دوشنبه ۲۸ خرداد ۱۳۹۷ / Monday, 18 June, 2018

معلم شایسته از دیدگاه قرآن


معلم شایسته از دیدگاه قرآن
معلمی وظیفه ای بس گرانقدر و ارزشمند در اسلام است. اولین معلم خداوند متعال است که فرمود: الرحمن، علم القرآن... خداوند رحمان قرآن را آموخت... دومین معلم، پیامبر اکرم(ص) است که خود فرمود: من معلم برانگیخته شده ام و ائمه اطهار و بزرگان دین نیز هر یک معلمانی برجسته و راهنمایانی بس شایسته بوده اند.
در این مقاله، نویسنده کوشیده است که به بررسی ویژگی های معلم شایسته براساس آیات قرآن کریم و احادیث ائمه اطهار(ع) بپردازد.
مطلب را با هم از نظر می گذرانیم:
عنوان مقدس معلمی برگرفته از اوصاف خداوند متعال است قرآن کریم می فرماید: «علم الانسان مالم یعلم (علق-۵) خداوند متعال به انسان آنچه را نمی دانست یاد داد!»
همچنین آیات قرآن کریم مهمترین ویژگی انبیاء الهی را تعلیم مردم بیان کرده و آن گرامیان را به عنوان معلمان بشر می شناساند و می فرماید: «لقد من الله علی المومنین اذ بعث فیهم رسولا من انفسهم یتلوا علیهم آیاته و یزکیهم و یعلمهم الکتاب و الحکمه و ان کانوا من قبل لفی ضلال مبین (ال عمران-۱۶۴)
خداوند بر مومنان منت نهاد، هنگامی که در میان آنها، پیامبری از خودشان برانگیخت که آیات او را بر آنها بخواند، و آنها را پاک کند و برایشان کتاب و حکمت بیاموزد هر چند پیش از آن، در گمراهی آشکاری بودند.»
در عظمت منزلت و مقام معلم همین کافی است که بزرگ ترین معلم جهان بشریت حضرت رسول خاتم(ص) به این ویژگی خود افتخار می کرد.
آن بزرگوار زمانی که با دو گروه در مسجد مواجه شد که گروه اول عبادت می کردند و گروه دوم به آموزش علم مشغول بودند، گروه دوم را که در محضر استادی علم می آموختند، افضل دانست و فرمود: «انما بعثت معلما؛ همانا که من به عنوان معلم انسان ها مبعوث شده ام. » (سنن دارمی، ج۱، ص ۹۹)
آن حضرت چنان برای معلمان و مقام ارجمند آنان ارزش قائل بود که در دعاهایش می فرمود: «اللهم اغفر للمعلمین و اطل اعمارهم و بارک لهم فی کسبهم؛ (کشف الخطا، ج۱، ص۴۸) خداوندا! معلمان را بیامرز و عمر طولانی به آنان عطا فرما و کسب و کارشان را مبارک گردان!»
آری، معلمی از خصوصیات انبیا و از صفات محبوب آنان می باشد. در مقام پاسداشت از تلاش های معلمان سخنی بالاتر و زیباتر از کلام مولای متقیان، حضرت علی(ع) نمی توان یافت که فرمود: «من علمنی حرفا فقد صیرنی عبدا) (جامع السعادات، ج۳، ص ۱۱۲) کسی که به من یک حرف بیاموزد، مرا بنده خود کرده است.» البته این شرافت و فضیلت برای معلم، زمانی ارزشمند است که بتواند این موهبت الهی را در وجود خود محقق سازد و با تمام وجود در جهت کمال جامعه به تعلیم و تربیت بپردازد.
با توجه به اهمیت مقام و منزلت معلم در قرآن، در این فرصت به بررسی برخی از اوصاف معلمین از منظر کلام وحی می پردازیم:
۱) خلوص نیت
از دیدگاه کلام وحی، جاودانگی هر عملی نیاز به خلوص نیت دارد و بدون این ویژگی اعمال افراد ارزش واقعی نخواهد داشت:«فمن کان یرجوا لقاء ربه فلیعمل عملاً صالحاً و لایشرک بعباده ربه احداً (کهف -۱۱۰)
هر که برای وصول به لطف و رحمت پروردگارش امیدوار است، باید کاری شایسته (با خلوص نیت) انجام دهد، و هیچ کس و هیچ چیز را در عبادت پروردگارش شریک نکند!»
«فاعبد الله مخلصا له الدین¤ الا لله الدین الخالص (زمر-۳) پس خدای را با خلوص نیت درعمل به آئین حق، بندگی کن، هان ای انسان! دین و آئین خالص وپاکیزه از آن خدای متعال و برای او است.»
بنا بر این اولین گام توفیق درعرصه تعلیم، خالص بودن نیت است و یک معلم شایسته در آموزش متعلمین خود فقط و فقط به خاطر خدا انجام وظیفه می کند.
امام صادق (ع) فرمود:«المعلم لا یعلم بالاجر و یقبل الهدیه اذا اهدی الیه؛(وسایل الشیعه، ج ۱۷، ص ۱۵۶)
معلم به خاطر مزد درس نمی دهد، ]بلکه برای خدا و با خلوص نیت آموزش می دهد[ و هرگاه هدیه ای به او دادند، آن را می پذیرد.»
۲) صلاحیت علمی
بدون علم و آگاهی هرگز کاری سامان نمی یابد و دانستن راه و روش تعلیم از اساسی ترین شرط های شغل معلمی است.
ذات نایافته از هستی بخش
کی تواند که شود هستی بخش
هنگامی که حضرت موسی (ع) مامور شد که در نزد معلمی به آموزش بپردازد خداوند او را به نزد فردی عالم و آگاه تر از خودش راهنمایی کرد. قرآن در این زمینه می فرماید:«فوجدا عبداً من عبادنا آتیناه رحمه من عندنا و علمناه من لدنا علماً.
