جمعه ۳۱ فروردین ۱۳۹۷ / Friday, 20 April, 2018

دو خاطره آموزنده از امیر کبیر


دو خاطره آموزنده از امیر کبیر
امیر نظام هفته ای دو روز مستمراً بدروازه غربی تهران می رفت و در بالاخانه دروازه می نشست و هر متاعی از خارجه وارد می کردند، در گمرک نگاه می داشتند تا امیر نظام آنها را معاینه نماید و هر جنسی را که صلاح نمی دانست به ایران وارد شود حکم به استرداد آن می داد
● سیاست امیر کبیر
▪ حکایت اول
… امیر نظام هفته ای دو روز مستمراً بدروازه غربی تهران می رفت و در بالاخانه دروازه می نشست و هر متاعی از خارجه وارد می کردند، در گمرک نگاه می داشتند تا امیر نظام آنها را معاینه نماید و هر جنسی را که صلاح نمی دانست به ایران وارد شود حکم به استرداد آن می داد.
و از این جهت تجار و بازرگانان هر جنس جدیدی را از امتعه خارجه می خواستند به ایران حمل کنند ابتداء نمونه ای از آن را می آوردند و به امیر نظام ارائه میدادند. هرگاه اجازه ورود می داد وارد می کردند والا معامله و حمل آن را موقوف می داشتند. و مرحوم آقا علی از مرحوم معین الدوله احمد میرزا حکایت می کرد که یکروز با امیرنظام بدروازه امام زاده حسن(دروازه قزوین)رفته بودم برای تماشای امتعه خارجه که تجار از نظر امیر می گذرانیدند، و چون بنشستم یکنفر از خرازی فروشان صندوقی پیش گذاشته و نمونه ها از امتعه خارجه بیرون می آورد و امیر یک یک را دیده و از قیمت و خواص آنها سوال کرده و اجاره ورود یا رد آن را می فرمود‌. تا آنکه قوطی مقوائی باز نموده و شاخه گلی مصنوعی بیرون آورده بدست امیرنظام داد و شاخه ی آن از مفتول نازک آهنی و برگ و گل آن پارچه های رنگین و پرهای لطیف بعضی طیور بود. فرمود صنعتی ظریف نموده اند لیکن فایده و مورد استعمال آن رابگوی. آنمرد گفت زینتی است که نسوان بالای پیشانی و موهای پیش سر نصب می کنند. فرمود قیمت آن چیست؟ عرض کرد پانزده قران. گفت اگر کسی چند روزه این زینت را که خریده و فی الجمله مستعمل شده بخواهد بشما بفروشد یا گرو بگذارد تا چه مقدار باو وجه نقد می دهید؟ آنمرد گفت وجهی در ازای آن نمی توان داد زیرا که پس از استعمال به پشیزی نمی ارزد. امیرنظام فرمود این متاع و مانند آنرا که پس از استعمال به پشیزی نیرزد البته وارد نکنید که مورد سیاست سخت خواهید شد.
معین الدوله گفت چون ظرافت و نیکی صنعت این زینت زنانه در نظرم خیلی جلوه کرده بود، بی اختیار گفتم با آنکه زیوری کم بهاست، چرا قدغن فرمودید که نیاورند. امیرگفت شاهزاده والا برای امثال من و شما خریداری آن ضرر و اهمیتی ندارد. لیکن یقینی است که چون استعمال این زینت در نسوان اشراف و اعیان، متداول و معمول شد، البته تجار و رعایای با ثروت نیز برای زنان خود ابتیاع خواهند کرد و در حمام های عمومی که با این زینت می روند و خودنمایی می کنند، زن های مردم بی مایه مانند سبزی فروش و نظایر او تماشا کرده و نفوس سرکش ایشان با آرزو و حسرت به هیجان آمده به خانه روند و مردان بیچاره ی خود را که با رنج و مشقت بیش از روزی دو یا سه قران عاید ندارند دچارصدمات گوناگون کرده و با عربده و جدال و یا با غنج و دلال و اگر نه با مکر و فریب و خدعه های عجیب و غریب، آن بیچاره را ناچار کرده و به خریداری آن با دخل چند روزه خود مجبور و گرفتار سازند و او را به قرضی یا شاید سرقتی دچار نمایند که به جز وخامت عاقبت نتیجه ای نبرند. و هر گاه پس از دو سه روز سورت شهرت آن زن تخفیفی یافت و درماندگی شوی و گرسنگی خود را دیده و راضی شود که صرف نظر از آن کند، نتواند به قیمت آن پنج شاهی که خرج یک ناهار ایشان است فراهم نماید. راوی گفت پس از این نتیجه ای نبرند. تقریر امیر نظام شاخه گل را به قیمت مرقوم بگرفت و به ارباب صنایع ارائه داد و تشویق نمود تا مانند آن را بساختند و به بهای مناسب بفروختند.
