چهارشنبه ۲ اسفند ۱۳۹۶ / Wednesday, 21 February, 2018

جای قرآن در طاقچه «دل» است


جای قرآن در طاقچه «دل» است
● چرا زلال قرآن، در جامعه ما جاری نیست؟
«و در کدام بهار، درنگ خواهی کرد
و سطح روح، پر از برگ سبز خواهد شد».
کمی درنگ و یک سؤال؛ شاید این شروع خوبی باشد برای پیدا کردن نشانی یک دوست؛ ‌دوستی که در هجوم سایه‌‌ها گمش کرده‌ای؛ جایی میان خواب و بیداری؛ ‌میان وهم و حقیقت؛ ‌میان قوانین عبوس روزمر‌گی ‌و آن قدر میان سایه‌ها مانده‌ای که حالا حتی به بودنت هم مشکوکی و با این همه، ‌چیزی ته دلت می‌گوید: کمی آن طرف‌تر، ‌کسی هست؛ ‌کسی که از تو عبور کرده، ‌از رگ گردن نزدیک‌تر‌، در کنج دلت نشسته‌، با تار و پود و رگ و پی‌ات آمیخته و با یک سؤال تو ‌تنها با یک سؤال،‌ در تو حلول می‌کند و سوگند می‌خورد که: «پروردگارت تو را رها نکرده و دشمن نیز نداشته است».۱
راستی رسم رفاقت با کسی که حتی وقتی تو او را فراموش می‌کنی، ‌باز او لحظه‌ای از تو غافل نمی‌شود، چیست؟ شاید به جا آوردن آداب چنین رفاقتی را باید از بزرگانی بیاموزیم که – بنا به گفته خودشان – از رهگذر شاگردی قرآن، به جوهر حقیقت و دولت عشق رسیدند و هم آنان بودند که با الهام از قرآن، ‌هویت تاریخی ما را رقم زدند؛ ‌هویتی که امروز تحت سیطره مناسبات جدید دنیای کنونی، کم‌کم دارد زیر غبار فراموشی رنگ می‌بازد؛ ‌آن هم نه به این دلیل که حرف تازه‌ای نداشته یا آفت زمان به آن آسیب‌زده باشد؛ بلکه ‌تنها به این علت که به غفلت، ‌نگاه از آن برگرفته‌ایم و آن چنان که باید، همچون گذشتگان، در آن تعمق و با آن اُنس نداشته‌ایم.
در این گزارش، برآنیم تا با استناد به دیدگاه‌های جوانان و برخی کارشناسان علوم قرآنی، ‌با ارائه دورنمایی از وضعیت موجود در نحوه ارتباط و بهره‌گیری از قرآن، دلایل مهجوریت آن را نیز بکاویم.
شاید شما درباره راه‌های شکلیِ بهره‌گیری از قرآن و ارتباط با آن، چیزهایی خوانده یا شنیده‌ باشید و همچنین به حسب برداشتی که از این مطالب داشته‌اید، گاهی به خواندن خود آیات و ‌گاهی به خواندن ترجمه و گاهی نیز به خواندن هر دو اهتمام داشته‌اید؛ اما مسلم است که هنوز الگویی روشمند درباره نحوه ارتباط درست با این کتاب – حداقل در شکل عمومی آن – ارائه نشده است و این نکته‌ای است که به ویژه برای اغلب جوانانی که در آغاز آشنایی و مطالعه جدی این کتاب هستند، همچنان مبهم و بی‌پاسخ مانده است. با این همه، شاید بتوان گفت که این، تنها یکی از مشکلاتی است که بر سر راه بهره‌گیری از این کتاب وجود دارد.
حمید فتحی، ۲۴ ساله،‌ دانشجوی رشته ریاضی و دبیر یکی از دبیرستان‌های تهران، در این باره می‌گوید: «حدود دو سال است که جدی‌تر از قبل، قرآن را مطالعه می‌کنم. به طور کلی، فکر می‌کنم قرآن کتابی است که درباره همه چیز زندگی مطلب دارد؛ هم به جنبه‌های معنوی و عرفانی و هم به جنبه‌های مادی زندگی پرداخته است؛ اما مشکلی که من با آن مواجه‌ام، این است که وقتی سؤالی برایم پیش می‌آید، نمی‌دانم چه باید بکنم؛ برای مثال، می‌خواهم بدانم حروف مقطعه قرآن، چه معنایی دارند و ما قرار است از اینها چه چیزی را بفهمیم یا این که چرا در یک سوره، بعضی آیات چندین بار ‌تکرار شده‌اند؟ نمی‌دانم سؤال‌هایم را از چه کسی بپرسم. تفاسیری هم که وجود دارند، به آنها دسترسی ندارم و حتی اگر به آنها دسترسی داشته باشم، بعید می‌دانم برایم قابل درک باشند؛ چون تا جایی که می‌دانم، بسیار سنگین و به صورت تخصصی نوشته شده‌اند و فکر می‌کنم اگر سراغشان بروم، باید احتمالاً تمام زندگی‌ام را تعطیل کنم و تمام وقتم را صرف خواندن تفسیر کنم».
این دبیر ریاضی همچنین می‌گوید: «چرا در مملکت ما این طور جا افتاده که انگار قرآن متعلق به قشر خاصی است؟ ‌من فکر می‌کنم مخصوصاً در بین جوان‌ها این طور جا افتاده که مثلاً قرآن فقط مال آنهایی است که اهل رفتن به مسجدند؛ برای مثال، اگر یک نفر اهل گوش دادن به نوار است یا شکل ظاهری‌اش خیلی امروزی است و به عبارتی متفاوت با جوانان اهل مسجد است، دیگر نمی‌تواند از قرآن استفاده کند! من با همین مقدار مطالعه‌ای که در این دو سال داشتم، مطمئن هستم که همه آدم‌ها مخاطب قرآن هستند و هر کس به سراغش برود، می‌تواند در حد و اندازه خودش از آن استفاده کند».
حرف‌های فتحی مرا به یاد واژه‌ای در خود قرآن – که بسیار هم تکرار شده – انداخت؛ واژه «ناس» و این که قرآن برای همه مردم است و تمام عالم، مخاطب آن هستند؛ بی‌هیچ قید و شرطی و فارغ از هر رنگ و نژاد و مسلک و مرامی؛ اما با این شرط که این «ناس»، خودش را با قرآن نزدیک و دوست کند و برداشت درستی از آیات قرآن داشته باشد..
مینا شهسواری، ۲۷ ساله و دانشجوی ادبیات فارسی هم عملکرد نامطلوب برخی دست‌اندرکاران امور قرآنی را علت اصلی دلزدگی جوانان از قرآن می‌داند و می‌گوید: «این که می‌گویند قرآن کتاب زندگی است، ما در کدام کتاب درسی‌مان از مدرسه گرفته تا دانشگاه، این را دیده‌ایم؟ به جز درس معارف و یکی دو واحد قرآن، کجا ما درباره این کتاب چیزی می‌خوانیم؟ ما جسته و گریخته از قول عالمان می‌شنویم که مثلاً قرآن درباره ستاره‌شناسی، نجوم و... ، حرف‌های زیادی دارد؛ اما نمی‌دانیم که این گونه مطالب را در کدام منابع یا نشریات، می‌توانیم مطالعه کنیم».
به باور کارشناسان این عرصه، مهجوریت قرآن در جامعه ما، دلایلی بسیار ریشه‌ای‌تر و جدی‌تر دارد. دکتر غلامرضا زکیانی، استاد دانشگاه می‌گوید:
«قرآن تنها برای جوانان، مهجورنیست؛ بلکه برای همه مهجور است؛ برای بزرگان، برای روحانیت و به طور کلی برای همه و جوانان، طبقه‌‌ای مستقل و جدا از بقیه مردم نیستند. قرآن برای همه ما مهجور است؛ برای زن و مرد، باسواد و بی‌سواد، حوزه‌ای و دانشگاهی و... طبیعی است که وقتی این بعد برای همگان وجود دارد، برای جوانان به طریق اولی وجود دارد؛ برای این که دیگران لااقل یک تقید و تعبدی از سال‌های گذشته دارند؛ اما جوانان ما امروز در معرض بمباران اطلاعاتی از طریق ماهواره، اینترنت و... هستند. اگر تقصیری هست، قطعاً مربوط به جوانان نیست؛ بلکه مربوط به بزرگ‌ترهاست و ما موظف هستیم که این مشکل را حل کنیم».
دکتر زکیانی در تحلیل علل مهجوریت قرآن، می‌گوید: «عده‌ای گمان می‌کنند علت مهجوریت قرآن، عربی بودن زبان آن است؛ اما من فکر می‌کنم که این طور نیست؛ چون دراین صورت باید آنهایی که عرب زبان هستند و زبان مادری‌شان عربی است، ‌قرآن، همه زندگی‌شان شده باشد که البته این طور نیست! ضمن این که ترجمه‌های بسیار خوب و روانی از قرآن به بازار آمده که کاملاً مشکل زبان را حل می‌کنند».
این استاد دانشگاه در ادامه تحلیل خود به مسئله اختلاف مذاهب در صدر اسلام اشاره می‌کند و می‌گوید: «اختلاف موجب شد که هر مذهب، برای اثبات حقانیت خود، بیشتر به احادیث مراجعه کند و این موضوع سبب شد تا مراجعه به احادیث، رواج بیشتری پیدا کند و مراجعه به قرآن، کمتر شود».