] موسی و همراهش در ادامه سیر علمی خود[ بنده ای از بندگان ما را یافتند که رحمت ]و موهبت عظیمی[ از سوی خود به او داده، و علم فراوانی از نزد خود به او آموخته بودیم.»
قال له موسی هل اتبعک علی آن تعلمن مما علمت رشداً (کهف -۶۵)
موسی به او گفت: آیا از تو پیروی کنم تا از آنچه به تو تعلیم داده شده و مایه رشد و صلاح است، به من بیاموزی؟»
آری بدون علم و تخصص کافی، هرگز امر تعلیم و تعلم ممکن نخواهد شد. حرفه معلمی هم چنانکه از اسمش پیداست انتقال علم و دانشی است که دروجودش نهفته است. هر کس که بدون کسب صلاحیت لازم بخواهد به امر تعلیم و تعلم بپردازد علاوه بر اینکه موجبات خواری و ذلت خود را فراهم خواهد آورد لطمات جبران ناپذیری نیز به جامعه وارد خواهد کرد.
۳) فروتنی و گذشت
از ویژگی های معلمان موفق، تواضع و گذشت آنان در مقابل خطاهای شاگردان می باشد. عفو و گذشت یک معلم از خطاهای متعلمین می تواند هم شخصیت معلم را در برابر دانش آموزان محبوب و دوست داشتنی جلوه دهد و هم درس عملی خوبی برای آنان باشد. قرآن کریم حضرت یوسف (ع) را به داشتن این صفت پسندیده ستایش نموده و آن را به عنوان یک درس عملی برای تمام انسان ها آموزش می دهد و گفتگوی آن معلم وارسته انسان ها را با برادران خطا کارش اینگونه نقل می کند:«قالوا تالله لقدء اثرک الله علینا و ان کنا لخاطئین؛ برادران گفتند: به خدا سوگند که خداوند تو را بر ما برگزید و برتری داد وحقیقت این است که ما خطا کار بودیم.» یوسف (نیز با بزرگواری تمام)، فرمود:«لاتثریب علیکم الیوم یغفر الله لکم و هو ارحم الراحمین (یوسف-۹۱) امروز هیچ سرزنشی بر شما نیست، خداوند شما را می آمرزد، و او مهربان ترین مهربانان است.»
همچنین خداوند متعال در مورد خصلت زیبای تواضع به سخن دیگر از مربیان شایسته جهان بشریت، حضرت لقمان اشاره کرده می فرماید:«و لاتصعر خدک للناس ولا تمش فی الارض مرحاً ان الله لایحب کل مختال فخور (لقمان -۸)؛ با بی اعتنایی از مردم روی مگردان، و مغرورانه بر زمین راه مرو که خداوند هیچ متکبر مغروری را دوست ندارد.»
علی(ع) نیز فرمود:«من تواضع للمتعلمین و ذل للعلماء ساد بعلمه (بحارالانوار، ج ۷۵، ص ۶) هر معلمی که بر شاگردانش تواضع و فروتنی کند و در برابر دانشمندان خود را کوچک و پایین دست به حساب آورد، با دانش خود به آقایی می رسد.»
▪ خاطره ای از شهید رجایی
اسماعیل بشاش، از شاگردان شهید رجایی در مدرسه کمال می گوید:«یک بار دانش آموزی از مدرسه کمال برای بعضی از دانش آموزان مدرسه دخترانه همان اطراف برخلاف نزاکت، مزاحمتی ایجاد کرد و خبر آن در مدرسه انتشار یافت. صبح روز بعد، وقتی شهید رجائی از بی ادبی آن دانش آموز اطلاع یافت، از عمل نادرست وی سخت عصبانی شد و برای تنبه وی و هشدار به سایر دانش آموزان، درحالی که با نگاه نافذ و گیرایش دانش آموز گناه کار را در نفوذ خویش داشت و با صدای نیمه شنیده ملامتش می کرد، گوشش را گرفت و از کلاس اخراج کرد. این عمل آقای رجائی با آن سابقه ذهنی ای که بچه ها از نیک نامی و عملکرد وی داشتند و معلوم بود که اولین بار چنین برخوردی اتفاق افتاده است، همه دانش آموزان را شگفت زده کرد. همان روز، بعد از نماز ظهر و عصر، دوباره همان دانش آموز خطاکار را احضار کرد و با وقاری خاص و چهره ای به غم نشسته، درحالی که سعی می کرد صدایش را همه بشنوند، دردمندانه در حضور همه بچه های کلاس از وی عذرخواهی کرد. آن دانش آموز که از بزرگواری آقای رجائی خیلی خجالت کشیده بود، سخت به گریه افتاد. کلاس با این رفتار بزرگوارانه آقای رجائی یکپارچه سکوت شد. همه بچه ها تحت تأثیر خودشکنی و نفس کشی وی، پندی دیگر گرفتند و درس زندگی و بزرگ مردی آموختند.»(۱)
۴) عدالت در بین شاگردان
پیامبر اکرم(ص) دورترین مردم از خداوند را دو گروه معرفی نمود و در توضیح گروه دوم فرمود: «و معلم الصبیان لایواسی بینهم ولا یراقب الله فی الیتیم؛(۲) و معلم کودکان که در میان آنان به عدالت رفتار نمی کند و در مورد یتیم، خدا را در نظر نمی گیرد.»
طلحه بن زید در تفسیر آیه «و لا تصعر خدک للناس» از امام صادق(ع) نقل می کند که آن حضرت فرمود: «لیکن الناس فی العلم سواء عندک».(۳)
یعنی باید همه مردم از لحاظ دریافت های علمی در دیدگاه تو، مساوی و برابر باشند و باید سهم و بهره از علم را به طور مساوی به آنها بپردازی و در میان آنها تبعیض روا نداری.