▪ حکایت دوم
مرحوم حاجی ابراهیم خان صدیق الممالک کاشی، لله مرحوم صدیق الدوله فرزند اکبرشاهزاده ظل السلطان، - مسعودمیرزا- حکایت می فرمودکه من با جمعی از بزرگان خدام شاهزاده و بسط مال حکومت او مسرتی سرشار داشتیم و به سخنان هزل و مطایبه خود را سرگرم نموده و در بساط انبساط مشغول عیش و نشاط بودیم و اتفاقاً فقیری پیر پیدا شده سؤال نمود و عیدی خواست. ما هر یک مقداری شاهی سفید به او دادیم. چون شست خویش را پر از سیم دیده نسیم مسرتی بر خاطر هوی وزیده و با بشاشتی تمام گفت سرگذشتی دارم که قابل استماع است، اگر اجازت دهید عرض کنم. خوشروئی و چرب زبانی او ما را بر آن داشت که اجازتش دادیم. گفت در تاریخی که چراغعلی خان زنگنه از طرف امیرنظام به حکومت این ولایت منسوب بود و تمام اشرار این شهر را سرکوب نموده و اهالی به نعمت امنیت نایل شدند، من به سن ۲۴سالگی بودم و بجز مادر و عیال کسی را نداشتم و به صنعت دواتگری معیشت خود را می گذرانیدم. یک روز فراشی از طرف حکومت به بازار ما بیامد و تمام دواتگران را که بیش از چهل نفر بودند بدارالحکومه برد و به حاکم حضور ما را در آنجا عرض نمود. حاکم همه را نزدیک خواسته و پرسید کدام یک از شما در صنعت دواتگری از سایر استادتر و کاملتر است؟ ما با هم مدتی به مشاوره مذاکره نمودیم تا استادی دو نفر از ما مسلم و منتخب شد و امتیاز ایشانرا همه اعتراف نمودند و یکی از آن دو نفر من بودم. حاکم فرمود شما دو نفر به تالار بیایید و سایرین مرخصند که پی کار خود بروند. و چون به تالار رفتیم بعضی مسائل از ما بپرسید. آنگاه مرانگاه داشته دیگری را مرخص نموده و به من فرمود که اتابک اعظم امیرنظام ترا در طهران خواسته و می باید همین ساعت سفر کنی و مکتوبی بمن داد که به امیرنظام برسانم. من عرض کردم اطاعت می کنم اما باید به خانه بروم و زندگی مادر و عیالم را در غیاب خود ترتیب بدهم. فرمود مخارج بازماندگان ترا خود می رسانم و شما از همین جا باید حرکت کنید و بجائی نروید. سپس پنج اشرفی زر مسکوک برای مصارف راه به من داد و یک نفر را امر کرد که مرکوبی اجاره کرده و مرا سوار نموده بدون تأمل از شهر خارج نماید و چون بدارالخلافه رسیدم بدیوانخانه سلطنتی رفتم و مکتوب حاکم را به توسط یکی از ملازمان به امیرنظام رسانیدم. طولی نکشید که مرا در مجلس خویش بخواست و چون ابهت و همینه و احتشام مجلس مبهوتم کرده و هراسناکم نموده بود، امیرنظام ملتفت حالم شده و به خوشروئی و ملاطفت با من آغاز سخن کرده و در پیش روی خود را مرا بنشانید و ساعتی با سایرین خود را مشغول داشت تا حالت طبیعی کمن بجای آمده و هراسم باستیناس مبدل شد . آنگاه بخادمی فرمود که آن سماور را بیاور. تا آن زمان سماور ندیده و اسم آنرا نیزنشنیده بودم و معلوم شده که غالب حضار چون من بی خبر از سماور بودند. پس مجمعه بزرگی مابین من و امیرنظام بگذاشتند و سماوری متوسط الجثه در آن جای دادند و منقلی پر از آتش و ظرف آبی بیاوردند. امیرنظام بدست خویش سماور را آب و آتش بنمود و تمام اجزاء سماور