اما چرا قرآن که مورداشتراک شیعه و سنی است، این قدر مهجور شده است و کمتر مورد استناد قرار می‌گیرد.
دکتر زکیانی در ادامه، ضمن تأکید بر این نکته که اهل بیت‌علیهم‌السلام نیز هر چه دارند، از قرآن دارند، می‌افزاید: «شیعه‌ای که تحقق علمی و عینی اسلام است، افتخارش به این است که از قرآن برآمده و همه چیزش در قرآن است و «اهل بیت»‌ او علیهم السلام نیز همه چیز را از قرآن می‌دانند. در روایتی از امیرالمؤمنین علیه السلام نقل شده که کسی از آن حضرت پرسید: ‌به شما وحی می‌شود؟ حضرت فرمود: نه، به من وحی نمی‌شود؛ اما من هر چه دارم، از حکومت قرآن و لطف قرآن و تدبر در قرآن دارم.
اتفاقاً ما در سایه قرآن، اهل بیت‌علیهم‌السلام را بهتر می‌شناسیم و برعکس، در سایه اهل بیت‌علیه‌‌السلام هم قرآن را بهتر می‌شناسیم. اهل بیت‌علیهم‌السلام نیز هر چه دارند، از قرآن دارند. آیا همین دلیل کافی نیست که به اهمیت ارتباط با قرآن پی ‌ببریم»؟
دور از دسترس عموم نشان دادن رجوع به قرآن و نیز تأکید بیش از حد بر اهمیت مسئله تجوید و بسنده کردن به آیات احکام، از دیگر دلایلی هستند که دکتر زکیانی در تحلیل علل مهجوریت قرآن بیان می‌کند و می‌گوید: «اگر بتوانیم آماری از شیوه ‌نگرش عامه مردم به دین بگیریم، خواهیم دید که اغلب مردم، دین را از منظر احکام می‌بینند؛ ‌یعنی باید و نبایدهایی مثل نماز، روزه و حجاب؛ در حالی که در قرآن، فقط پانصد آیه مربوط به احکام است؛ یعنی کمتر از ده درصد؛ حال سؤال این است که پس ۹۰ درصد بقیه قرآن چیست؟ ‌خداوند، این همه از توحید، نبوت، معاد و دیگر معارف و موضوعات در قرآن سخن گفته؛ به طوری که در هیچ جای دیگری نظیرش را نداریم. چرا اینها در بین ما نیستند؟ از طرفی قرآن را چنان دور از دسترس فرض کرده‌ایم که ‌اغلب افراد تصور می‌کنند که این کتاب نمی‌تواند جنبه کاربردی داشته باشد».
دکتر زکیانی با اشاره به وجود دو بُعد تربیتی و تفسیری در قرآن، می‌گوید: «تلقی عمومی این است که چون قرآن دارای بطون است، بنابراین، فهم قرآن، تخصصی می‌خواهد که از عهده ما خارج است. در این که قرآن تخصص می‌خواهد، شکی نیست و در این که قرآن بطونی دارد، نیز کسی تردید ندارد؛ اما باید این را به یاد داشته باشیم که قرآن دو بعد دارد؛ بعد تربیتی و بعد تفسیری؛ آن چیزی که تخصص می‌خواهد، بعد تفسیری قرآن است؛ اما بعد تربیتی آن که تمام خطاب‌هایش مانند: «یا ایها الانسان» و «یا ایها الذین آمنوا»، بسیار ساده و در حد درک عمومی می‌باشد و برای همگان قابل فهم است».
در زمینه یافتن راهکارهای کارآمد، به منظور کم کردن فاصله مردم و به ویژه جوانان با قرآن، برخی بر این باورند که بهره‌گیری از زبانی متفاوت – مثل زبان هنری – می‌تواند تأثیری به مراتب عمیق‌تر و مؤثرتر داشته باشد. فرج‌ الله سلحشور یکی از فیلم‌سازان کشورمان بر چنین باوری است. او که خود دستی در زمینه فیلم‌سازی به روایت قرآن دارد و هم اکنون نیز مشغول ساخت سریال تلویزیونی حضرت یوسف‌علیه‌السلام است، می‌گوید: «اگر بخواهیم قرآن از این مهجوریت در بیاید، بایستی آن را در قالب داستان، رمان، فیلم، تئاتر و سریال عرضه کنیم؛ تا جوان‌ها از ارزش‌های ناب قرآن آگاه شوند و قرآن از این مهجوریت بیرون بیاید».
سلحشور ضمن گله از عملکرد صداوسیما و رسانه‌های جمعی می‌گوید: «من گمان می‌کنم جمهوری اسلامی همان قدر که برای امور اقتصادی، صنعتی، سیاسی یا نظامی بها قائل می‌شود، اگر همان مقدار هم برای امور فرهنگی و مذهبی بها قائل می‌شد، قرآن در بین جوانان ما این قدر مهجور نبود».
سلحشور همچنین ضمن تأکید بر ضرورت به کارگیری روش های خلاقانه و نو در عرصه ترویج قرآن، تصریح می‌کند: «تا زمانی که قرآن فقط در قالب سنتی‌اش تبلیغ می‌شود و تبلیغ در خصوص ارزش‌های الهی و قرآنی، منحصر به منبر و کتاب است – آن هم در سطح بسیار محدود – مهجوریت قرآن همچنان ادامه خواهد داشت».
علاوه بر آن چه دکتر زکیانی و فرج الله سلحشور در بررسی و تحلیل علل مهجوریت قرآن و نیز ضرورت بهره‌گیری از این کتاب آسمانی به معنای عام آن عنوان کردند، می‌توان این موضوع را به ویژه در جنبه کاربردی آن از منظر دیگری نیز مورد دقت قرار داد؛ جنبه‌ای که امروزه بسیاری از روان‌شناسان و مربیان تربیتی بر آن تأکید می‌کنند و بر واکنش‌های مثبت آن اذعان دارند.
دکتر فرید فدایی، ‌نویسنده و روان‌شناس، در این باره می‌گوید: «یکی از مشکلات دوره جاری در همه جهان، عبارت است از فشارهای روانی بیش از حدی است که برخی از آنها ناشی از صنعتی شدن جهان است؛ به این معنی که جامعه‌ای که دارای ارزش‌های ثابت است، تبدیل به جامعه‌ای با ارزش‌های متغیر می‌شود؛ دگرگونی‌ها تبدیل به قاعده می‌شوند و در نتیجه، انسان مرتباً نیاز به سازگاری با شرایط جدید دارد. این، همان حالتی است که تحت عنوان فشار روانی از آن یاد می‌شود و یکی از مهم‌ترین عواملی که می‌تواند در کاهش این فشار روانی تأثیر داشته باشد، اعتقاد به وجود خداوند است؛ به این ترتیب که انسان با آگاهی از این که یک نیروی ماورایی، همیشه مراقب اوست و هر رویدادی، حکمتی دارد، احساس آرامش می‌کند.
با توجه به این که انسان مذهبی هر رویدادی را گرچه در آغاز به نظر ناخوشایند آید، به عنوان امتحانی از سوی خداوند تلقی می‌کند، و در نتیجه، با آرامش و با صرف نیرو می‌کوشد تا به صورت سازنده بر آن مشکل غلبه کند. اگر چنین اعتقاد و ایمانی در کار نباشد، انسان با توجه به توانایی محدود خود، در برابر فشارها از پا در می‌آید. از این رو، هر عاملی که انسان را متوجه وجود خداوند و معنی‌دار بودن حیات نماید، می‌تواند در کاهش فشار‌های روانی و در نتیجه در بهبود کیفیت زندگی و کم کردن تنش‌ها، پرخاش‌گری‌ها و جرایم – که نمود یک جامعه پراضطراب است – نقش داشته باشد».
دکتر فدایی با اشاره به این نکته که امروز با پژوهش‌های زیادی در زمینه ‌روان‌شناسی و قرآن روبه‌رو هستیم که تأثیر کارکردهای دینی را بر بهبود نشانه‌های روانی اثبات می‌کنند، یادآور می‌شود: «در ایران نیز پژوهش‌های قابل توجهی انجام گرفته است که نشان می‌دهد تلاوت آیات قرآن، حتی برای کسی که در حالت بیهوشی است، باعث کمتر شدن میزان نیاز او به داروهای هوشبری می‌شود. بنابراین، اگر شنیدن کلام خداوند به تنهایی تا این حد مفید باشد، آن گاه باید دید که شنیدن و مطالعه این کلام همراه با ادراک محتوای آن، تا چه حد می‌تواند بر جسم و بلکه بر جان انسان تأثیر مثبت و حیات‌بخش داشته باشد؛ زیرا قرآن، بهترین وسیله برای آگاه شدن همه انسان‌ها از قدرت لایزال و چشمه پرمهر خداوندی است. بنابراین، یکی از عوامل پیش‌گیری، درمان و توان‌بخشی در برابر سختی‌های زندگی، آشنایی با قرآن است».