۵) عطوفت و مهربانی
درس معلم ار بود زمزمه محبتی
جمعه به مکتب آورد طفل گریز پای را
از نشانه های معلمان شایسته رافت و محبت آنان نسبت به شاگردان خویش است. اگر معلمی در جلسه درس رفتاری خشن، تکبرآمیز و همراه با زور و تهدید در پیش گیرد هرگز در امر تربیت توفیق نخواهد یافت. در مقابل مهرورزی، فروتنی و نرمش وی- در برخورد با شاگردانش- دل و ذهن آنان را به او متمایل کرده و با تمام وجود آموخته های معلم را دریافت خواهند کرد. خداوند این رمز توفیق در امر تعلیم و تربیت را اینگونه به پیامبر خود یادآور می شود: «و اخفض جناحک لمن اتبعک من المؤمنین(شعراء-۲۱۵)؛ و بال و پر خود را برای مؤمنانی که از تو پیروی می کنند بگستر ]و نسبت به آنان، متواضع و فروتن باش[!»
رسول گرامی اسلام(ص) خود نیز خطاب به تمام معلمانی فرمود: «لینوا لمن تعلمون و لمن تتعلمون منه(منیه المرید، ص ۶۹)؛ با کسانی که به شما علم می آموزند و یا شما از آنان درس فرا می گیرید، مهربان و نرمخو باشید.»
۶) احترام به شخصیت و نام شاگردان
یک معلم کاردان و وظیفه شناس، معمولا راجع به نام و نسب و فامیلی و شهر و احوال و مشخصات دانش آموزان در جلسه درس خود، اطلاعاتی را کسب کرده و از آن در ارائه درس خوب بهره می گیرد، به ویژه آن که اگر آنان را با قشنگ ترین نامشان صدا بزند و محترمانه خطاب کند از توهین و تحقیر آنان بپرهیزد و در تکریم آنان بکوشد؛ در سوره حجرات آمده است:
ای کسانی که ایمان آورده اید! نباید گروهی از مردان شما گروه دیگر را مسخره کنند، شاید آنها از اینها بهتر باشند و نه زنانی زنان دیگر را، شاید آنان بهتر از اینان باشند و یکدیگر را مورد طعن و عیبجویی قرار ندهید و با القاب زشت و ناپسند یکدیگر را یاد نکنید، بسیار بد است که بر کسی پس از ایمان نام کفرآمیز بگذارید و آنها که توبه نکنند، ظالم و ستمگرند!»
(حجرات-۱۱)
آری، تکریم و خطاب کردن محترمانه، نوعی تجلیل از شخصیت شاگردان است که علاوه بر جذب قلوب آنان، اعتماد به نفس را نیز در وجودشان تقویت می کند و در کمال شخصیتشان موثر است.
۷) عشق به تربیت و گریز از دنیاپرستی
مربی و معلم حقیقی همواره به کار خود عشق می ورزد و هرگز جایگاه مقدس تعلیم و تربیت را وسیله ای برای رسیدن به مطامع دنیوی قرار نمی دهد. البته متولیان امر تربیت باید مسائل و مشکلات دنیوی معلمان را برطرف کنند، اما او خود هرگز رسیدن به زخارف دنیوی را هدف اصلی قرار نمی دهد چرا که می داند خداوند متعال وعده فرموده: «من کان یرید حرث الاخره نزد له فی حرثه و من کان یرید حرث الدنیا نؤته منها و ما له فی الاخره من نصیب» (شوری-۲۰)
کسی که بهره های آخرت را بخواهد، ما نیز به تلاش های او برکت و افزایش می دهیم و بر محصولش می افزاییم و کسی که فقط بهره دنیا رابطلبد. کمی از آن به او می دهیم اما در آخرت هیچ بهره ای ندارد!»
عطار نیز در توضیح این معنا گفته است:
هرکه او دنیای دون را کم گرفت
همچو صبح از صدق خود عالم گرفت
معلم ساده زیست
شهید رجائی که انصافاً اسوه معلمان معاصر است تا آخرین لحظه حیات، وسیله نقلیه شخصی نداشت. پیش از انقلاب می گفت: با یک بلیط اتوبوس یا مبلغی ناچیز، هرکجا که بخواهم با وسایل نقلیه عمومی می روم. چرا اتومبیلی بخرم که ساعت ها وقت و پول و آزادی خود را فدای نگه داری و تعمیرات آن بکنم؟
وقتی بعد از انقلاب، مسئولیت های حساسی چون وزارت، نمایندگی مجلس، نخست وزیری و ریاست جمهوری را عهده دار شد و در اوج قدرت با آنکه همه امکانات را در اختیار داشت و دست کم می توانست برای خانواده یک اتومبیل شخصی فراهم کند، این کار را نکرد و حتی از نظر لباس و پوشش ظاهری هیچ تغییری در زندگی خود و خانواده اش نداد. او در طول موقعیت های حساس مسئولیت بعد از انقلاب، همان لباس هایی را می پوشید که حدود ده سال پیش به عنوان معلم در دبیرستان های مختلف تهران می پوشید. کت و شلوارش، همان کت و شلوار قهوه ای روشن و ساده و بارانی اش همان بارانی قهوه ای تیره دوران معلمی بود! با اینکه دیدارهای خارجی داشت و یاران و همکاران و حتی خانواده اش به سبب موقعیت اجتماعی، به وی پیشنهاد می کردند لباس هایش را تغییر دهد و لباس دیگری بپوشد، او به هیچ وجه دلایل توجیهی آنان را برای خرید و پوشیدن لباس نو، قانع کننده نمی دانست و افتخارش این بود که هنوز می تواند از همان لباس ها استفاده کند. (۴)
۸) عامل به گفته ها
امام صادق(ع) در تفسیر آیه «انما یخشی الله من عباده العلماء» فرمود: دانایان و راهنمایان خداشناس و بیمناک از او، عبارت از کسانی هستند که عمل آنها گفتار آنها را تأیید نموده و با آن هماهنگی دارد. (۵) اگر کردار کسی، گفتار او را تأیید نکند و میان کردار و گفتارش ناهماهنگی، مشهود گردد، نمی توان عنوان عالم دانشمند و معلم و مربی جامعه بر او اطلاق کرد.