و خواص آنها را از دودکش و شیر و بادگیر و غیرها بیان فرمود، و چون آب بجوش آمد مقداریرا از شیر بدفعات خارج نمود سپس امر فرمود تا سماور را از آب و آتش خالی کردند و خشک نمود بیاوردند و بمن داد تا کاملاً داخل و خارج و اعالی و اسافل آنرا با تأنی تمام بدیدم و ترتیب ساختن آنرا در خاطر خویش مرتب نمودم. پس از آن فرمود می توانی سماوری مانند آن بسازی تا عموم ایرانیان از چنین متاعی محروم نمانند و محتاج به طلب آن از ممالک خارجه نباشند؟ عرض کردم بلی می سازم. گفت هرگاه نظیر آنرا بسازی امتیاز آنرا که نیکو سرمایه و ثروتی است بتو می دهم و چند اشرفی طلا به من داد تا در تهیه آن بکار برم. و سماور را برداشته به بازار آمدم و دکان عم خویش که از این پیش به طهران آمده و مشغول دواتگری بود پیدا کردم، و در آنجا تا یک هفته سماوری که از هر جهت مطابق با اصل بود بساختم و هر دو را در بغل گرفته به خانه امیر نظام رفتم و بنظر وی رسانیدم. و بدقت هر دو را بدید و با هم بسنجید و آفرینها گفت و تحسینها نمود و مسرتی هر چه تمامتر حاصل فرمود و امر کرد که هر دو را به دکان عودت دهم و روز دیگر در ساعتی معین هر دو را برداشته به دیوانخانه حاضر شوم، و دستور داد که چون حاضر شدی بر در اطاق که با من روبرو می شوی چند دقیقه ساکت بایست، پس از آن با صدائی رسا مرا مخاطب ساخته بگوی ای وزیر ایران با صنعتگران و کارگران ممملکت میخواهی این قسم رفتار کنی که مدتی من با هزار امید بایستم و تو ملتفت من نشوی؟ من گفتم جرأت چنین جسارتی مرا نیست امیر نگاهی مهیب به من کرده فرمود دستور تو همین است که گفتم. من بشدت مرعوب و مضطرب شده و باشاره او برخاستم و سماورها را برداشتم و برفتم. و روز دیگر که در موقع مذکور حضور یافتم، مرا بدید و خود را به ملاحظه مکتوبی مشغول داشت تا من پس از تأملی خطابه خویش را خواندم وزیر نیز با آنکه جمعی کثیر از اعیان و اشراف در آنجا بودند، از جای برخاست و عذرها خواست و تا نصفه اطاق برای گرفتن و دیدن سماور پیش آمد و هر دو را بگرفت و به حاضرین نیز نشان می داد و تشخیص کار ایران را از صنعت روس از ایشان می خواست و غالب امتیاز نمی دادند. تا خود علامت کار خویش را به ایشان نمودم و امتحان آب و آتش کردن آنرا دادم. آنگاه امیر نظام با ملاطفتی تمام پرسید که مزد و قیمت مواد سماور شما به چه مبلغی تمام شده است؟
عرض کردم سه تومان. آنگاه یکی از کتاب و منشیان خود را مخاطب ساخته و فرمود فرمان امتیاز سماور سازی را به نام این استاد رقم کنید که تا پانزده سال در تمام مملکت محروسه ایران مخصوص اوست و احدی بدون اجازه و رضایت او حق ساختن ندارد، و می باید یک دستگاه را از سه تومان و نیم بیشتر نفروشد. و نیز نامه ای به حاکم اصفهان بنگارید که هر محل مناسبی را این استاد معین کند خریداری کنید و به هر قسم که بخواهد عمارت نمایید و به وی بسپارید که کارخانه سماورسازی باشد، و هر مبلغی که به جهت فراهم نمودن آلات و ادوات دواتگری لازم باشد به او بدهید و به خرج دیوان اعلی منظور دارید.