امید آن که همه ما به یاد داشته باشیم که اگر چه به عنوان یک انسان عادی قادر نیستیم به کنه و بطن قرآن برسیم، اما به مصداق تعبیر خود قرآن می‌توانیم به این دعوت پاسخ دهیم و به قدر وسع خودمان از نور آن برخوردار شویم. چنان که در قرآن آمده است: «و هر آینه قرآن را برای یادآوری و پند گرفتن، آسان ساختیم؛ پس آیا پند گیرنده‌ای هست»؟
آب دریا را اگر نتوان کشید
پس به قدر تشنگی باید چشید

لعیا درفشه
۱. ضحی، آیه ۳.

منبع : نشریه الکترونیکی پرسمان

مطالب مرتبط

روش شناسی آیات الاحکام در تفسیر اهل بیت(ع)


روش شناسی آیات الاحکام در تفسیر اهل بیت(ع)
امامان معصوم(ع) توجهی خاص به بیان احکام الهی داشته اند, فراوانی روایات رسیده ازآن بزرگواران گواه این مدّعاست. از سوی دیگر آن بزرگواران عنایت ویژه بر مرجعیت قرآن ولزوم استفاده ازآن داشته اند. نتیجه طبیعی این دو آن است که (آیات الاحکام) مورد توجه ویژه اهل بیت(ع) قرار بگیرد.
فتوا دادن ازنظر امامان اهل بیت(ع)کاری است بس خطیر واگر پای استنباط از قرآن به میان آید, این حساسیت دوچندان خواهد شد, زیرا برای شناخت قرآن افزون بر آشنایی با زبان عرب, شناخت سبک ویژه بیانی قرآن نیز ضرورت دارد. آشنایی کلی با جهان بینی قرآنی نیز شرط لازم دیگری برای درستی استنباط احکام ازآن است. بنابراین تنها آشنایی با زبان عربی برای تفسیر قرآن واستنباط نظریه آن کافی نیست, همان گونه که تنها آشنایی با برخی از دانشهای مربوط به فهم استدلال, مثل منطق نیز, در فهم آن کافی نیست, دانستن زبان عربی, قواعد استدلال, شناخت سبک ویژه قرآن وآشنایی با جهان بینی قرآنی از ارکان مهم فهم و استنباط احکام قرآنی است.
هرکتابی به دلیل این که به زبانی از زبانهای موجود نوشته می شود, از قواعدی پیروی می کند که هر کتاب یا نوشته دیگر مجبور است از آن قواعد پیروی کند. در ارائه پیام, گاه مطلب به صورت (عام) بیان می شود و پس از آن ویژگیهای آن ذکر می شود تا آن کلام عام را تخصیص بزند, گاه مطلب به اجمال مطرح می شود وسپس در موقعیت مناسب ابعاد آن به تفصیل بیان می شود, گاه مطلب امری انتزاعی و ذهنی است, گاه امری خارجی و واقعیتی ملموس و… که در اصطلاح فقه و اصول فقه ازاین مسائل زبانی با عناوین عام و خاص , مطلق و مقیدّ , مجمل و مبیّن , مفهوم ومصداق و… یاد می شود.
واز سویی, بیشتر آثار مهم, سبک ویژه ای دارند, این سبک ویژه, به آن آثار برجستگی می دهد. بی توجهی به آن سبک می تواند سبب دوری ازفهم, یا بدفهمی آن متون شود. ازجمله می توان به سبک ویژه متون قانونی, علوم تجربی ومتون ادبی اشاره کرد.
درمتون قانونی و ادبی, واژگان بسیار اهمیت دارند, اصطلاحات و تعبیرات جایگاه مهم و درخور توجهی دارند که نمی توان بدون درک آنها و توجه به دقت به کاررفته درآنها به فهمی صحیح دست یافت. ونیز, طبیعی است که نمی توان ساخت جمله ها را بی اهمیت تلقی کرد. ساخت نحوی دوجمله, با واژگان همانند, می تواند دومعنای به طور کامل متفاوت را برساند. برای تفسیر قانون اساسی و یا دیوان حافظ شیرازی ویا دیوان بیدل دهلوی باید درآغاز سبک بیانی آنها را بشناسیم, برای فهم مقصود, ضروری است بدانیم دریک متن قانونی تلاش می شود مرز معنایی واژگان, تعابیر و اصطلاحات مشخص شود, از واژه های چند معنی(لفظ مشترک)یا استفاده نمی کنند ویا در صورت استفاده, قرینه ای روشن برای نشان دادن معنای مقصود قرار می دهند.امّا در متون ادبی, بویژه شعر چند معنایی واژگان نه تنها ناپسند نیست, بلکه سبب ایهام شاعرانه نیز خواهد شد که اگر تکلّفی در انتخاب آن به کار نرفته باشد, جزو روشهای هنری شاعران به حساب می آید.
کلمات قانون, محکم, صریح, تعریف شده و خالی از عناصر خیال و عاطفه است, یعنی هیچ کسی انتظار ندارد دریک متن قانونی, تصویری زیبا ازیک عاطفه انسانی بیابد که با عنصر خیال درهم آمیخته باشد و براحساس خواننده اثر بگذارد, ولی درمتون ادبی, بویژه شعر, عاطفه و خیال که ایماژ و تصویرهای شاعرانه جزء آن است, نقش اصلی را دارند. گرچه درمتن قانون و ادب, می توان به شکایت برخورد, درقانون به صورتی خشک ابعاد حقوقی مسأله درباره شاکی ومتهم بررسی می شود, ولی در شعر, عاطفه شاکی است که مورد توجه قرار می گیرد, و خواننده و شنونده را متأثر می کند:
اشک من رنگ شفق یافت زبی مهری یار… (حافظ)
منظور از بیان این مطلب این است که امامان معصوم(ع) هم برشناخت عمومی زبان و هم بر سبک ویژه ٌ قرآنی تکیه دارند.
صرف نظر از اعجاز بیانی قرآن, که البته آن هم جزء سبک ویژه قرآنی است, قرآن دربیان معارف واحکام روش و سبک ویژه ای دارد. گاه این روش مربوط به ساخت زمانی بیان حکم است, که شأن نزولها می توانند کمک خوبی برای فهم ساخت معنایی آیات قرآنی, دراین بعد باشند وگاه مربوط به ساخت بیانی قرآن, مثل وجود محکم و متشابه, ظهر وبطن, ناسخ و منسوخ و… درقرآن.
بنابراین, برای دریافت احکام از قرآن کریم هم باید به دیدگاه خاص قرآن شناسانه مسلح بود وهم به فهم جهان بینی قرآنی ونیز باید به مراجعی تکیه داشت که قرآن درخانه آنان نازل شده است, بدین منظور است که دیدگاه اهل بیت(ع)را درباره آیات الاحکام با دقّت مورد پژوهش قرار می دهیم تا دریابیم اسوه های ما با چه روشهایی احکام را از قرآن استنباط می کرده اند, تا از آنان الگو بگیریم.
● روش شناسی تفسیر اهل بیت(ع) درآیات احکام
می توان استناد اهل بیت(ع) به قرآن را درفقه به سه روش تقسیم کرد:
۱) تمسّک
۲) تبیین
۳) تدبّر
جای این پرسش وجود دارد که فرق تمسّک با تبیین و تدبّر چیست؟ مگر درنهایت تبیین هم به تمسّک نمی انجامد؟ بیان معنای آیه یا سوره, بیان حکم آن است و تدبّر نیز آیا چیزی به جز تمسّک می تواند باشد؟ و در اصل اگر تدبّر جز برای دریافت و تمسّک باشد مفید است؟ بنابراین برای دوری از ابهام, درباره منظور ازهرکدام ازاین اصطلاحات, درجای خودش توضیحاتی خواهیم داد.
▪ تمسّک
منظور از تمسّک, این است که امامی از امامان معصوم(ع)برای بیان حکم, آیه ای را تلاوت کند که حکم به صراحت درآن موجود باشد وآیه مورد نظر دربیان حکم آنقدر روشنی داشته باشد که امام(ع)بتواند برفهم مخاطب اعتماد کند ودرباره معنای آیه شرحی ندهد. بنابراین تمسّک در مواردی است که آگاه کردن از وجود حکمی در قرآن منظور باشد.
به چند مورد ازموارد تمسّک اهل بیت(ع)به قرآن, اشاره می شود,
(۱. عن الزهری, عن علی بن الحسین(ع), قال: صوم السفر و المرض, ان العامة اختلف فی ذلک, فقال قوم: (یصوم) و قال قوم: (لایصوم), وقال قوم (ان شاء صام و ان شاء افطر) امّا نحن فنقول:
ییفطرفی حالین جمیعاً, فان صام فی السّفر او حال المرض, فعلیه القضاء, وذلک بانّ اللّه یقول:
(ومن کان منکم مریضاً او علی سفر فعدّة من ایّام اخر یرید اللّه بکم الیسر و لایرید بکم العسر) ۱ بقره/۱۸۵
زهری, از امام زین العابدین (ع) نقل کرده است که آن حضرت فرمود: درباره روزه در سفر و بیماری اهل سنّت اختلاف کرده اند, برخی گفته اند: (واجب است روزه بگیرد) برخی می گویند: (واجب نیست روزه بگیرد) برخی گفته اند: (اگر خواست روزه بگیرد واگر خواست افطار کند وامّا ما می گوییم:
درهرسفر و بیماری, روزه افطار می شود, بنابراین اگر کسی در سفر یا درحال بیماری روزه بگیرد قضای آن روز براو واجب است, زیرا خداوند می فرماید:
(وآن کسی که بیمار یا در سفر است, روزهای دیگری را به جای آن روزه بگیرد, خداوند راحتی شما را می خواهد ونه زحمت شما را…)
ظاهراً تمسّک حضرت سجاد(ع)به (فعدّة من ایّام اخر) است, زیرا دراین آیه مبارکه حکم مسافر ومریض به طور مطلق این است که روزهایی دیگر, غیر از روزهای بیماری و سفر آن روزه را قضا کنند, فرقی نمی کند که روزه را طبق دستور قرآن افطار کرده باشد ویا مخالفت ورزیده, افطار نکرده باشد.
