جذب مخاطب در شناخت جایگاه قرآن اهمیت بسزایی دارد و زیباشناسی در صورتی درباره این كتاب صادق است كه ویژگی جذب قرآن را نادیده نگیریم، ویژگی كه موجب ایجاد تمدنی در جهان بشریت و فرهنگ اسلامی گردید و در سایه‌سار این كتاب، همه دانش‌های اسلامی شكل گرفت در نظر بگیرید، ادبیات عربی با همه رونق و گسترشی كه در عصر نزول داشت، تا جایی كه عربها ویژگی و برجستگی قرآن را ادبیات آن می‌دانستند و تا قرنها مساله اصلی اعجاز قرآن را فصاحت و بلاغت آن می‌شمردند با آمدن قرآن، دانش ادبیات به شكل شگفت‌انگیزی رشد و تكامل یافت و شاخه‌های گوناگونی، چون علم معانی، بیان و بدیع تنوع پیدا كرد. اگر زبان عربی پیش از نزول قرآن با گویشها و قواعد گوناگون در بستر قبیله‌ها مختلف جزیره‌العرب به كار برده می‌شد، اما پس از نزول قرآن به تدریج لهجه معیار، لهجه قرآن شد و همین لهجه حاكمیت یافت تا آنجا كه دستور زبان و صرف و نحو عربی بر مبنای مطالعه قرآن كریم و توجه به كاربردهای آن شكل گرفت. اگر نبود جذب و كشش قرآن، هرگز در بعد زبان نمی‌توانست چنین مبنایی زبانی قرار گیرد و قرآن عامل و حافظ بقای زبان عربی شود.
۲) اثرگذاری معنوی
اصل دیگری كه در بررسی شناخت جایگاه قرآن اهمیت جدی پیدا می‌كند و زیباشناسی را محوریت می‌بخشد، اثرگذاریهای معنوی قرآن است. عارفان مسلمان از دیر ایام بر این موضوع تاكید فراوانی داشته‌اند، تا جایی كه برخی از قرآن‌پژوهان به اثرگذاریهای معنوی قرآن به صورت ویژه‌ای پرداخته‌اند به عنوان نمونه ابواسحاق ثعلبی (م۴۲۷) كتابی دارد به نام قتل القرآن، وی در این كتاب به كسانی اشاره می‌كند كه در اثر انس با قرآن دگرگون و كشته و مردم این كتاب شده‌اند و زندگانی آنان زیر و رو گشته است قرآن كریم نیز این ویژگی را یادآور شده است.
در جایی می‌فرماید:
«الله نزل احسن الحدیث كتاباً متشابهاً مثانی تقشعر منه جلود الذین یخشون ربهم ثم تلین جلودهم و قلوبهم الی ذكرالله» (زمر، ۲۳).
خداوند، زیباترین سخن را به صورت كتابی متشابه، كه متضمن وعده و وعید است نازل كرد. آنان كه از پروردگارشان می‌هراسند، پوست بدنشان از آن به لرزه می‌افتد، سپس پوستشان و دلشان به یاد خدا نرم می‌گردد.
این آیه، به مساله زیبایی‌شناسی قرآن اشاره دارد و تاكید می‌كند كه زیباترین سخن را نازل كرده، هم اثرگذاریهای معنوی و هم تحول‌آفرینی را یادآوری می‌شود آری ویژگی قرآن چنین است كه مخاطب خود را تحت‌تاثیر قرار می‌دهد و در دل آنها خشوع و خضوع ایجاد می‌كند.
در جایی دیگر نیز جنبه دیگری از موضوع را یادآور می‌شود:
«و اذا سمعوا ما انزل الی الرسول تری اعینهم تقیض من الدمع مما عرفوا من الحق».(مائده، ۸۳).
و چون انچه را به سوی این پیامبر ناز ل شده بشنوند. می‌بینی بر اثر آن حقیقتی كه شناخته‌اند، اشك از چشم ایشان سرازیر می‌شود.