و بالجمله روزانه دیگر فرمان شاهی و رقمی که به عنوان حاکم بود با مخارج راه مرحمت فرموده روانه وطنم داشت. و چون به اصفهان رسیدم و نامه امیر را به حاکم دادم یک نفر با من بفرستاد و زمینی که اختیار نمودم بخرید و به دستور من چند اتاق در آنجا بنا کرد که در هر یک، یکی از کارهای سماور را از چکش کاری و ریخته گری و پرداخت و چرخکاری و غیرها انجام نمایند. و نیز برای خریداری آلت دواتگری و قیمت برنج هر قدر که لازم بود بخرید و بداد و تمام مخارج عمارت از عرصه زمین و اعیان و آلات دواتگری و سایر ملزومات بالغ به دویست تومان شد و از من قبض رسید بگرفتند که به خرج دیوان بیاورند.
و من با شوقی بی اندازه و مسرتی سرشار مشغول کار شده و چند نفر از دواتگران را در کارخانه وارد کرده و تهیه یک صد دستگاه سماور را نمودیم. و چون تمام اجزاء سماورها از لوله و پایه و آتش خانه و دسته و شیر و بقیه اجزا آماده و مهیا شدند و موقع آن رسید که اجزاء هر یک را بهم وصل کرده و شروع به فروش آنها نماییم و از امتیازی که دولت علیه ایران به من داده متمتع و برخوردار گردیم، که دو نفر فراش قرمز پوش از طرف حاکم اصفهان وارد کارخانه شدند و قبض دویست تومان مرا با حکمی ارائه دادند که مفاد آن گرفتن دویست تومان از من بود. گفتم این چه اشتباهی است که واقع شده و چه ظلمی است که روا داشته اند. من فرمان دولتی و حکم امیر کبیر را دارم که این وجوه را دولت مرحمت فرموده است. ایشان سخن را در دهان من شکسته و مشتهای گران حواله سر و گردن من نموده، از شناسایی امیر نظام تجاهل کرده و به او سقطها گفتند و دشنامها دادند. فهمیدم که کار دگرگون شده و امیر نظام از میان رفته است.

پرنده پارسی

مطالب مرتبط

اشتباه بزرگ امینی عدم پیگیری پرونده دانشگاه بود

اشتباه بزرگ امینی عدم پیگیری پرونده دانشگاه بود
آقای امینی، درست در سالگرد نخست وزیری پدر شما در ۱۶آردیبهشت ۱۳۴۰ قرار داریم و بنابراین من ترجیح می‌دهم که سوالاتم درباره پدر شما و کتابی که شما نوشته‌اید را معطوف به ماجراهای دوران نخست وزیری ایشان بکنم. نزدیک به ۳ هفته پس از نخست وزیری پدر در سال ۱۳۴۰ میتینگ جلالیه به دعوت جبهه ملی برگزار شد اما پدر درباره آن گفته بودند که بخش اعظم حاضران در میتینگ را خود ما فرستاده بودیم و نیروهای امنیتی ما بودند و جبهه ملی نباید تمام جمعیت را به حساب خود بگذارد. هدف آقای امینی از اینکه به آن میتینگ نیرو بفرستند چه بود؟ آیا ایشان می‌خواستند در مقابل محمدرضا پهلوی ابراز قدرت کنند؟
امضا کردن قرارداد کنسرسیوم نفت سدی میان دکتر امینی و جبهه ملی و نهضت آزادی به وجود آورد. رابطه دکتر امینی با اشخاصی همچون اللهیار صالح و دکتر صدیقی و حسن پارسا و دیگران خوب بود. به هرحال دکتر امینی در ترمیم کابینه مصدق وزیر اقتصاد بود و طبعا هنوز مورد علاقه نیروهای ملی بود. وقتی او نخست وزیر شد بسیار علاقمند بود که تعدادی از اعضای معتدل جبهه ملی را به دولت بیاورد. صحبت‌هایی هم با چند نفر شد اما آنها از ترس اعضای رادیکال تر جبهه ملی موافقت نکردند. در این میان دکتر امینی این بحث را پیش کشید که منطقه جلالیه را برای برگزاری میتینگ‌های سیاسی آماده کنند تا هر جریانی بتواند در آنجا میتینگ برگزار کند. وقتی میتینگ جبهه ملی برگزار شد محمدرضا پهلوی در نروژ بود و چون حساسیت عجیبی به جبهه ملی داشت، وقتی از برگزاری میتینگ مطلع شد، اعتراض شدیدی کرد و از بابت همدستی امینی و جبهه ملی نگران شد. مامور اطلاعاتی سفارت آمریکا در مصاحبه‌ای گفته بود که شاه شدیدا از احتمال همکاری دکتر امینی و جبهه ملی نگران بود. با توجه به جمیع این مسائل تنها کاری که نخست وزیر می‌توانست انجام دهد این بود که داستان را تخفیف دهد و اعلام کند که نیمی از جمعیت را ما خودمان فرستاده بودیم.