عن بعض اصحابنا, قال: اتت امرأة الی عمر, فقالت: یا أمیرالمؤمنین! انّی فجرت, فاقم فیّ حدّ اللّه, فأمر برجمها, وکان امیرالمؤمنین حاضراً, قال: فقال له: سلها کیف فجرت. قالت: کنت فی فلات الأرض, اصابنی عطش شدید, فرفعت لی خیمة, فأتیتها, فاصبت فیها رجلاً اعرابیاً, فسألته الماء, فأبی علی أن یسقینی, الاّ ان امکنه من نفسی, فولیت عنه هاربة, فاشتدّ بی العطش حتّی غارت عینای و ذهب لسانی, فلمّا بلغ ذلک منّی, اتیته فسقانی و وقع علیّ فقال له علی(ع)هذه الّتی قال اللّه:
(فمن اضطرّ غیرباغ ولاعاد…) (بقره / ۱۷۳)
وهذه غیرباغیة ولاعادیة, فخل سبیلها. فقال عمر: لولا علی لهلک عمر.)۲
برخی از اصحاب ما نقل کرده اند: زنی پیش خلیفه دوّم آمد و گفت: ای امیرمؤمنان! من مرتکب فجور شده ام, پس حدّ خدا را برمن جاری کن!
خلیفه به رجم آن زن دستور داد.
امیرالمؤمنین(ع)حاضر بود, فرمود:
ازاین زن بپرس چگونه مرتکب فجور شده است.
زن عرض کرد: در بیابانی بی آب و علف بودم, به شدّت تشنه شدم. خیمه ای به نظرم رسید. به آن خیمه رفتم. درآن جا با مردی بادیه نشین روبه رو شدم, ازاو آب خواستم. ازآب دادن به من ابا کرد, مگر این که خودم را دراختیار او بگذارم. با ترس ازآن جا دور شدم. تشنگی ام بیشتر شد, تاآن جا که چشمانم جایی را نمی دید, زبانم از سخن بازماند. وقتی به آن حالت افتادم, پیش آن مرد رفتم, او به من آب داد و سپس با من درآمیخت.
علی (ع)به خلیفه دوّم فرمود: این آن چیزی است که خداوند می فرماید: ([مگر] آن کس که مجبور شود, در صورتی که ستمگر و متجاوز نباشد… ) واین زن ستمگر و متجاوز نیست, پس راهش را باز کن تا برود.
دراین هنگام خلیفه گفت: اگر علی (ع)نبود عمر (با این حکم خویش)هلاک شده بود.
نمونه های دیگری هم می توان دراین قسمت ارائه کرد, ولی برای پرهیز از طولانی شدن سخن به همین موارد اکتفا می شود.
مطالعه موارد تمسک, می تواند به ما کمک کند, تا با مطالعه آنها, معنای آیات و موضوع مورد اشاره درآنها را بهتر درک کنیم. واز سوی دیگر, این موارد دلیل خوبی برای حجت بودن ظواهر قرآن ازدیدگاه مذهب تشیع است که هم به فقیه شیعی راه را نشان می دهد وهم برای محققان غیرمسلمان یا غیرشیعی, که برای شناخت بهتر تشیع تحقیق می کنند, مفید خواهد بود.
▪ تبیین
مقصود ما از اصطلاح (تبیین) مواردی است که امامان معصوم(ع)با دیدی زبان شناختی و با توجه به عناصر عمومی زبان, یا عناصر ویژه زبان عربی, یا عناصر سبکی ویژه قرآن کریم, واژگان, تعبیر و یا جمله ای را تبیین می کنند که گاه در تبیین آیات دیدگاه ژرف زبان شناختی به چشم می خورد. گاه هدف تبیین جایگاه دستوری واژه در جمله است.
این نوع بیان در بیشتر موارد غیرمستقیم است ومعنا ی جمله با توجه به جایگاه آن واژه درجمله بیان می شود; یعنی بدون آن که از فاعل بودن واژه سخن گویند, جمله را گونه ای معنی می کنند که آن واژه در ساخت دستوری جمله جایگاه فاعل را بگیرد. مواردی را که امامان معصوم(ع) بادیدی جامعه شناختی (مردم شناسی و فرهنگ شناسی مخاطبان زبان قرآن-عربها)* مفهوم واژه یا جمله ای را بیان می کنند, درهمین قسمت می توان مورد مطالعه, قرار داد.
● تبیین با تکیه بر عناصر عمومی زبان
برخی از مسائل مربوط به فهم قرآن, شناخت عناصری است که در زبانها عمومیت دارند. این مسائل بیشتر مربوط به ساخت دستوری جمله هاست که جمله ساخت شرطی داشته باشد, یا موصولی ویا استثنایی. برخی از مسائل آن هم مربوط به گوینده است که درمقام بیان باشد, قصد تفهیم داشته باشد واز عناصری که به جمله معنی طنزگونه بدهد استفاده کند یا نه. درمنطق که ترازوی تفکر است, به دلیل ارتباط با کلام, بحثهای مبسوطی درباره معنای جمله های دارای ساختهای دستوری متفاوت انجام می شود(قضیه حملیه و شرطیه وانواع هریک) دراصول نیز بحثهایی درباره مباحث معنی شناختی انجام می شود که گاه بسیار ظریف وموشکافانه است. (مباحث الفاظ ومفاهیم)ودر زبان شناسی جدید نیز مباحثی بسیار ارزشمند درباره مسائل زبان مطرح است. ما درفهم مواردی ازاین قبیل, در گفت وگوهای روزمره خود بسیار طبیعی رفتار می کنیم, همان گونه که درمورد گام برداشتن, آهسته, تند, با احتیاط ویا در مواقع مناسب بی خیال راه می رویم, درهنگام سخن گفتن هم بدون نیاز به هیچ زحمتی واژگان رادر قالبهای خاص می ریزیم وبیان می کنیم, سخنان دیگران را هم به آسانی درک می کنیم, امّا هنگامی که می خواهیم مطلبی علمی, قانونی یا ادبی را به گونه ای عمیق درک کنیم, نیازمندیم همان قواعد عمومی زبان را با دقّت بیشتری مورد توجه قرار دهیم. مثل این که شرط در ساخت جمله, مفید چه معنای ضمنی است؟ و به اصطلاح دانشمندان علم اصول آیاجمله ٌشرطی مفهوم هم دارد یا نه؟ یا جمله های انشایی و خبری چه تفاوتهای با هم دارند؟…
همان گونه که پیش از این هم تذکر دادیم, امامان معصوم(ع) برای شناخت معنای قرآن بر ضرورت شناخت عناصر عمومی زبان تکیه می کنند, البته بهره ای که ازاین گونه روایات می توان برد, علاوه بر استفاده از آن موارد در موضوع مشخص و فهم حکم قرآنی, این است که می فهمیم عناصر عمومی زبان, زبان مردم, در قرآن نیز وجود دارد. بنابراین به عنوان یک اصل می توانیم به (مثلاً) مفهوم ساخت شرطی جمله در قرآن به همان گونه استناد کنیم که به همین مفهوم در ساخت شرطی کلام مردم, وبه اصطلاح فهم عرف را از زبان رسمیت می بخشد.
این بهره گیری برای دانشجویان علوم دینی, که در مکتب اهل بیت(ع)پرورش یافته اند, چیزی تازه نیست, ولی هنگامی که به آثار آن در استنباط احکام ودیدگاه کلامی مذاهب مختلف اسلامی و ارزش علمی آن از دیدگاه زبان شناسی توجه کنیم, اهمیت این مطلب روشن خواهد شد.
این را نیز باید توجه داشت که بیان امامان, صرف نظر از حجت بودن شرعی آن برای امامیه, از ابعادی دیگر نیز قابل استناد است, زیرا امامان(ع)با زیستن درعصر نزول قرآن ویا بسیار نزدیک به آن, اهل زبان قرآن بودند, آن هم با معنای زمان نزول. اگر دگرگونی زبان را در واژگان ومعنی در طول تاریخ حیات آن در نظر داشته باشیم, آن وقت ارزش سندی تبیین ائمه برای هر محققی, شیعه یا سنّی وحتّی غیرمسلمانان (پژوهشگران غربی و مستشرقان)روشن می شود. افزون براین, روایات صحیح ما, تلقی بخش عظیمی از مسلمانان است از مسائل قرآنی که افقهای گسترده ای را فرا روی پژوهشگران درمعارف این آیین الهی قرار می دهند. البته این بهره ها ضمنی هستند وبهره اصلی برای فقهای امامیه است.