رسول خدا(ص) در این باره فرمود: «در روز قیامت دانشمندان]و معلمان[ بد را می آورند و به آتش جهنم می اندازند. یکی از آنان ]از شدت عذاب[ در داخل آتش به دور خود می چرخد... کسانی که از او علم آموخته و نجات یافته اند، به او می گویند: وای بر تو! ما راه راست را از تو آموختیم و هدایت شدیم. چرا تو اینگونه ای؟ او پاسخ می دهد: من نسبت به آنچه به شما می آموختم و شما را از آن نهی می کردم، مخالفت کردم.»(۶)

عبدالکریم پاک نیا
پی نوشت ها
۱- خواندنی هایی از زندگی یک رئیس جمهور ص .۵۵
۲- تاریخ مدینه دمشق ج ۲۸ ص .۱۸
۳- البرهان فی تفسیرالقرآن، ج ۴، ص .۳۷۴
۴- غلامعلی رجایی، سیره شهید رجایی.
۵- البرهان فی تفسیر القرآن؛ ج ۴، ص .۵۴۴
۶-(کنزالعمال، ج ۹۷)

منبع : روزنامه کیهان

مطالب مرتبط

فرهنگ گفتار در قرآن

فرهنگ گفتار در قرآن
آیا هر سخنی دارای ارزش و اعتبار است و بر هر سخنی می توان نام گفتار ارزشمند و پسندیده نهاد. مسلما جواب منفی است. چه بسیار سخنانی كه نه تنها ارزش ندارند كه در بی ارزشی آنها همان بس كه بلا، فتنه ،خونریزی و. . . را بدنبال دارند. قرآن كریم معیارهایی را برای گفتار بیان داشته است. قرآن كلام الهی و بزرگترین معجزه خاتم پیامبران(ص) و شایسته ترین راهنمای انسان ها تا پایان تاریخ است. كتابی كه هدف نزول خود را هدایت بشر و راهنمای او برای خروج از تاریكی ها به سوی نور بیان كرده است.
از آنجایی كه قرآن خود را بهترین سخنان دانسته برماست تا برای دانستن فرهنگ گفتار دست به دامن آن زده و در فهم قرآن سخن اهل ذكر یعنی ائمه معصومین(ع) را معیار حقانیت و صحت آن بدانیم زیرا كه خود قرآن می فرماید: اگر
نمی دانید از اهل ذكر بپرسید.(۱)
مفهوم شناسی فرهنگ: برای فرهنگ تعریف های چندی بیان شده است. تنها یكی از جامع ترین آن ها را در این جا ذكر می كنیم: فرهنگ عبارت است از: مجموعه دریافت ها، دانسته ها و یافته های رشد یافته عقلی و احساسی و اخلاقی كه به زندگی انسان كمال و ارزش
می بخشد و مایه بازشناسی زندگی انسانی از زندگی حیوانی است. ( ۲)
گفتار: گفتار به گفتن، گفت، سخن، گفته می گویند (۳) و بعضی دیگر حدیث، مقاله، مقال، كلام را بر آن افزوده اند. ( ۴)
اهمیت سخن: زبان از نعمت های بزرگ آفریدگار هستی به انسان است. خداوند متعال در سوره بلد پس از ذكر سوگندهایی پر معنا و اشاره به زندگی پررنج انسان شماری از مهم ترین نعمت هایی را كه به بشر ارزانی داشته است یادآور می شود كه یكی از آن ها نعمت زبان است: آیا برای او دو چشم قرار ندادیم و یك زبان و دو لب ( ۵)
زبان از اعضای شگفت انگیز بدن انسان است و وظایف بزرگی را بر عهده دارد كه از مهم ترین آنها سخن گفتن است. ایزد متعال در قرآن كریم پس از ذكر خلقت انسان، از نعمت بیان، سخن گفته و فرموده است: خدای رحمان، قرآن را یاد داد، انسان را آفرید و به او بیان را آموخت. ( ۶)
نگاهی به آفت های كلام: باید به یاد داشت كه توان تكلم با آن كه از نعمت های گرانسنگ پروردگار و از خصایص بشر است و با آن كه فوایدی بسیار را در راه رشد و تكامل انسان در بردارد می تواند منشا بسیاری از ضررهای مادی و معنوی شود و گاه انسان را به پرتگاه سقوط بكشاند. از این رو بر هر فردی است كه مراقب زبان خویش باشد زیرا بیشترین گناه از زبان سر می زند. قرآن كریم در آیات زیادی به زشتی های گفتار اشاره
می كند و روایات بسیاری نیز از معصومان(ع) رسیده است. امیرمومنان(ع) می فرماید: بلا و مصیبت انسان در زبان اوست. ( ۷) و نیز بیان می دارد: بسا آدمی كه زبانی او را هلاك كرده باشد. (۸) و یا می فرماید: مرد باید زبانش را حفظ كند زیرا همانا این زبان سركش صاحب خود را به هلاكت می اندازد. به خدا سوگند پرهیزگاری را ندیده ام كه تقوا برای او سودمند باشد مگر آن كه زبان خویش را حفظ كرده بود. (۹)
● معیارهای ارزشی گفتار
آیا هر سخنی دارای ارزش و اعتبار است و بر هر سخنی می توان نام گفتار ارزشمند و پسندیده نهاد، مسلما جواب منفی است. چه بسیار سخنانی كه نه تنها ارزش ندارند كه در بی ارزشی آنها همان بس كه بلا(۱۰) فتنه(۱۱) خونریزی(۱۲) و. . . را بدنبال دارند. قرآن كریم معیارهایی را برای گفتار بیان داشته كه پاره ای از آنان را یادآور می شویم:
۱) عقلانیت و اندیشیدن:
اندیشه و خردورزی مهم ترین تكیه گاه اسلام در عقاید، اخلاق، كردار و گفتار است. از نظر این آیین توحیدی انسان حق ندارد آن چه را كه عقل نادرست می داند باور كند، صفاتی را كه خرد ناپسند می داند بدان متصف شود و رفتاری كه عقل ناشایست می داند انجام دهد و گفتاری را كه خرد بی ارزش و ناهنجار می داند به زبان جاری كند. روایتی كه از امامان معصوم(ع) بدست ما رسیده است نیز سخنی را با ارزش می داند كه همراه با اندیشیدن باشد: امام علی(ع) می فرماید: اندیشه كردن در گفتار ایمن می سازد از لغزش. (۱۳) و نیز می فرماید: كسی كه در كلام خود تجسس و تفحص و تامل كند غلط او كم شود. (۱۴ ) از مجموع آیات و روایات این مطلب به دست می آید كه كلامی دارای ارزش و اعتبار است كه خردمندانه و همراه با خردورزی و اندیشیدن باشد یعنی افزون بر عاقلانه بودن گفتار گوینده قبل از سخن گفتن در گفتار خویش اندیشه نموده و آنگاه لب به سخن باز كند زیرا هر سخن جایی و هر نكته مكانی دارد.