یعنی به اعتقاد شما مخاطب سخن دکتر امینی شخص محمدرضا پهلوی بود و می‌خواست به او اطمینان خاطر بدهد؟
عملا همین بود.
یعنی هدف آقای امینی از موافقت با جبهه ملی برای برگزاری این تجمع، اعلام حضور و قدرت نمایی در برابر شاه نبود؟
نه. چنین نبود. او صادقانه درپی این بود که آزادی‌هایی برای انجام فعالیت سیاسی ایجاد کند. اما گرفتاری اینجاست که برخی مواقع از آزادی سوء استفاده می‌شود. مثلا اینکه می‌گویند دکتر امینی مملکت را ورشکسته اعلام کرد صحیح نیست و من هرچه روزنامه‌ها را خواندم چنین اظهارنظری را ندیدم. ایشان گفته بود که وضع اقتصادی خوب نیست و باید کمربندها را محکم کرد. وقتی او نخست وزیر شد اوضاع ارزی کشور خیلی خراب بود و تنها برای ۱۵ روز اداره کشور ذخیره ارزی وجود داشت. به عقیده من آنچه موجب بدتر شدن وضعیت اقتصادی تیترهای بزرگ روزنامه‌های کیهان و اطلاعات بود که هر روز از بازداشت و دستگیری عوامل اقتصادی خبر می‌دادند.
بنابراین از نظر شما هدف امینی از رسیدن به قدرت به هیچ وجه مبارزه با محمدرضا پهلوی نبود؟
به عقیده من ایشان انتظار نخست وزیری نداشت. شاه هم چندبار گفته بود که مچ دستم را هم ببرند فرمان نخست وزیری امینی را امضا نمی‌کنم. همانطور هم که در کتابم نوشته ام یک روز وقتی صدای انفجار یک توپ را شنید که مربوط به برنامه آتش بازی بود، او گفت که یا نخست وزیر می‌شوم و یا بازداشت می‌شوم. به علت کمک مالی مورد نیاز ایران، آنقدر نفوذ آمریکا در ایران زیاد بود و کشور آنقدر به آمریکا وابسته بود که این تصور عام وجود داشت که هرکه برسرکار بیاید حتما با آمریکا رابطه دارد.
در بحث اصلاحات آیا امینی به دنبال مبارزه با سیستم بود و یا درپی معتدل کردن آن. آیا خاستگاه آقای امینی جبهه ملی بود و او به دنبال این بود که مطالبات جبهه ملی به نتیجه برسد یا صرفا درپی این بود که تعدیلی در حکومت و رفتارهای شاه ایجاد کند؟ شما مشی و هدف ایشان را متفاوت از هدف مصدق در قدرت تصویرسازی می‌کنید؟
درک هدف امینی به سابقه سیاسی اش از زمان قوام السطنه و مصدق برمی گردد. آنها(قوام السلطنه، مصدق و امینی) شخصیت‌هایی بودند که گمان داشتند شاه باید تنها سلطنت کند و حکومت نکند. وقتی پدرم وزیر دارایی بود، نزد شاه رفت و گفت که من اقتصاد خوانده‌ام و شما نخوانده‌اید و اجازه دهید که من فلان موضوع را به سرانجام برسانم. می‌خواهم بگویم که این شخصیت‌ها به صورت کامل زیربار خواسته‌های شاه نمی‌رفتند. درعین حال شدیدا به سلطنت مشروطه عقیده داشتند. آنها نمی‌خواستند شاه را برکنار کنند بلکه می‌خواستند او را در همان محدوده‌ای که قانون اساسی تعیین کرده، نگاه دارند. هدف دکتر امینی انجام اصلاحات در ساختار حکومت بود.
یعنی کنار رفتن محمدرضا پهلوی، برای دکتر امینی خط قرمز بود؟
صد در صد. توجه کنید که با تمام بدی که شاه به امینی کرده بود و ۵ سال هم اجازه نداده بود که از ایران خارج شود در روزهای منتهی به انقلاب دکتر امینی تلاش می‌کرد که شاه از ایران خارج نشود و پیشنهادش این بود که مثلا به جزیره کیش برود. البته شدید تر از امینی دکتر غلامحسین صدیقی مدافع این نظر بود.