● تبیین واژگان, تعبیرات و اصطلاحات قرآنی
ائمه هدی(ع)در بسیاری از موارد, در پاسخ پرسشهای مکرر مراجعان, برخی از آیات را معنی کرده اند, آنچه دراین موارد مهم است, استفاده ازخود این تبیینهاست, زیرا شمار آیات قرآن محدود است واین تبیینها هم ما را از سرگردانی در قاموسهای متداول رها می سازد. سؤالها گاه درباره معنای واژه وتعبیر قرآنی است وگاه در باره اصطلاحات قرآنی. طبیعی می نماید که فقیه می تواند درفهم حکم از آیات, ازاین تبیینها استفاده کند.
(وفی روایة ابی الجارود, عن ابی جعفر(ع)فی قوله: (غیرمتجانف لاثم) (مائده/۳) قال: یقول (غیرمتعمد لاثم) ۳
در روایت ابی الجارود از امام باقر(ع) آمده است که آن حضرت درباره آن قسمت از آیه ای که می فرماید: (غیرمتجانف لاثم) فرمود: یعنی تعمّد به گناه نداشته باشد.
(حدثنی أبی, عن أبی الصباح, عن اسحاق بن عمار, عن أبی عبداللّه(ع)فی قوله تعالی(ولاتجهر بصلاتک ولاتخافت بها) (اسراء/۱۱۰) قال: الجهربها رفع الصّوت و التخافت مالم یسمع باذنک , واقرأ مابین ذلک. )۴
علی بن ابراهیم قمی می گوید: پدرم از أبی صلاح , از اسحق بن عمار, از امام صادق(ع)روایت کرده اند که آن حضرت درباره آیه ای که می گوید: (نمازت را زیاد بلند یا آهسته نخوان… ) فرمود: (جهر) یعنی بلند کردن صدا و (تخافت) یعنی آن که صدایت را به گوش نشنوی, درمیان این دو حالت قراءت کن.
گاه تبیین, مربوط به تعبیرات یا اصطلاحات خاص قرآنی, مثل(انفال), (احصان) وامثال اینهاست. از جمله, می توان به نمونه زیر اشاره کرد:
(عن زرارة, عن ابی عبداللّه(ع)قال قلت له: ماتقول فی:( یسئلونک عن الانفال قل الانفال لله والرسول((انفال/۱) قال وهی کل ارض جلا اهلها من غیر أن یحمل علیها بخیل و لارکاب, فهی نفل للّه و للرّسول.)۵
زراره گفت: از امام صادق(ع)پرسیدم: منظور از (انفال) دراین آیه چیست؟ حضرت فرمود: هرسرزمینی که ساکنان آن بدون این که مورد تهاجم سواران اسلام قرار بگیرند, کوچ کنند, آن زمینها جزء انفال ومخصوص خدا و پیامبر(ص) اوست.
● تفسیر تعبیرات مبهم زبان با استفاده از قرآن
در روایات, مواردی هست که واژه ای(مبهم) با استفاده از مورد کاربرد آن در قرآن تبیین شده است, مثلاً واژه هایی مثل(حین) , (جزء) , (سهم) , (زمان) و مانند آنها که محدوده ای مشخص ندارند, با توجه به کاربرد آنها درقرآن کریم, تبیین شده اند واز حالت ابهام بیرون آمده اند. البته درمواردی که بهره فقهی ازآن به دست می آید.
(عن احمد بن محمد بن ابی نصر, عن أبی الحسن(ع)قال: سألته عن رجل اوصی بسهم من ماله, ولیس یدری ایّ شئ هو؟ قال السهام ثمانیة, و کذا قسمها رسول اللّه(ص) ثمّ تلا: (انّما الصدقات للفقراء والمساکین و… ) الی آخر الآیة, (توبه / ۶۰) ثمّ قال: انّ السهام واحد من ثمانیة.)۶
محمّدبن أبی نصر می گوید از أبی الحسن(ع)پرسیدم : مردی که درباره سهمی ازمال خود وصیت کرده است, ونمی داند که سهم چقدراست.
امام (ع)فرمود: سهام هشت تاست و پیامبر (ص) چنین تقسیم کرد. آنگاه این آیه را تلاوت فرمودند: (زکات مخصوص فقراء و مساکین و… است) , سپس فرمود: سهم یکی از هشت است.
(مردی از خراسان نقل کرده است که شخصی مرد, و درباره صدهزار درهم به من وصیت کرد وبه من امر کرد که یک جزء ازآن را به ابوحنیفه بدهم. ازامام صادق(ع)دراین باره پرسید, ابوحنیفه هم حاضر بود, امام صادق به ابوحنیفه فرمود درباره [مقدار] آن چه می گویی؟
ابوحنیفه گفت: ربع [یک چهارم]
حضرت به ابن ابی لیلی فرمود: [تو بگو] او هم گفت: یک چهارم.
پس حضرت صادق(ع)فرمود: به چه دلیل جزء یعنی یک چهارم؟
گفتند: کلام خداوند که می فرماید:
([ای ابراهیم] پس چهارگونه پرنده را انتخاب کن وآنها را قطعه قطعه کن [ودرهم بیامیز] سپس برهر کوهی قسمتی ازآن را قرار بده… )
امام صادق(ع)فرمود: این درست است که پرندگان چهارتا بوده اند, امّا [باید دانست که] کوهها چند تا بوده اند. زیرا جزءها به اندازه شمار کوهها بودند, نه به اندازه شمار پرندگان. عرض کردند: ماچنین پنداشتیم که چهارتا بوده اند.
حضرت فرمود: خیر, ده کوه بوده است.)۷
دراین نمونه ها بیان مبهمات با آیات قرآنی صورت گرفته است. درنمونه اخیر, نوع استفاده شاگردان حضرت ازآیه مورد سرزنش قرار نگرفته است, امام این گونه استفاده را می پذیرند, ولی بی دقتی آنان را تصحیح می کند.
ازاین نمونه روایات هم نمونه هایی در دست است که شمار آنها هم اندک نیست.
نمونه های دیگر مواردی است که تبیین با استفاده از اطلاق, عمومیت و یاعناصری همانند آن, انجام یافته است, از جمله:
درآیه ۲۳ از سوره نساء آمده است:
(حرمت علیکم… وامّهات نسائکم و ربائبکم اللاّتی فی حجورکم من نسائکم اللاّتی دخلتم بهنّ فان, فان لم تکونوا دخلتم بهنّ فلاجناح علیکم… )۸
حرام شده است برشما… ومادران همسرانتان, ودختران همسرتان که در دامان شما پرورش یافته اند از همسرانی که باآنها آمیزش جنسی داشته اید, وچنانچه باآنها آمیزش جنسی نداشته اید, [ازدواج با دختران آنها برای شما مانعی ندارد.]
ازامیرالمؤمنین(ع) روایت شده است:
(هنگامی که مردی بازنی ازدواج می کند, دختر آن زن براو حرام می شود, در صورتی که با مادرش آمیزش جنسی داشته باشد, امّا اگر با مادرش آمیزش نداشت ازدواج با دختر او برای مرد اشکالی ندارد وهنگامی که با دختری ازدواج کند چه با او آمیزش کرده باشد یا نه, مادرآن دختر براو حرام می شود.)۹
در روایت دیگر از حضرت علی (ع), علّت این حکم بیان شده است:
(هذه مستثناة وهذه مرسلة (وامهات نسائکم)۱۰
این یکی [ربیبه] استثناء شده است[یعنی حرام بودن او مشروط به این است که با مادرش آمیزش جنسی داشته باشد] واین یکی [مادرزن] مرسله است [به طور مطلق حرام می شود ومشروط به شرطی ومقید به قیدی نیست.]
دراین روایت, تبیین براساس عنصری از عناصر عام زبان است, یعنی این مخصوص قرآن نیست, درهرکتاب دیگری ممکن است مسأله ای با قید عنوان شود و مسأله ای دیگر بدون قید و شرط. دراین آیه, حرام بودن دختران همسر, مشروط است, ولی درمورد مادر زن, درآیه هیچ شرط و قیدی وجود ندارد.
روایتی دیگر, به همین مضمون از امام صادق(ع)رسیده است:۱۱
در روایت دیگر آمده است:
(از امام صادق درباره امر به معروف ونهی ازمنکر سؤال شد که آیا برهمه امّت وجمیع مردم واجب است؟
حضرت فرمود: نه.
عرض شد: چرا؟
فرمود: امر به معروف ونهی از منکر برشخصی واجب است که قوی باشد و سخنش مطاع, آگاه به معروف ومنکر, نه برشخصی ضعیف که راه حق از باطل را نمی شناسد. دلیل این گفته, سخن خداست که می فرماید:
(وباید ازمیان شما, گروهی [مردم را] به نیکی دعوت کنند و به کارشایسته وا دارند واز زشتی باز دارند.)
واین بیان خاص است وعام نیست.
همچنین خداوند فرمود:(وازمیان قوم موسی جماعتی هستند که به حقّ راهنمایی می کنند وبه حقّ داوری می نمایند.)