۲) علم و آگاهی:
قرآن مجید یكی از معیارهای ارزشی را در تمامی برنامه های بشر و از جمله در گفتار علم و عمل می داند. از این رو انسان را از بر پایی نماز در حال مستی باز می دارد و علت آن را آگاهانه سخن گفتن انسان ذكر می كند و می فرماید: ای كسانی كه ایمان آورده اید! در حال مستی به نماز نزدیك نشوید تا بدانید چه می گویید. . . (۱۵)
یكی از علت های حقانیت و برتری سخنان نوح(ع) را علم و آگاهی آن حضرت به پروردگارش دانسته و می گوید: رسالت های پروردگارم را به شما ابلاغ می كنم و خیرخواه شما هستم و از خداوند چیزهایی می دانم كه شما نمی دانید (۱۶)
از مجموع آیات این مطلب به دست می آید كه یكی از معیارهای ارزشی گفتار آگاهانه بودن آن است و سخنی كه ناآگاهانه به زبان آید بسیار سست، پست، بی ارزش و ناپسند است.
۳) عمل:
از معیارهای ارزشی دیگر سخن، عمل گوینده به كلام خویش است. خداوند متعال در آیاتی از گفتار بدون عمل نهی كرده و آن را نكوهش كرده و مورد خشم و غضب خود دانسته است: ای كسانی كه ایمان آورده اید! چرا سخنی می گویید كه عمل نمی كنید نزد خدا بسیار موجب خشم است كه سخنی بگویید كه عمل نمی كنید (۱۷)
۴) حق و استوار:
پروردگار متعال در قرآن مجید مومنان را به گفتار حق و همراه بودن سخن با برهان و استحكام دعوت و فرموده است: ای كسانی كه ایمان آورده اید تقوای الهی پیشه كنید و سخن حق (و استوار) گویید. (۱۸)
علامه طباطبایی(ره) پس از معنای كلمه سدید می فرماید: قول سدید عبارت است از كلامی كه هم مطابق با واقع باشد و هم لغو نباشد و یا اگر فایده دارد فایده اش چون سخن چینی و امثال آن غیر مشروع نباشد پس بر مومن لازم است كه به راستی آنچه می گوید مطمئن باشد و نیز گفتار خود را بیازماید كه لغو و یا مایه افساد نباشد. (۱۹)
۵) رعایت ادب:
از دیدگاه قرآن كریم گفتاری با ارزش است كه همراه با فرهنگ و ادب باشد سخنی گرچه فی نفسه با ارزش باشد (مانند آیات شریفه قرآن) ولی اگر گوینده با عدم رعایت ادب آن را به زبان آورد سخنی بی ارزش و بی اثر خواهد بود. از این رو پروردگار عالم آنگاه كه موسی و هارون را مامور به رفتن به پیش فرعون و دعوت او می كند می فرماید: با او سخنی نرم گویید شاید كه پند پذیرد یا بترسد. (۲۰)
ادب گفتار در فرهنگ وحی، علامه طباطبایی(ره) در تعریف ادب می فرماید: ادب بنابر آنچه از معنای آن استفاده می شود هیات زیبا و پسندیده ای است كه طبع و سلیقه چنین سزاوار می داند كه هر عمل مشروعی چه دینی باشد و چه عقلی مانند آداب دعا و آداب دیدار دوستان بر طبق آن هیات واقع شود. به عبارت دیگر: ادب عبارت است از ظرافت عمل. (۲۱)
سخن گفتن همچون دیگر كارهای شرعی ادب خاص خود را می طلبد كه در این مختصر به آن می پردازیم و یادآور می شویم آنچه در این بحث مطرح می شود عملی كردن آن مختص به گروهی خاص نیست بلكه عمومیت دارد و لازم است در رابطه با تمامی انسان ها اعم از مرد و زن، مومن و كافر، بزرگسال و خردسال، دانا و نادان، به اجرا درآید.