به رغم تمایل امینی به حضور بیشتر جبهه ملی در سیاست اما در نتیجه میتینگ جلالیه سران جبهه ملی تحت فشار قرار گرفتند و بعد هم در حادثه دانشگاه نیروهایی که می‌توانستند به عنوان بازوهای انجام اصلاحات نقش آفرینی کنند، قلع و قمع شدند. آیا آقای امینی تاکتیک مناسبی را برای برخورد با وقایع انتخاب کرد؟ ایشان کمیته‌ای را برای تحقیق در ماجرای دانشگاه تشکیل داد اما نهایتا گزارش آن کمیته را منتشر نکرد. آیا این مساله باعث نشد که مخالفان حکومتی او مصمم تر شوند و فضا را به سمتی پیش ببرند که دکتر امینی در قدرت احساس حذف شدگی کند؟
من در کتابم هم نوشته‌ام که اشتباه بزرگ دکتر امینی این بود که پرونده حمله به دانشگاه را دنبال نکرد. نکته منفی در عملکرد امینی این بود که پرونده حمله به دانشگاه به جریان نیفتاد و اقدامی برای روشن کردن ذهن مردم صورت نگرفت.
پس معتقدید که یکی از اشتباهات دکتر امینی عدم ایستادگی کامل در افشا کردن عوامل حمله به دانشگاه در اول بهمن است؟
به عقیده من اشتباه هم از جانب دکتر امینی بود و هم جبهه ملی. جبهه ملی می‌گفت که با عاقد قرارداد کنسرسیوم به هیچ وجه نمی‌توانیم همکاری کنیم، درعین حال معتقد بود که اگر امینی موفق نشود انتخاب دوم آمریکایی‌ها جبهه ملی است.
اگر شما جای نیروهای جبهه ملی بودید و می‌دیدید که دکتر مصدق با یک حرکت شبه کودتایی از قدرت کنار گذاشته شد و دکتر امینی با دولت کودتا همکاری کرده و در دولت حضور دارد و بعد هم عاقد قرارداد کنسرسیوم است آیا می‌توان انتظار داشت که با دکتر امینی همکاری کنید؟
یک عده واژه فرصت‌طلب را در توصیف علی امینی به کار می‌برند اما به عقیده من او آدمی بود که به هر روشی دوست داشت به مردم خدمت کند.
یعنی هیچ تفاوتی میان کابینه مصدق و کابینه زاهدی و یا شریف امامی وجود نداشت؟
فکر نمی‌کنم. مصدق فامیل نزدیک ما بود و وقتی دکتر امینی به دیدن او رفت، مصدق پیشنهاد داده بود که وزیر کشور شوید و چون محمدرضا پهلوی قبول نکرد، وزیر اقتصاد شد. بعد از ۲۸ مرداد هم چون فرد فعالی بود که نمی‌خواست از صحنه خارج شود مسوولیت‌ها را پذیرفت. اتفاقا من در حین تحقیق برای نوشتن کتاب با دکتر مهدی پیراسته تماس گرفتم و گفتم که می‌خواهم درباره امینی با شما گفت‌وگو کنم. دکتر پیراسته گفت که آقای امینی آدم فرصت‌طلبی بود که هم با قوام‌السطلنه بود و هم مصدق و هم زاهدی. من هم گفتم که اتفاقا راجع به همین موضوع می‌خواهم با شما صحبت کنم. من که دکتر امینی را از نزدیک می‌شناختم صادقانه می‌گویم که جز خدمت هیچ هدف دیگری نداشت. حتی سر قرارداد نفت، کاشانی با او تماس گرفت و گفت که‌ای بی‌سواد وارد این کارها نشو اما او قراداد را امضا کرد.
بنابراین شما می‌گویید که چون هدفش خدمت بود برایش دولت مصدق و زاهدی تفاوتی نداشت؟
بله. البته من چندان موافق کاربرد واژه کودتا برای ۲۸ مرداد نیستم. ایراد من این است که به جای اینکه نصیری را با زره‌پوش بفرستند می‌توانستند فرمان را به وزیر دربار بدهند تا محترمانه ببرد. در آن مقطع به دلیل انحلال مجلس، شاه قانونا می‌توانست نخست وزیر را عزل کند. کودتا را معمولا یک افسر علیه رئیس حکومت انجام می‌دهد، شخص محمدرضا پهلوی که نمی‌تواند علیه خود کودتا کند.