این ویژگی، در عصر حاضر در تحقیقات میدانی در شنیدن قرآن و تاثیرگذاری آن بر دلها و اثرات روحی و روانی آن حتی در كاهش دردها نشان داده شده و در این زمینه رساله‌های دانشگاهی تالیف شده است. ۲
در زمینه تاثیرگذاریهای معنوی قرآن سخنهای بسیار می‌توان بیان كرد، كافی است كه به تاثیر قرآن در میان جزیره العرب در عصر نزول اشاره شود كه چگونه تحول ژرفی به وجود آورد و در اصلاح اندیشه و رفتار آنان موثر افتاد تا جایی كه مردم جاهل، عقب‌مانده، بی‌سواد، متعصب و جنگ‌طلب و كینه‌ورز را به انسانهایی نرم و آرام تبدیل كرد، قرآن چنان اشخاص را به سوی معنویت، اخلاق، گذشت و فداكاری سوق داد كه با خواندن قرآن حاضر به انجام هر كاری بودند و از جان و مال خود می‌گذشتند. ۳
۳) هدفمندی زیبایی‌شناسی
یكی از مبانی مهم زیبایی‌شناسی قرآن، تاكید بر هدفمندی است درباره هر هنری می‌توان گفت: هنر برای هنر است زیبایی برای زیبایی است زیبایی برای ایجاد لذت و سرگرمی و پركردن اوقات فراغت است می‌توان درباره یك رمان، قصه و ذكر حكایت، هنرمندی و زیبایی‌شناسی آن را به تنهایی مورد بررسی قرار داد و از این زاویه داوری كرد، اما درباره قرآن، چون اساس دعوت قرآن، هدایت و دل دادن مخاطب به پیامهای الهی و معنوی است، نمی‌توان زیبایی و هنرمندی را در قالبهای محدود مادی و هنری آن تعریف كرد، چون قرآن تنها كتاب ادبی، فن و بلاغت نیست. تا با آن كتابها برابری كند.
اگر در قرآن عبارتهای زیبا و دلنشینی بیان شده و تمامی اصول و تكنیكهای سخن به كار گرفته شده، اما باز می‌تواند قابل رقابت باشد، آن گاه درباره جنبه زیبایی قرآن سخن گفت كه از اصل هدفمندی و زیبایی برای تاثیرگذاری غافل نباشیم و مثلیت قرآن را با اصلی به عنوان هدفمندی در تركیب كلمات و چینش آیات قرآن افزون كنیم.
به عنوان نمونه درباره داستانهای قرآن آنگاه كه از بعد هنری آن سخن گفته می‌شود و محتوای این داستانها در قالب عبارات زیبا برجسته می‌شود، به این معنا نیست كه زیبایی آن در داستان‌سرایی و جلوه‌های ادبی و هنری آن موضوع زیبایی‌شناسی است داستانهای قرآن را باید با تاكید بر روش آموزشی و بیان اندرزها و ذكر عقاید و اخلاق ضمیمه كرد و مثلیت قرآن با این جنبه از كلام تلفیق گردد، زیرا داستانهای قرآنی متناسب با شان این كتاب آسمانی بیان شده و رویدادهای واقعی ترسیم شده و اینكه كسانی خواسته‌اند، واقعی بودن و مستند بودن را نادیده بگیرند، با هدفمندی را غیربرجسته كرده‌اند، بیشتر با كتابهای غیرالهی سازگار است، با داستانهای تخیلی و رمانتیك سازگار است از این رو به نظر اینجانب تحدی قرآن درباره ذكر داستانها، تنها در نقل اخبار گذشتگان، واقعی بودن، زیبایی بیان و حتی جذبه و انفعال درونی از بعد مادی آن نیست، بلكه هدفمندی در جای جای این داستانها و حضور جدی معنا و مفهوم معنوی است حتی تكرارهای داستانی و چندگانه بیان شدن آنها، موجز و تفصیلی ذكر شدن آنها، در قالب هدفمندی توجیه‌پذیر است.
۴) ساختار هندسی
زیبایی‌شناسی قرآن كریم مبتنی بر اصل دیگری است كه برخاسته از ساختار ویژه زبان قرآن است این ساختار، بیانگر نظم و پیوند میان موضوعات در شكل سازواره‌ای شده‌ای از مفاهیم است بر این اساس مفاهیم قرآن كریم در یك نظام معنی‌شناختی قرار دارد كه به كارگیری واژه در یك نظام چندجانبه معنی دار خواهد بود.