▪ نیكو سخن گفتن و رعایت عفت كلام:
در آیات مختلف قرآن كریم خداوند متعال با پیامبران، ملائكه، مومنان، عموم مردم و حتی با كفار و مشركان ادب در كلام را كاملا رعایت می كند. به مومنان نیز دستور می دهد با دیگران زیبا سخن گفته و از به زبان آوردن گفتار زشت و بی ادبانه (حتی در مقابل كافران و ابلهان) دوری گزینند: با مردم (به زبان) خوش سخن بگویید (۲۲) و نیز می فرماید: و به بندگانم بگو: آنچه را كه بهتر است بگویند كه شیطان میانشان را به هم می زند زیرا شیطان همواره برای انسان دشمنی آشكار است. (۲۳)۲) آهستگی در كلام:
آهسته سخن گفتن از بهترین و زیباترین آداب گفتار و نشانه ادب است. قرآن مجید مسلمانان را به رعایت این خصلت بزرگ و با ارزش دعوت كرده و صدای افرادی كه با فریاد سخن می گویند را به صدای درازگوش تشبیه كرده است: (لقمان به فرزند خود گفت: ای پسرك من) در راه رفتن خود میانه رو باش و صدایت را آهسته ساز كه بدترین آوازها بانگ خران است (۲۴)
۳) پرهیز از بیهوده گویی:
ادب اقتضای آن را دارد كه گوینده در گفتار خود از سخنان لغو و بیهوده دوری كرده و كلمات شیوا و مفید را به زبان آورد. بیهوده گویی یكی از اخلاق ناپسند است كه ایزد منان دوری از آن را یكی از ویژگی های مومنان بر شمرده است: ( مومنان رستگار شدند) و آنان كه از بیهوده روی گردانند. (۲۵)
علامه طباطبایی(ره) درباره معنای كلمه لغو می گوید: لغو كاری است كه دارای فایده نباشد و از دیدگاه دین لغو = بیهوده اعمال مباح و حلالی است كه صاحبش در آخرت از آن سودی نبرد و یا در دنیا از آن سودی كه منتهی به سود آخرت شود عاید او نشود مانند خوردن و آشامیدن به داعی شهوت در غذا كه لغو است چون غرض از اكل و شرب گرفتن نیرو برای اطاعت و عبادت خداست. (۲۶)
● شیوه های سخن
در قرآن كریم برای هر گفت و شنودی نوع و شیوه ای خاص از گفتار توصیه شده مانند: قول حسن قول معروف قول كریم و استفاده از بعضی شیوه ها مورد نهی قرار گرفته است مانند: مكالمه با صدای بلند یا با ناز و كرشمه.
۱) گفتار مومنان با یكدیگر:
الف) استواری كلام: با پایه و اساس سخن گفتن را خداوند متعال به مومنان دستور می دهد و به آنان تاكید می كند این گونه با یكدیگر سخن بگویید: ای كسانی كه ایمان آورده اید از خدا پروا دارید و سخنی استوار گویید. (۲۷)
ب) سوژه به دشمن ندادن: بر مومنان لازم است علاوه بر استوار سخن گفتن به گونه ای تكلم كنند كه كفار مشركان و منافقان آنان را به استهزا نگیرند و به عبارت دیگر: مومنان باید با یكدیگر به گونه ای سخن بگویند كه سوژه به دشمن ندهند. آیه ۱۰۴ بقره هم بیان كننده این مطلب است: ای كسانی كه ایمان آورده اید نگویید: «راعنا» و بگویید: («انظرنا)» و (این توصیه را) بشنوید و كافران را عذابی دردناك است.
۲) سخن گفتن با پدر و مادر:
قرآن كریم برای پدر و مادر مقام و جایگاه بلندی را قائل است و در آیات ۲۳ و ۲۴ سوره مباركه اسراء دستورهای بسیار مهمی را به فرزندان می دهد كه پاره ای از آنها را یاد آور می شویم:
الف) از به كار بردن كلماتی كه خلاف ادب و احترام است مانند گفتن كلمه «اف» كه ناراحتی فرزند را می رساند خودداری كنید: فلاتقل لهما اف / به آنها (حتی) «اف» مگو
ب) از گفتن كلماتی كه باعث رنجش آنان می شود بپرهیزند. مانند: داد زدن و یا درشت سخن گفتن با آنان «ولا تنهرهما / به آنان پرخاش مكن »
ج) بر فرزندان لازم است با پدر و مادر شایسته و با بزرگواری و كریمانه سخن بگویند و از بكار بردن كلمات زشت و ناشایست بپرهیزند: «وقل لهما قولا كریما / و با آنان سخنی شایسته بگوی»
د) بر فرزندان واجب است با پدر و مادر متواضعانه سخن بگویند و از به كار بردن كلمات و سخنان متكبرانه دوری كنند. «واخفض لهما جناح الذل من الرحمه / و از سر مهربانی بال فروتنی بر آنان بگستر»
ه) برفرزند است كه از خدای تعالی برای والدین خود طلب خیر و برای آنان دعا كند و رحمت و آمرزش پروردگار را خواستار شود: «وقل رب ارحمهما كما ربیانی صغیرا / و بگو پروردگارا آن دو را رحمت كن چنانكه مرا در خردی پروردند.»
۳) سخن گفتن با فرزندان:
بر والدین لازم است در گفت و شنود با فرزندان خود نكاتی را رعایت كنند كه در اینجا به پاره ای از آنها اشاره می كنیم:
الف) ادب و مهربانی و دلسوزی:
در آیات مختلف قرآن پیامبران الهی مانند: نوح ابراهیم یعقوب و لقمان(ع) فرزندانشان را با كلمه یابنی مورد خطاب قرار داده اند (۲۸) و این كلمه علاوه بر اینكه رعایت ادب را نسبت به فرزند همراه دارد دلسوزی و شفقت را نیز می رساند. (۲۹)
ب) اندرز و نصیحت:
داستان های مختلفی را كه قرآن مجید از پیامبر الهی(ع) نقل كرده است بیان كننده این مطلب است كه بزرگواران فرزندانشان را با استفاده از بهترین روش یعنی مودبانه و با مهربانی و دلسوزی موعظه و نصیحت و پند و اندرز داده و خطرات دنیایی و آخرتی كردار و پندار را به آنان گوشزد می كردند: و یاد كن هنگامی را كه لقمان به پسر خویش - در حالی كه وی را اندرز می داد - گفت: ای فرزندم به خدا شرك میاور كه به راستی شرك ستمی بزرگ است. (۳۰)
۴) گفتار مسوولان:
در جامعه اسلامی انسان ها دارای حقوق خاص خود هستند و سخن مومنان باید به گونه ای باشد كه حق انسان ها را به ایشان برساند نه این كه حق آنان را از بین ببرد، به خصوص افرادی كه كلام آنان زمینه نفع و زیان را برای دیگران به بار می آورد. مانند: سخن مسوولانی چون قاضی، شاهد، داور و كارشناسان، مفتیان و. . .