پس هدف نهایی پدر شما از پذیرش پست نخست وزیری صرفا تعدیل برخی امور بود؟
به عقیده من پدرم آمادگی نخست وزیری نداشت.
برنامه‌ای هم برای نخست وزیری نداشت؟
یک برنامه همیشه داشت. با حسن ارسنجانی که دوست نزدیک بود همچنین الموتی همیشه یک برنامه در ذهن داشتند. اما وقتی شما امید زیادی به موفقیت یک برنامه ندارید دنبال آن هم نمی‌روید. آنها امیدی به موفقیت برنامه‌های خود نداشتند. برنامه دکتر امینی در وهله اول مبارزه با فساد بود و برنامه‌هایی برای حل مشکلات اقتصادی داشت. اما وقتی به قدرت رسید هنوز آمادگی برای اجرای برنامه‌های خود نداشت. درحالی‌که او معتقد به اجرای اصلاحات ارضی و اصلاحات اقتصادی و در مرحله بعد هم اعطای آزادی‌های سیاسی بود ولی به عقیده من چند اشتباه کرد، اول اینکه انتخابات را به موقع برگزار نکرد.
آیا اگر انتخابات را زودتر برگزار می‌کرد می‌توانستند در انتخابات پیروز شوند؟ آیا قبل از انجام اصلاحات ارضی انتخابات می‌توانست جوابگو باشد؟
اگر واقعا یک پایگاه اجتماعی قوی داشت می‌توانست در مقابل شاه ایستادگی کند اما وقتی دید که جبهه ملی همراه او نیست کاری نمی‌توانست از پیش ببرد.
شما هم در کتاب خود نتوانستید هیچ سند محکمی از مذاکرات جبهه ملی و دکتر امینی ارائه دهید.
تنها یک سند وجود داشت و آن هم اخبار منتشر شده در روزنامه‌ها بود که دکتر فرهاد واسطه شده بود تا دکتر امینی با بازرگان و صدیقی و دیگران دیدار کند. بازرگان و طالقانی و سحابی و نهضت آزادی حاضر بودند در مقابل دولت امینی سکوت کنند، البته این سکوت به معنای موافقت نبود، اما جبهه ملی سکوت نکرد و فورا شروع به مخالفت کرد.
اما این مخالفت‌ها به دلیل قلع و قمع نیروهای جبهه ملی و سکوت امینی طبیعی به نظر می‌رسید.
میتینگ جبهه ملی کمتر از یک ماه بعد از نخست وزیری دکتر امینی برگزار شد. آنها فورا مساله انتخابات را پیش کشیدند. به رغم اینکه به شاپور بختیار گفته بودند که راجع به قراداد نفت صحبت نکند اما او صحبت کرد و پایه را بر مخالفت گذاشت. دکتر امینی در این شرایط یک راه بیشتر نداشت. او حمایت جبهه ملی را از دست داده بود و تنها راه پیش رویش این بود که حمایت شاه را جلب کند. از طرف دیگر شاه هم به او سوء ظن داشت و چوپ لای چرخ اش هم می‌گذاشت.