ونفرمود:(برکلّ امّت موسی)ونیز نفرمود: (برکلّ قوم موسی) باآن که قوم موسی درآن زمان امتهایی بودند, و (امّت) بریک نفر و بیشتر ازآن اطلاق می شود. همان گونه که خداوند عزوّجل می فرماید: (ابراهیم [به تنهایی] امّتی بود مطیع فرمان خدا)(نحل/۱۲۰)۱۲
دراین روایت, به گونه دقیق برعناصر زبانی تکیه شده است, تا مطلبی را که به کمک عقل هم قابل استفاده است, بیان کند واز تعبیر عام وخاص هم استفاده شده است.● تبیین با توجه به ساختار سبک ویژه قرآن
شاید قید (ویژه) پس از اصطلاح سبک زاید به نظر برسد, امّا منظور ما ازاین قید این است که امامان(ع)درمورد بحث سبک بیان قرآن نکاتی را تذکر می دادند که خاص قرآن است و آنچه زیر عنوان محکم ومتشابه, ظهر وبطن, ناسخ و منسوخ, عزائم و رخص, حرف مکان حرف و… در روایات اهل بیت(ع) مورد تأکید قرار گرفته است, به همین سبک ویژه قرآن مرتبط است.
از معصوم درباره آیه (بلسان عربی مبین) (شعراء /۱۹۵) سؤال می شود , حضرت می فرماید:
(یبین الالسن, ولاتبینه الالسن)۱۲
قرآن زبانها را بیان می کند وزبانها قرآن را بیان نمی کنند.
بنابراین تمام مواردی که درباره ناسخ و منسوخ , یا تفسیر متشابهات, یا تفسیر و تأویل بطون قرآن ومسائلی ازاین قبیل سخن گفته می شود وبراساس آن حکمی استنباط می شود, تبیین براساس سبک ویژه قرآن است.
از جمله, می توان به روایت زیر اشاره داشت:
(زرارة و محمّد بن مسلم می گویند: از امام باقر(ع) درباره چگونگی و مقدار نماز در سفر سؤال کردیم. حضرت گفت: خداوند می فرماید:
(وقتی به سفر رفتید پس برشما باکی نیست این که نماز را کوتاه کنید)
بنابراین (قصر) درسفر همان گونه واجب است که (تمام) در غیر سفر.
گفتند: عرض کردیم: خداوند می فرماید: (پس برشما باکی نیست که نماز را کوتاه کنید) و نگفت: (انجام دهید.) پس چگونه این یکی مثل تمام واجب شد ه است؟
حضرت فرمود: آیا خداوند درمورد صفا و مروه نفرموده است: (کسانی که حج خانه خدا… انجام می دهند, مانعی نیست که برآن دو طواف کنند [وسعی صفاو مروه را انجام دهند]. ) نمی بینید که طواف [سعی صفاو مروه] واجبی است که خداوند آن را در کتاب خویش ذکر کرده است و پیامبرش آن را انجام داده است؟ همین گونه است قصر نماز در سفر, واین چیزی است که پیامبر خدا(ص) آن را انجام داده است وخداوند آن را در کتاب خود یاد کرده است.۱۴
در روایت بالا, امام از تشابه بیانی حکم استفاده برده اند و این نکته را روشن کرده اند که همان گونه که ( فلاجناح علیه أن یطوف بهما) در سعی صفا ومروه با وجوب آن سازگار است, آیه (فلاجناح علیکم أن تقصروا من الصّلاة ) هم بایستی همین گونه تفسیر شود ومعنای الزامی وایجابی, پیدا کند.
● تبیین براساس فرهنگ شناختی
قرآن, کتاب خدا و کلمه کلمه اش وحی الهی است. امّا همین کتاب به زبان مردم است, زبان عربهایی که در عصر نزول قرآن می زیسته اند, آن هم زبان طائفه ای معروف, به نام قریش. برای درک صحیح وکامل یک زبان, واژگان, تعبیرات و اصطلاحات مربوط به عناصر فرهنگی آن,(چه بادیدی مثبت وتأیید کننده, مثل ماههای حرام, یا بادیدی منفی ونفی کننده, مثل تکفیر عمل کنندگان به نسیئ) لازم است بدانیم آن عنصر چه جایگاهی درفرهنگ آن مردم داشته است; مثلاً شناخت جایگاه واهمیت ماههای حرام در جامعه ای که همیشه به نبرد وغارت مشغول بودند ونیز اثر ویران گرانه رسم (نسیئ) که می توانست از تأثیرماههای حرام در کاهش خون ریزی بکاهد, می تواند به فهم معارف قرآنی وعلل تثبیت ماههای حرام و تحریم (نسیئ) کمک کند.
بنابراین ناچاریم فرهنگ جاهلیت را که همزمان با ظهور اسلام بر شبه جزیره عربستان سیطره داشت, بشناسیم. این آشنایی هرچه دقیق تر باشد شناخت دیدگاه قرآن بهتر انجام خواهد شد.
امامان(ع)با این شناخت, به تبیین آیات فقهی پرداخته اند از جمله, به نمونه های زیر, می توان استناد جست:
(از حلبی نقل شده که از امام صادق(ع)درباره آیه(واگر زنی از شوهر خویش بیم ناسازگاری یا رویگردانی داشته باشد… ) (نساء /۱۲۸)پرسیدم.
امام(ع)فرمود: آن, زنی است که شوهرش او را دوست ندارد, به او می گوید: می خواهم طلاقت بدهم, زن می گوید: من را رها مساز, من دوست ندارم مردم به من طعن زنند, امّا درباره همخوابی, هرگونه خواستی انجام ده و حقوق دیگر نیز برای تو ومن را به حال خود وا گذار. این همان است که خداوند می فرماید:
(برآن دوگناهی نیست که از راه صلح با یکدیگر , به آشتی گرایند, که سازش بهتر است.),این همان صلح (مقصود در آیه) است.۱۵
این دیدگاه در تبیین معنای آیه, براساس شناختی است که امام(ع)از فرهنگ عربها دارد جامعه ای که طلاق درآن سنت زشت است وگاه زن مرد فوت شده را , فرزند او به ارث می برد تامبادا دیگری با او ازدواج کند. امام در تبیین صلح بین زن و شوهر, به این نکته که ریشه درفرهنگ قومی عرب دارد اشاره می کند و با توجه به این واقعیت, راه سازش را بین زن و شوهر باز می گذارد.
نمونه دیگر:
ییکی ازموارد حقوقی, که درقرآن به صورت اصل پذیرفته شده است,این است که زن ومرد هرکدام درمحیط خانه وامور خانوادگی حقوقی دارند, امّا گاه یک طرف ممکن است به بهانه فرزند, حقّ طرف مقابل را ضایع کند, این مسأله اصل کلی است وقابل برابری با موارد بسیار, امّا آیا درجامعه ٌصدراسلام وزمان نزول قرآن, این مشکل وجود داشته است؟ وچه بخشی از فرهنگ آن زمان را دربر گرفته است؟
انتخاب (دایه) یا (مرضعه) برای نوزادانی که به دلیلی نیاز به شیرغیر مادر داشتند ویا در اصل مادری نداشتند, طبیعی بود. این رسم, پیامدهایی خواسته یا ناخواسته , مثبت یا منفی داشت, از جمله آن پیامدها تأثیر بر وضعیت خانواده(مرضعه) بود. مراقبت از کودک شرایطی را بر خانواده بار می کرد, بر روابط فرزندان خانواده با کودک, وهمین گونه بر روابط زن با شوهر. روایت زیر, به این فرهنگ اشاره دارد:
(ابوصباح کنانی می گوید: از امام صادق(ع) درباره این آیه سؤال که کردم می گوید:
(هیچ مادری نباید به سبب فرزندش زیان ببیند, وهیچ پدری[نیز] نباید به خاطر فرزندش[ضرر ببیند])(بقره/۲۳۳)
حضرت فرمود: دایگان, (زنانی که درمقابل اجرت به کودکان دیگران شیر می دادند) گاهی به شوهرانشان تمکین نمی کردند ومی گفتند: می ترسم حامله شوم واین کودکی که شیرش می دهم فرزندم را بکشد ویا مرد, وقتی همسرش او را به خود فرا می خواند, می گفت: می ترسم [حامله شوی] و فرزندم کشته شود. به همین دلیل زن را به حال خود می گذاشت واز آمیزش جنسی با او سرباز می زد, به همین سبب خداوند از آن [فرهنگ غلط و تأثیر سوء آن بر روابط زن و شوهر ]  نهی کرد, که مرد به زن, یا زن به مرد ضرر بزند.)۱۶
نمونه هایی دیگر هست که می توان دراین قسمت بدانها اشاره کرد. (البرهان, ج ۱/۲۱۴) مواردی هم که درآن با دیدی جامعه شناختی و روان شناسی اجتماعی آیه ای را تبیین می کنند ( استبصار, ج ۳/۳۴۳, مسند امام رضا ج ۲/ ۲۶۸ وبرخی از تفاسیر روایی پیرامون آیه: (هؤلاء بناتی هنّ اطهر لکم)بقره / ۲۲۳ وگاه با شناخت تقابل فرهنگی (التهذیب ۷/۴۶۰ , مسند الامام رضا /۲۶۸ ,) که برای پرهیز از طولانی شدن نوشتار ازنقل و بررسی آنها صرف نظر می شود.
▪ دریافت و تبیین براساس تدبّر
در مواردی امامان معصوم(ع)بادید معنی شناختی, حکمی را ازآیه ای استنباط کرده اند. گرچه به ظاهر آیات الاحکام مربوط نیست, دربرخی ازاین موارد می توان, ازآن, استنباط براساس جهان بینی تعبیر کرد, دسته ای دیگر با تفسیر قرآن به قرآن مفهومی از قرآن را تبیین می کنند ویا به روش تفسیر موضوعی و بررسی همه جانبه موضوع درقرآن. دسته ای دیگر احکامی را از آیه ای استفاده می کنند که حکم درآن به صورت کلی بیان شده وامام آن را مثل قاعده ای بر مواردی تطبیق می کنند, مثل قاعده (لاحرج). اینها موارد دیگر نکته یابیهای ظریف ازآیات است.