قرآن مجید به این گونه افراد دستور می دهد عادلانه سخن بگویید: و چون ]به داوری یا شهادت)سخن گویید دادگری كنید (و عادلانه سخن بگویید) هر چند (درباره ) خویشاوند (شما) باشد (۳۱)
علامه طباطبایی(ره) در این باره می گوید: باید مراقب گفتارهای خود باشید و زبان خود را از حرف هایی كه برای دیگران نفع یا ضرر دارد حفظ كنید و عاطفه قرابت و هر عاطفه دیگری شما را به جانبداری بیجا از احدی وادار نكند. (۳۲)
۵) سخن گفتن شاگرد و استاد با یكدیگر:
قرآن كریم برای گفت و گوی شاگرد و استاد با یكدیگر دستورهایی می دهد كه بیشتر در آیات ۷۸ - ۶۵ سوره مباركه كهف دو گفت و گوی حضرت موسی(ع) (به عنوان شاگرد) با حضرت خضر(ع) (به عنوان استاد) نمود پیدا كرده است.
الف) شیوه های سخن گفتن شاگرد با استاد:
▪ رعایت ادب و فروتنی: موسی(ع) در گفت و گو با معلم خود با كمال ادب و فروتنی سخن گفت: زیرا از معلم خویش اجازه گرفت و به صورت پرسشی با او سخن گفت: من از تو پیروی می كنم تا از آن چه به تو تعلیم داده است و مایه رشد و صلاح است به من بیاموزی .
ز پاسخ استاد را مودبانه گفتن: آنگاه كه خضر(ع) به موسی(ع) گفت: تو هرگز نمی توانی همپای من صبر كنی شاگرد با كمال ادب و احترام پاسخ استاد خویش را داد و گفت: ان شاء الله مرا شكیبا خواهی یافت. جمله «خواهی یافت» و موكول كردن آن را به مشیت الهی ادب موسی در مقابل معلم را بیان می كند.
▪ در هنگام لغزش و اشتباه از معلم عذر خواستن: وقتی موسی(ع) شرط استاد را به اشتباه زیر پا نهاد و بدینگونه لغزشی از او سر زد با عباراتی مودبانه (آیات ۷۳ و ۷۴ سوره مباركه كهف) از معلم خود عذرخواهی كرد.
ب) شیوه سخن گفتن استاد با شاگرد: بر معلم لازم است علاوه بر رعایت ادب در گفتار خویش به چند نكته دیگر نیز توجه كند:
▪ لغزش های شاگرد را به او گوشزد كردن:
خضر(ع) در سه مورد كه شاگردش اشتباه كرد گاهی با جمله آیا نگفتم كه تو هرگز نمی توانی همپای من صبر كنی و در آخر با جمله این بار دیگر وقت جدایی میان من و توست لغزش های شاگرد را به او گوشزد كرد.
▪ با آن كه حضرت خضر(ع) در ابتدا با شاگرد خود شرط كرده بود كه از او سوالی نكند ولی در پایان به او فرمود: به زودی تو را از تاویل آنچه نتوانستی بر آن صبر كنیم آگاه خواهم ساخت و به تمام سوالات موسی(ع) پاسخ داد.
۶) شیوه سخن گفتن زنان با نامحرمان:
خداوند متعال خطاب به زنان پیامبر(ص) چنین می فرماید: ای همسران پیامبر شما مانند هیچ یك از زنان (دیگر) نیستید اگر تقوا پیشه كنید پس به ناز سخن مگویید تا آنكه در دلش بیماری است طمع ورزد و گفتاری شایسته گویید (۳۳) از آیه شریفه استفاده می شود كه بر زنان لازم است در سخن گفتن با نامحرمان افزون بر رعایت آداب گفتار دو نكته دیگر را نیز عملی سازند:
الف) از خضوع در گفتار به گونه ای كه سخن ایشان اشاره به فروتنی تسلیم و فرمانبرداری بدون قصد را داشته باشد مانند: نازك، ظریف، با ناز و كرشمه و با نرمی سخن گفتن با نامحرمان بپرهیزید تا مبادا دل آنان را دچار ریبه و پندارهای شیطانی كرده و شهوتشان را برانگیزانید و در نتیجه مردانی كه بیماردل هستند به خاطر نداشتن و یا كمی ایمان به ایشان طمع ورزند.
ب) بر ایشان لازم است با قول معروف و كلام شناخته شده با نامحرمان تكلم كنند به گونه ای كه سخن ایشان موجب آرامش و اطمینان شنونده شود و نه باعث اضطراب و تشویق خاطر او. سخنی زیبا و به دور از اشاره به فساد و ریبه سخنی كه شرع و عرف اسلامی آن را شایسته و پسندیده می داند و آن كلام موافق با دین و اسلام است.

وبگردی
سرلشگر فیروزآبادی و ویلای 10هزار متری لواسان !
سرلشگر فیروزآبادی و ویلای 10هزار متری لواسان ! - لازم است ذکر شود جنبش عدالتخواه دانشجویی در صورت ادامه تعلل دستگاه‌های مربوطه در تخلیه ملک بیت‌المال، حق اقدامات انقلابی را برای اجبار فرد نامبرده به تخلیه ویلای لواسان، برای خود محفوظ می‌داند.