از این رو برای كشف معنا، افزون بر روشن ساختن جایگاه واژه در فرهنگ لغت و قرآن، باید واژه را در حوزه‌ای از واژه‌های دیگر و در تركیب میان كلمات جستجو كرد و ساختار هندسی آن را به دست آورد، در این صورت شناخت‌شناسی زیبایی قرآن در سایه ساختار هندسی با ارائه موضوع منسجم و سیستمی در كنار موضوعات و مفاهیم، معنا و مفهوم پیدا می‌كند. با این روش می‌توان میدانهایی از مفاهیم را نشان داد كه ارتباط هر یك با موضوعات دیگر را روشن می‌كند و ژرفایی كلام را نمایان می‌سازد؛ چون یكی از جنبه‌های مهم «مثلیت قرآن» را باید در عمق معانی آن در نظر گرفت و وقتی این عمق روش می‌شود كه كلمات در نظام ارگانیك تعریف شود. نظریه پیوستگی، در توصیف یاد شده، از سنج مناسباتی نیست كه قدما مانند بقاعی (م۸۸۵) در كتاب «نظم الدرر فی تناسب الایات والسور»، و برخی دیگر مانند سیوطی (م۹۱۰ م) در «تناسق الدرر فی تناسب الایات والسور» مطرح كرده‌اند. زیرا در این نوع پیوستگی، نه سخن از سوره است و نه سخن از آیه، بلكه سخن از معنی بخشی خاص مفاهیم و كلمات و تعیین جایگاه آن در قرآن است در این روش، هدف كشف معانی و درك پیام وحی است، لذا همواره معطوف به ساختار كلمات درارتباط با دیگر واژه‌ها است. این مطالعه بر این اصل استوار است كه مفاهیم به كار رفته در قرآن نوعی پیوند در جهان‌بینی دارد و از پشتوانه‌ای عقیدتی و فرهنگی برخوردار است و بدون پژوهش گسترده و معنی شناسانه در كل قرآن چنین دركی حاصل نمی‌گردد.
توشیهكو ایزوتسو(م۱۹۹۳م/۱۳۷۱ش) دو كتاب در زمینه قرآن دارد كه میان قرآن‌پژوهان بیش از آثار دیگر او موردتوجه قرار گرفته، خدا و انسان در قرآن، مفاهیم اخلاقی در قرآن. وی دراین دو كتاب به دنبال كشف ساختار هندسی خدا و انسان و مفاهیم اخلاقی با اصل پیوستگی میان مفاهیم كلیدی و پیدا كردن میدانهای معنی شناختی آن از واژه‌های اصلی قرآن است او نگرشی جامع و سازواره از كل مفاهیم قرآن را در این روش دنبال می‌كند و به حق دریافته كه طرح معارف قرآن در یك حركت معنی‌شناختی سیستماتیك قابل شناسایی است، زیرا خود تصریح می‌كند كه كاوش در واژگان، حاصل تلاشی است در شبكه‌ای پیچیده و وسیع از ارتباطات چندجانبه میان كلمات (خدا و انسان در قرآن، ص۳۴).
بنابراین، زیبایی‌شناسی قرآن مجید، مبتنی بر شناخت كشف لایه‌های كلام و دریافت پیام است و این در صورتی عملی خواهد بود كه زبان قرآن و نظام معنایی پیوسته آن، شناسایی شود و عمق معانی و جنبه‌های ناشناخته آن كه همواره در تفسیر درباره كشف و پرده‌برداری آن سخن می‌رود، شناسایی شود.
۵) هماهنگی‌های لفظی و معنایی قرآن
بارها گفتیم، در گفتمان زیبایی‌شناسی قرآن، بیشترین تاكید بر محور فصاحت و بلاغت این كتاب است، در حالی كه جنبه‌های دیگری هم وجود دارد كه با زیبایی قرآن رابطه وثیقی دارد به عنوان نمونه از هماهنگی آوایی قرآن می‌توان یاد كرد هماهنگ بودن از نظر به كارگیری حروف، به كارگیری واژه‌ها، نظم منطقی حاكم بر آیات و سوره‌ها، مثلاً در مورد به كارگیری حروف، برخی از سوره‌های قرآن با حروف و آهنگ واحدی چون الف، ی، هـ، ر، د، س ختم می‌شود، مانند پایان آیات سوره مریم كه با الف تمام می‌شود زكریا، حفیا، شقیا، ولیا، رضیا، سمیا، و برخی با دو حرف یا سه حرف مانند ون، یاون، چنانكه قسمتی از سوره انبیاء بدین گونه ختم شده است حافظین، راحمین، عابدین، صابرین، صالحین، ظالمین، مومنین، وارثین، و برخی با حروف و آهنگی متنوع‌تر كه البته بیش از همه «ن» در انتهای آیات قرآن كریم به چشم می‌خورد و به پایان آیات، آهنگی مخوصص و دلنشین و شنیدنی بخشیده و موجب خوشخوانی این كتاب و جاذبه آن گردیده است. ۴
اینكه قرآن از نظر موسیقی‌پذیری بی‌همتا و در قالب، وزن و قاعده‌ای است كه به راحتی می‌توان آن را بی‌صدا و با صدا به شكل مطلوبی خواند، مورد تایید همه آشنایان به قرآن است این روش هر چند در كتابهای دینی و ادعیه رعایت می‌گردد و می‌توان شیوه عام كتابهای مقدس دینی دانست، اما از آنجا كه در بحث اعجاز قرآن بیشتر بر محور فصاحت و بلاغت سخن گفته می‌شود و هماهنگی های لفظی و تاثیر آن در جاذبه كمتر برجسته می‌شود، باید اصلی در زیبایی‌شناسی قرآن را موسیقی قرآن دانست كه به آن جاذبه فوق‌العاده بخشیده است.