آنچه دراین بخش می آید, جزء پرکاربردترین بیانهای ائمه(ع)درباره احکام قرآن هستند که ماناچار فقط نمونه هایی را برای برخی از این موارد یاد می کنیم.
● دریافت براساس جهان بینی قرآنی
امامان اهل بیت(ع)با آشنایی کامل با جهان بینی قرآنی سخن می گفتند. آنان علوم قرآن وجهان بینی قرآنی را آن گونه که حضرت رسول اکرم(ص) می دانست, به ارث برده بودند, به همین دلیل درآینه آیات قرآنی حقایقی را می دیدند که برای دیگران دیریاب وگاه غیرقابل درک بوده است.
قرآن محوری در فقه اهل بیت(ع)به گونه ای است که تمامی رفتار و گفتارشان را شامل می شود.
به همین دلیل امام باقر(ع)می گویند:
(اذا حدثتکم بشئ فاسألونی عن کتاب اللّه)۱۷
هنگامی که درباره چیزی سخن گفتم [اگر تردید یا ابهامی داشتید, سند آن را] ازمن از کتاب خدا بپرسید.
مفهوم روشن کلام بالا,این است که من سخنی جز بر محور تفکر قرآنی نمی گویم. روایات: (عرضه روایات برقرآن وکوبیدن روایات مخالف قرآن به دیوار) هم مشهورتر ازآن است که لازم به یادآوری باشد.
درجهان بینی قرآنی,که خدامحوری اساس آن را تشکیل می دهد, اصولی هست که توجه به آنها می تواند جامعه را به بهشت برین تبدیل کند و در روایات فقهی-تفسیری به آن توجه شده است:
(عمروبن ریاح می گوید ازامام باقر(ع)پرسیدم: شنیده ام می گویید: کسی که جز برقانون سنّت زنش را طلاق بدهد شما آن طلاق را بی ارزش می دانید.
ابوجعفر (ع) فرمود: این را من نمی گویم, بلکه خدا می فرماید. سوگند به خدا اگر ما برای شما براساس جور فتوا بدهیم, ازشما بدتریم; زیرا خداوند می فرماید:
(چرا الهیون ودانشمندان آنان را از گفتار گناه [آلود] وحرامخوارگی شان بازنمی دارند؟ راستی چه بد است آنچه انجام می دادند.)(مائده/۶۳)۱۸
این محور تفکر امامان ما در فتوا وبیان احکام الهی است, یعنی توجه داشته اند که یکی از اساسی ترین اصول جهان بینی قرآنی, خدامحوری است.
نمونه هایی از روایات در چگونگی بریده شدن دست سارق وجود دارد که توجیهی غیر از این دیدگاه ندارند. ظاهر آیه (قطع ید سارق و سارقه) چنان است که باید دست آنان را تا جایی قطع کنیم که در عرف(دست) گفته می شود. ولی در روایات ائمه , کف دست (که جای سجده است)به همراه انگشت شست که در هنگام وضو لازم است, استثناء شده است واین را حقّ شخص دانسته شده که اگر توبه کند و بخواهد عبادت کند, اعضای لازم برای عبادت را داشته باشد.
([عن حماد بن عیسی] قال و کتب الینا ابومحمد, یذکر عن ابن ابی عمر عن ابراهیم بن عبدالحمید عن عامة اصحابه, یرفعه الی امیرالمؤمنین(ع)انّه کان اذا قطع ید السّارق, ترک الابهام والراحة, فقیل له: یاأمیرالمؤمنین ترکت عامة یده؟ قال:
فقال لهم فان تاب فبأی شئ یتوضأ؟ لانّ اللّه یقول: (والسارق والسارقة فاقطعوا ایدیهما جزاء بما کسبا نکالاً من اللّه واللّه عزیز حکیم, فمن تاب من بعد ظلمه واصلح فانّ اللّه یتوب علیه, انّ اللّه غفور رحیم.) (مائده /۳۸ و ۳۹) (۱۹)
هنگامی که امام علی دست دزدی را قطع می کرد,انگشت شست وکف دست را باقی می گذاشت.
به آن حضرت گفتند: قسمت مهم دست او را باقی گذاشته اید؟
حضرت فرمود: اگر توبه کند با چه چیزی وضو بگیرد؟ زیرا خداوند می فرماید: (ومرد وزن دزد را به سزای آنچه کرده اند, دستشان را به عنوان کیفری از جانب خدا ببرید, وخداوند توانا وحکیم است. پس هرکه بعد از ستم کردنش توبه کند وبه صلاح آید, خدا توبه او را می پذیرد, که خدا آمرزنده مهربان است.)
در روایاتی دیگر, درباره همین آیه, بر لزوم ابقای کف دست سارق برای آن که سجده گاه است تأکید می شود, واین در اصل توجه دارد به این که انسان به عنوان (عبد) باید اعضای مربوط به عبادتش محفوظ بماند.
● دریافت حکم با مقارنه معنایی آیات قرآن
اهل بیت(ع) گاه برای دریافت حکم قرآنی از مقارنه معنایی قرآن بهره جسته اند وازاین راه معنایی مطمئن ارائه کرده اند, ازاین شیوه به (تفسیر قرآن به قرآن) یاد می شود. این عنوان فصل دریافت حکم با بررسی همه جانبه درقرآن که در اصطلاح تفسیرموضوعی نامیده شود, تفاوت دارد.
هردوعنوان در دریافت حکم با از استفاده از چند یا چندین آیه از قرآن مشترک هستند, با این تفاوت که در اوّل (مقارنه معنایی) یک مفهوم , یاقسمتی ازابعاد یک موضوع با استفاده از مقارنه معنایی دوآیه یا جمع چند آیه بیان وحکم شرعی ازآن استخراج می شود, امّا در روش بررسی همه جانبه ,تمام اقسام یا ابعاد یک موضوع از دیدگاه قرآن بررسی وتمام آیات اصلی مربوط به موضوع درهم آمیخته وحکم شرعی یا نتیجه معرفتی استنباط می شود.
دراین قسمت نمونه هایی از( دریافت حکم با مقارنه معنایی آیات قرآن)نگاشته می شود:
(عن زید الشحام, قال سألت أباعبداللّه(ع)عن الرفث والفسوق والجدال ,قال امّا الرفث فالجماع, وامّا الفسوق فهوالکذب, ألا تسمع لقوله تعالی (یاایّهاالذین آمنوا ان جاءکم فاسق بنبأ فتبیّنوا أن تصیبوا قوماً بجهالة…) (حجرات / ۶) (۲۰)
زید شحام می گوید: از امام صادق(ع)درباره رفث, فسوق وجدال [مربوط به مناسک حج: فلارفث و لافسوق ولاجدال فی الحجّ, بقره / ۱۹۷ ] پرسیدم. حضرت فرمود امّا (رفث)آمیزش جنسی است, (فسوق) یعنی دروغ. نشنیده ای که خداوند می فرماید:(ای کسانی که ایمان آورده اید, اگر فاسقی [دروغ گویی] برایتان خبری آورد, نیک وارسی کنید, مبادا به نادانی گروهی را آسیب برسانید…)
دراین نمونه (فسوق) در آیه حج با (فاسق) در آیه نبأ مقارنه معنایی شده است, که مقصود از فاسق, دروغ گو است وبه قرینه آن معنای آیه سوره حجّ هم روشن می شود.
این روش یکی ازمطمئن ترین راهها برای دریافت معنای واژگان, تعبیرات یا مفاهیم درکاربرد خاص قرآنی آن است.
(اخرج ابن ابی حاتم عن أبی جعفر [بن] محمد بن علی, ان رجلاً سأل علیّاً عن الهدی, ممّ هو؟ قال من الثمانیة الازواج, فکأنّ الرّجل شک فقال علیّ: تقرأ القرآن؟ فکأن الرّجل قال نعم. قال أفسمعت اللّه یقول: (یاایهاالذین آمنوا اوفوا بالعقود احلت لکم بهیمة الانعام) (مائده / ۱) قال نعم. قال و سمعته یقول:(لیذکروا اسم اللّه علی ما رزقهم من بهیمة الانعام )(حجّ / ۳۴) و (من الانعام حمولة و فرشاً) (انعام / ۱۴۲)( فکلوا من بهیمة الانعام), قال نعم. قال افسمعته یقول (… من الضأن اثنین و من المعز اثنین … و من الابل اثنین ومن البقر اثنین)(انعام / ۱۴۳ و ۱۴۴) قال: أفسمعته یقول: (یا ایّهاالذین آمنوا لاتقتلوا الصید وانتم حرم) الی قوله( هدیاً بالغ الکعبة) (مائده / ۹۵) قال الرّجل: نعم . فقال ان قتلت ضبیاً فما علیّ؟ قال شاة. قال علیّ: هدیاً بالغ الکعبة قال الرّجل نعم, فقال علیّ: قد سماه اللّه (بالغ الکعبة) کما تسمع.) (۲۱)
از امام باقر(ع) روایت شده است که کسی از امام علی (ع) پرسید (هَدْی) از چه جنسی است؟ حضرت فرمود: ازهمان هشت زوج. گویا مرد به شک افتاد!