فیلم | مشکل مقبولیت و مشروعیت در کشور
فیلم | مشکل مقبولیت و مشروعیت در کشور - دکتر حمید ابوطالبی مشاور سیاسی رئیس جمهوری معتقد است که ما یک بار برای همیشه باید مشکل مشروعیت و مقبولیت را در کشور حل کنیم. این درست نیست که بخشی از نظام هم مشروع باشد هم مقبول اما بخش دیگری که از دل همین نظام در آمده است فقط مقبول باشد.
ماجرای تجاوز به 41 دختر از زبان امام جمعه ایرانشهر
ماجرای تجاوز به 41 دختر از زبان امام جمعه ایرانشهر - امام جمعه اهل سنت ایرانشهر : در ماه رمضان به ۴۱ دختر تجاوز شده که از این میان فقط ۳ دختر شکایت کرده اند.
فیلم مهران مدیری در برنامه خندوانه
فیلم مهران مدیری در برنامه خندوانه - برنامه کامل خندوانه با حضور مهران مدیری مهمان ویژه برنامه عید فطر برنامه خندوانه بود و این قسمت از مجموعه خندوانه را خاص کرد.
ویدئو / لطفاً در این مکان اعتراض کنید!
ویدئو / لطفاً در این مکان اعتراض کنید! - بر این اساس، ورزشگاه‌های دستگردی، تختی، معتمدی، آزادی، شیرودی، بوستان‌های گفت‌وگو، طالقانی، ولایت، پردیسان، هنرمندان، پارک شهر و ضلع شمالی ساختمان مجلس شورای اسلامی به عنوان محل‌های مناسب تجمع در تهران تعیین شده‌اند و از این پس معترضان می‌توانند در این محل‌ها تجمع کنند.
انتشار عکس دلخراش حمید بقایی
انتشار عکس دلخراش حمید بقایی - مشاور رسانه‌ای احمدی نژاد دیشب با انتشار عکسی دلخراش از وضعیت جسمی «حمید بقایی» از بازگشت این مجرم پرونده‌ی مالی آن دولت به زندان اوین خبر داد.
سبک عجیب شوی لباس در عربستان حاشیه ساز شد!
سبک عجیب شوی لباس در عربستان حاشیه ساز شد! - در پی برگزاری نمایش مد لباس زنان به سبکی عجیب در عربستان، سر و صدای بسیاری در رسانه ها به راه افتاد. ماجرا از این قرار بود که لباسها بدون مانکن و مانند اشباح در حال پرواز با استفاده از پهباد نمایش داده شدند.
ابداع مکتب «سیاست ورزی چرخشی» به نام ولایتی
ابداع مکتب «سیاست ورزی چرخشی» به نام ولایتی - علی اکبر ولایتی، مرد 37 شغله ای که به جز حوزه دیپلماسی، سالیانیست که کارشناس ادبی، فرهنگی، تاریخی، عرفانی و ... تلویزیون نیز هست، و هر سال دهها جلد کتاب به نام او منتشر می شود. همه ی این سوابق معششع یک سو و چرخش مادام سیاسی او در حوزه های مختلف، در سوی دیگر، کار را به جایی رسانیده که ولایتی را با ابداع مکتب «سیاست ورزی چرخشی» نیز می شناسند! ولایتی در تازه ترین تغییر مواضع خود این بار برجام را که روزگاری…
صحبت های تکان دهنده مادر یکی از دانش آموزان تجاوز شده
صحبت های تکان دهنده مادر یکی از دانش آموزان تجاوز شده - در این ویدئو صحبت های تکان دهنده مادر یکی از دانش آموزان تجاوز شده توسط معلم مدرسه را مشاهده می کنید.
افشاگری پوری بنایی درباره واقعیتی تلخ از ناصر ملک‌مطیعی
افشاگری پوری بنایی درباره واقعیتی تلخ از ناصر ملک‌مطیعی - پوری بنایی به عیادت پناهی رفت و دیدارش با مرحوم ناصر ملک‌مطیعی پس از پخش نشدن برنامه‌هایش از تلویزیون تعریف کرد.
(ویدئو) آزار جنسی گروهی دانش آموزان در مدرسه‌ای در غرب تهران!
(ویدئو) آزار جنسی گروهی دانش آموزان در مدرسه‌ای در غرب تهران! - ماجرای تکان دهنده اذیت و آزار گروهی دانش آموزان یک دبیرستان پسرانه در غرب تهران وارد فصل تازه‌ای شد.
آزاده نامداری هم گزارشگر فوتبال شد!
آزاده نامداری هم گزارشگر فوتبال شد! - در ادامه حضور چهره های شناخته شده در کمپین "خانم گزارشگر"، این بار آزاده نامداری مجری تلویزیون تلویزیون اقدام به گزارش فوتبال کرد. او برای این کار بازی خاطره انگیز ایران - استرالیا در مقدماتی جام جهانی 98 فرانسه را انتخاب کرده است که گزارش ضعیف او با انتقادات فراوانی مواجه شده است، تا حدی که وبسایت مربوط به این کمپین ویدئوی گزارش این او را از سایت حذف کرد.
عکسی عجیب و جنجالی از سید ابراهیم رئیسی
عکسی عجیب و جنجالی از سید ابراهیم رئیسی - عکسی از حضور سید ابراهیم رئیسی در مراسمی ویژه منتشر شده است که گفته می شود متعلق به کنفرانس افق نو در مشهد بوده است. در این عکس حرکات عجیب خانمی با لباس های قرمز، چفیه بر گردن و پرچم در دست در مقابل ابراهیم رییسی به چشم می خورد که توجه کاربران بسیاری را در شبکه های اجتماعی جلب کرده است!