شاید به دلیل همین خصوصیت است كه قرائت قرآن رواج و گسترش یافته و در جوامع اسلامی برنامه‌های جلسات قرائت و حفظ و مسابقات یك عادت حسنه شده است، تا آنجا كه مساله خواندن قرآن در زندگی فرد و جامعه اسلامی نوعی حظ و التذاذ درونی پدید آورده و احساس و كششی استثنایی ایجاد كرده است، به گونه‌ای كه افراد هر چند معانی آن را ندانند، از خواندن آن لذت می‌برند، خشوع و توجه به خدا پیدا می‌كنند.
البته قرآن‌پژوهان ازدیرباز به این ویژگی قرآن پرداخته و یكی از وجوه اعجاز قرآن را همین مساله هماهنگی‌های لفظی و آهنگین بودن قالب و وزن كلمات و مطابقت داشتن با طبع و تاثیر در نفوس دانسته و مبانی و مقاماتی برای موسیقی قرائت قرآن قائل شده‌اند (تهران، میرزا مهدی، مبانی موسیقی قرائت قرآن، ص۵۵، ابوزهره، المعجزه الكبری، ص۹۲).
نمونه دیگر، نظم معنایی است، چینش كلمات كه هر هوشمند نكته‌یابی می‌تواند از نوع چیدن و تركیب و پیوند واژه‌ها در كنار یكدیگر از جهت زیبایی، صورت، مفهوم، ظرفیت و همخوانی با واژه‌های دیگر را دریابد، نظم به گونه‌ای است كه هیچ واژه‌ای را نمی‌شود جایگزین دیگری كرد. این نظم و هماهنگی را می‌توان از جهت زیبایی و غیرزیبایی ظاهر واژه و آهنگ و برگزیدن واژه‌های مترادفی كه نقیض آنها معنایی دیگر دارد و با ظرفیت و فراگیری آنها متفاوت است مشاهده كرد. (دراین باره ر.ك: ایازی، قرآن اثری جاویدان، ص۲۲-۲۴).
البته جنبه‌های دیگری از هماهنگی‌های لفظی و معنایی وجود دارد، با ذكر نمونه‌هایی در این نظم روشنگر زیبایی‌شناسی می‌باشد كه به همین اندازه بسنده می‌شود و تفصیل و توضیح بیشتر ابعاد مثلیت قرآن را به فرصتی دیگر موكول می‌كنم و از خداوند متعال درخواست موفقیت در خدمت به قرآن را طلب می‌كنم.

وبگردی
افشای ماجرای ضرب و شتم زهرا کاظمی بعد از 14 سال
افشای ماجرای ضرب و شتم زهرا کاظمی بعد از 14 سال - آیا مرتضوی از نزد خود زهرا کاظمی را جاسوس می خواند یا از جایی به او دیکته شده بود که ماجرا را به مسیر جاسوسی ببرد و برای کشور هزینه درست کند؟!
لحظات ترسناک فرود بدون چرخ فوکر١٠٠ هواپیمایی آسمان
لحظات ترسناک فرود بدون چرخ فوکر١٠٠ هواپیمایی آسمان - در این ویدئو لحظات نفس گیر و ترسناک فرود بدون چرخ فوكر ١٠٠ هواپیمایی آسمان در اردیبهشت١٣٩٣ در زاهدان را مشاهده می کنید. در این سانحه هواپیما به سلامت فرود آمد اما از چرخه خارج شد.
هر جایی فضول باشی‌ها و حمله‌ورها کمترند حجاب بهتر است
هر جایی فضول باشی‌ها و حمله‌ورها کمترند حجاب بهتر است - سید مهدی طباطبایی: هر جایی که فضول باشی ها، حمله ورها و حمله کننده ها کمتر هستند، حجاب خانم ها هم بهتر است.
"دختر خیابان انقلاب" و 4 نکته درباره پاسخ پلیس
"دختر خیابان انقلاب" و 4 نکته درباره پاسخ پلیس - این ماده نه درباره بدحجابی یا تشویق به بدحجابی که مشخصاً درباره دایر کردن مرکز فحشا است و رکن مادی جرم ماده مذکور، دایر کردن مرکز فساد و فحشاست.