علی (ع) فرمود: قرآن می خوانی؟
مثل این که آن مرد گفت: آری…
علی (ع) فرمود: آیا شنیده ای که خدا می فرماید:(ای کسانی که ایمان آورده اید! به پیمانها وفا کنید, چهارپایان برای شما حلال شده است… )
گفت: آری.
علی (ع)فرمود:
وآیا شنیده ای که خدا می فرماید:(… تانام خدا را به هنگام قربانی بر چهارپایانی که به آنان روزی داده ایم ببرند.) و(از چهارپایان برای شما حیوانات باربر, وحیوانات کوچک آفرید… )پس بخورید از چهارپایان.
گفت : بلی.
علی فرمود: آیا شنیده ای که خدا می فرماید:( هشت زوج, از گوسفند دوتا, واز بز دوتا… واز شتر دو واز گاو دو.)
گفت: بلی.
علی(ع)فرمود آیا شنیده ای که خداوند می فرماید:( ای کسانی که ایمان آورده اید! درحال احرام شکارنکنید. ) تا آن جا که می فرماید:(و به صورت قربانی به کعبه برسد)
آن مرد گفت: بلی.
گفت: اگرمن آهویی را کشتم چه چیز برمن واجب است؟
گفت: گوسفند.
علی(ع)فرمود: (به صورت قربانی به کعبه برسد.)
آن مرد گفت آری.
پس علی(ع)فرمود: این را خداوند (بالغ الکعبه) نام داده است, همان گونه که می شنوی.)
علی بن ابراهیم در تفسیر آیه ۶۰ سوره توبه که می گوید: (انّما الصدقات للفقراء والمساکین والعاملین علیها والمؤلفة قلوبهم وفی الرقاب والغارمین وفی سبیل اللّه وابن السبیل…) نوشته است:
(بنابراین خداوند از صدقات, تمام مردم را خارج کرده است, جزاین هشت دسته که خداوند ازآنها یاد کرده است. امام صادق(ع)شماری ازآنان را مشخص فرموده و گفته است:
(الفقراء هم الذین لایسئلون وعلیهم مؤونات من عیالهم والدلیل علی انّهم هم الذین لایسئلون قول اللّه فی سورة البقرة (للفقراء الذین احصروا فی سبیل اللّه لایستطیعون ضرباً فی الأرض یحسبهم الجاهل اغنیاء من التعفف تعرفهم بسیماهم لایسئلون النّاس الحافاً) (بقره/ ۲۷۳)… (۲۲)
فقیران آنانی هستند که گدایی نمی کنند وبار مخارج عیال بر دوششان است. دلیل این گفته, کلام خدا در سوره بقره است (انفاق شما, مخصوصاً باید برای نیازمندانی باشد که در راه خدا, در تنگنا قرار گرفته اند, نمی توانند مسافرتی کنند [وسرمایه ای به دست آورند] واز شدّت خویشتن داری, افراد ناآگاه آنان را بی نیاز می پندارند, امّا آنان را از چهره هایشان می شناسی وهرگز با اصرار چیزی از مردم نمی خواهند… )
● دریافت حکم با بررسی همه جانبه در قرآن
درمواردی به گونه ای همه جانبه, موضوعی در قرآن کاوش شده وحکم الهی بااین دید معنی شناختی و ژرف به دست آمده است. در روایات, نمونه هایی و راهبردهایی بسیار وجود دارد که این الگو را در فرادید می نهند واین درس را به فقیهان می دهند که باتوجه به نیازها و پرسشهای امروزین فرد و جامعه به آستان قرآن گام نهند و پاسخهای دقیق وهمه جانبه ای را استنباط و براساس آن حکم کنند و یا فتوا دهند. از جمله می توان به نمونه زیر اشاره کرد:
(عن علی (ع)انّه قال: الجهاد فرض علی جمیع المسلمین, لقول اللّه تعالی: (کتب علیکم القتال) (بقره/ ۲۱۶) فان قامت بالجهاد طائفة من المسلمین وسع سائر هم التّخلف عنه مالم یحتج الذین یلون الجهاد الی المدد,فان احتاجوا لزم الجمیع ان یمدوهم حتّی یکتفوا قال اللّه تعالی: ( وما کان المؤمنون لینفروا کافّة) (التوبه / ۱۲۲) فان دهم امر یحتاج فیه الی جماعتهم نفروا کلّهم, قال اللّه عزّوجل:(انفروا خفافاً و ثقالاً وجاهدوا باموالکم و انفسکم فی سبیل اللّه. ) (التوبه / ۴۱)(۲۳)
از علی(ع)روایت شده که آن حضرت فرمود: جهاد بر تمامی مسلمانان واجب است, به دلیل کلام خدا (برشما کارزار واجب شده است) واگر شماری از مسلمانان به امر جهاد بپردازند, دیگران می توانند تاوقتی که نیروهای جبهه به یاری نیازمند نباشد, از حضور در جبهه خودداری کنند, امّا اگر آنان نیاز به کمک داشتند برتمام مسلمانان است که یار آنان باشند. خداوند فرموده است:
(وشایسته نیست مؤمنان همگی [برای جهاد] کوچ کنند) ولی اگر مبارزه ای پیش آید که درآن حضور همه مسلمانان لازم باشد, همه آنان باید حرکت کنند خداوند فرموده است: ( سبکبار وگرانبار , بسیج شوید وبا مال و جانتان در راه خدا جهاد کنید… )
دراین روایت, با استفاده از چند آیه, چگونگی وجوب جهاد با توجه به موارد گوناگون استنباط شده است که نتیجه آن وجوب کفایی جهاد است. این (مقدار کافی)گاه ممکن است گروهی کوچک از مسلمانان باشند وگاه همه مسلمانان را شامل شود.
امید است این نوشته کوتاه توانسته باشد گامی هرچند کوتاه, درروش شناسی اهل بیت در تفسیر آیات الاحکام برداشته باشد.


وبگردی
بار دیگر زیر گرفتن ماموران پلیس با ماشین سواری توسط دراویش
بار دیگر زیر گرفتن ماموران پلیس با ماشین سواری توسط دراویش - باز هم زیر گرفتن ماموران امنیتی و نیروی انتظامی توسط یک ماشین دیگر سواری توسط اراذل خیابان گلستان هفتم
حمله با اتوبوس به مأموران پلیس در پاسداران
حمله با اتوبوس به مأموران پلیس در پاسداران - کی از دراویش گنابادی با اتوبوس به مردم و مأموران پلیس در خیابان پاسداران تهران / گفته میشود تعداد شهدای ناجا در حمله آشوبگران فرقه ضاله گنابادی و حامیان نورعلی تابنده به ۴ تن رسیده است.
لحظه مواجهه وزیر راه با خانواده قربانیان سانحه هواپیمای
لحظه مواجهه وزیر راه با خانواده قربانیان سانحه هواپیمای - به دنبال سقوط هواپیمای تهران-یاسوج ویدیو لحظه مواجه خانواده های جانباختگان را با وزیر مشاهده می کنید.
حمله با چاقو به یک راننده سر پارک خودرو
حمله با چاقو به یک راننده سر پارک خودرو - تصاویری دردناک از حمله مرد موتور سوار با چاقو به یک مرد راننده در حضور همسر و فرزندش در شهرستان داراب استان فارس را در ویدئوی زیر می بینید. به نظر میرسد این اتفاق در پی جرو بحثی بر سر پارک کردن وسایل نقلیه روی داده است!
اگر «عدم رویارویی با حریفان اسرائیلی» آرمان ماست چرا پنهانی و دزدکی؟
اگر «عدم رویارویی با حریفان اسرائیلی» آرمان ماست چرا پنهانی و دزدکی؟ - آنچه مشخص است جمهوری اسلامی ایران باید تصمیم مشخص و درستی درباره سیاست عدم رویارویی با ورزشکاران رژیم صهیونیستی بگیرد. دیگر نمی‌توان با این روش تعقیب و گریزی با این مسئله برخورد کرد. دیگر نمی‌توان ورزشکاران را از مقابله با کشتی‌گیران اسرائیلی باز داشت و در برابر رسانه‌های جهانی گفت به خاطر مصدومیت در میدان حاضر نمی‌شویم و در داخل جشن بگیریم که ما عزت‌مان را حفظ کردیم و...
بدل ایرانی آنجلینا جولی رونمایی شد !
بدل ایرانی آنجلینا جولی رونمایی شد ! - شب گذشته مراسم اکران فیلم بلوک 9 خروجی 2 به کارگردانی علیرضا امینی و تهیه کنندگی محمدرضا شریفی نیا و نیز فیلم شاخ کرگدن در پردیس سینمایی ملت برگزار گردید.
اظهارات جنجالی احمدی نژاد در مقابل دادگاه
اظهارات جنجالی احمدی نژاد در مقابل دادگاه - سخنرانی پرحاشیه احمدی نژاد در مقابل دادگاه بقایی
    چگونه شغل فعلی خود را به شغل رویایی تبدیل کنیم؟
    هر کسی ممکن است با حرکتی درست، شغل مناسبی برای خود پیدا کند اما همیشه تصویری از یک شغل رؤیایی در سر داشته باشد که همیشه چشمش به دنبال آن بوده است.