امروزجلوی ماایستاد،درآینده جلوی آقای خامنه ای می ایستد
امروزجلوی ماایستاد،درآینده جلوی آقای خامنه ای می ایستد - خاطره فرزند آیت الله فاضل لنکرانی: " پدر خطاب به آیت الله جنتی در خصوص احمدی نژاد گفت: من نیستم، شما هستید، امروز جلوی ما ایستاد، در آینده جلوی آقای خامنه ای می ایستد و تمام زحمات آقای خمینی را بر باد خواهد داد"
حیدری هم جرات انتقاد پیدا کرد !
حیدری هم جرات انتقاد پیدا کرد ! - صراحت مرتضی حیدری، مجری برنامه پایش درباره پشت پرده طولانی بودن مراحل صدور مجوزهای کسب و کار
استحاله! / بررسی نامه احمدی‌نژاد به رهبری
استحاله! / بررسی نامه احمدی‌نژاد به رهبری - دگرديسي‌هاي فراواني در ايران صورت گرفته‌است؛ اصولگرايان اصلاح‌طلب شده‌اند، تحول‌طلبان محافظه‌كار شده‌اند، مسئولان پاسخ ناكارآمدي‌هاي خود را از مردم مي‌خواهند و در تازه‌ترين نوع اين استحاله‌ها فردي كه بسياري مدعي هستند او برآمده از مهندسي انتخابات است با ارسال نامه به رهبرمعظم انقلاب درخواست برگزاري انتخاباتي آزاد، زودهنگام و به دور از مهندسي كرده‌است! محموداحمدي‌نژاد همان پديده خانمان براندازي كه براي…
مصاحبه دختری که با ریش به «آزادی» رفت با یورونیوز
مصاحبه دختری که با ریش به «آزادی» رفت با یورونیوز - فیلم - زهرا خوش نواز در گفتوگو با یورونیوز از مراحلی که برای آماده سازی ظاهرش طی کرد تا با چهره‌ای متفاوت وارد استادیوم شود گفت. او می‌گوید: «زمانی که از تونل گذر کردم و وارد ورزشگاه شدم و چشمانم به چمن ورزشگاه افتاد گریه‌ام گرفت.»
بار دیگر زیر گرفتن ماموران پلیس با ماشین سواری توسط دراویش
بار دیگر زیر گرفتن ماموران پلیس با ماشین سواری توسط دراویش - باز هم زیر گرفتن ماموران امنیتی و نیروی انتظامی توسط یک ماشین دیگر سواری توسط اراذل خیابان گلستان هفتم
حمله با اتوبوس به مأموران پلیس در پاسداران
حمله با اتوبوس به مأموران پلیس در پاسداران - کی از دراویش گنابادی با اتوبوس به مردم و مأموران پلیس در خیابان پاسداران تهران / گفته میشود تعداد شهدای ناجا در حمله آشوبگران فرقه ضاله گنابادی و حامیان نورعلی تابنده به ۴ تن رسیده است.
لحظه مواجهه وزیر راه با خانواده قربانیان سانحه هواپیمای
لحظه مواجهه وزیر راه با خانواده قربانیان سانحه هواپیمای - به دنبال سقوط هواپیمای تهران-یاسوج ویدیو لحظه مواجه خانواده های جانباختگان را با وزیر مشاهده می کنید.
حمله با چاقو به یک راننده سر پارک خودرو
حمله با چاقو به یک راننده سر پارک خودرو - تصاویری دردناک از حمله مرد موتور سوار با چاقو به یک مرد راننده در حضور همسر و فرزندش در شهرستان داراب استان فارس را در ویدئوی زیر می بینید. به نظر میرسد این اتفاق در پی جرو بحثی بر سر پارک کردن وسایل نقلیه روی داده است!
بدل ایرانی آنجلینا جولی رونمایی شد !
بدل ایرانی آنجلینا جولی رونمایی شد ! - شب گذشته مراسم اکران فیلم بلوک 9 خروجی 2 به کارگردانی علیرضا امینی و تهیه کنندگی محمدرضا شریفی نیا و نیز فیلم شاخ کرگدن در پردیس سینمایی ملت برگزار گردید.
اظهارات جنجالی احمدی نژاد در مقابل دادگاه
اظهارات جنجالی احمدی نژاد در مقابل دادگاه - سخنرانی پرحاشیه احمدی نژاد در مقابل دادگاه بقایی
    مطنجن مرغابی (گیلان)
    اگر رب انار شیرین باشد می توانید شکر را حذف کنید ؛ یا اگر ترشی آن کافی نباشد چند قاشق آب غوره یا آب لیمو اضافه کنید...