نهایتا از نظر شما چرا به رغم موضع تند جبهه ملی در مقابل امینی، محمدرضا پهلوی همچنان به دکتر امینی بدبین بود؟
این نگرانی عجیب همیشه در شاه وجود داشت. حتی من یک مصاحبه از اشرف پهلوی خواندم که در آن گفته بود امینی از مصدق هم خطرناکتر است. من هیچ‌وقت متوجه نشدم که چرا این نگاه وجود داشت. من مدتی سفیر ایران در تونس بودم و وقتی برای انجام ماموریت به تونس می‌رفتم باید با یک مقام امنیتی، وزیر دربار و رئیس دفتر محمدرضا پهلوی ملاقات می‌کردم. من چون با نصیری، رئیس سازمان امنیت میانه‌ای نداشتم به پرویز ثابتی تلفن کردم و گفتم که چون میانه‌ای با نصیری ندارم و ایشان هم لطفی به من ندارند، شما را می‌بینم. نزد ثابتی رفتم و ایشان پرسید که چرا دکتر امینی تابستان سال قبل به خارج از کشور نرفته است. جواب دادم که خوب حتما نخواسته‌اند که بروند. اما ثابتی گفت که نه این یک معما است و آنقدر تاکید کرد که من نهایتا پرسیدم آیا فکر می‌کنید که او می‌خواهد رئیس‌جمهور شود؟ که ثابتی پاسخ داد:«دقیقا همینطور است.» این قضیه گذشت تا سالهای اخیر که من در حال تحقیق برای نگارش این کتاب بودم. به یکی از دوستان گفتم که خیلی دوست دارم با پرویز ثابتی صحبت کنم. یک ماه بعد پرویز ثابتی با من تماس گرفت و من گفتم که می‌خواهم راجع به آن که گفتید امینی می‌خواهد رئیس‌جمهور شود بیشتر بدانم. جالب این بود که آن زمان پدرم به نام من یک آپارتمان در خیابان خردمند شمالی خریده بود. ثابتی گفت:«دکتر امینی یک آپارتمان خریده بود و همزمان دانشگاه شلوغ شده بود و تظاهرات معلمان را هم آمریکایی‌ها دامن زده بودند و...» می‌خواهم بگویم این سوء ظن همیشه در شاه و دربار درباره دکتر امینی وجود داشت.زمانی که دکتر امینی نخست وزیز بود شاه به آمریکا سفر کرده بود و تعریف می‌کرد که ژاکلین کندی از دکتر امینی تعریف کرد و خواست که او را نخست وزیر کنم درحالیکه آن زمان امینی نخست وزیر بود. سوء ظن شاه از زمان قوام السلطنه همچنان ادامه داشت.
آیا احساس خطر محمدرضا پهلوی ناشی از این برداشت بود که گمان می‌کرد دکتر امینی مهره آمریکایی‌ها است؟
صد درصد چنین است. ببینید جان کندی آن زمان زیاد علاقمند به سیاست ایران نبود. برادر او رابرت کندی خیلی به دانشجویان مخالف ایرانی در آمریکا نزدیک بود و علاوه براین دوست نزدیک ویلیام داگلاس، قاضی عالی دادگاه آمریکا بود. داگلاس هم بسیار از محمدرضا پهلوی متنفر بود. این دو تاثیر زیادی روی سیاست دولت آمریکا درباره ایران داشتند و کندی را نسبت به محمدرضا پهلوی بدبین کرده بودند. در نتیجه شاه نگران این بود که آمریکا در ایران جمهوری اعلام کند و امینی را به عنوان رئیس‌جمهور معرفی کند.
اگر بخواهیم اشتباه‌های دکتر امینی را بشماریم به نظر می‌رسد که اصلی‌ترین اشتباه او همان ایستادگی نکردن در افشای جزئیات پرونده حمله به دانشگاه و اعلام نام مسببین آن است. به نظر شما چه اشتباه دیگری می‌توان در عملکرد امینی دید که باعث شد اصلاحات او ناکام بماند؟
دکتر امینی تمایل داشت که یک نخست وزیر انقلابی باشد اما خودش شخصیتی انقلابی نبود. وزرایی هم انتخاب کرد مثل ارسنجانی که می‌خواست تیشه به ریشه مالکیت بزند یا آقای مبشری که وزیر دادگستری بازرگان هم بود و صدرحاج سیدجوادی که انسان‌های خوبی بودند و می‌خواستند ریشه‌ای با فساد مبارزه کنند. اینها آدم‌های خوبی بودند اما آنها خیلی از پرونده‌های دادگستری را زنده کردند و صدمه زیادی به دولت زدند. با گرفتن افسران دخیل در ماجرای ۲۸ مرداد و نسبت‌دادن صفت آیشمن به «آزموده» تمام ارتش را با دکتر امینی مخالف کردند. با بازداشت ابوالحسن ابتهاج بدترین ضربه را به دولت زدند. درحالی‌که ابتهاج دزد نبود و تنها دو شرکت آمریکایی را برای ساختن سد کرج و دز در ایران ساپورت کرده بود. از طرف دیگر دکتر امینی نمی‌توانست در ماجرای بازداشت ابتهاج دخالت کند چراکه طبق قانون اساسی حق دخالت در دستگاه قضایی را نداشت. این داستان اثر بدی در داخل ایران و حتی خارج از ایران داشت. ابتهاج بسیار مورد احترام محافل بین المللی بود.
با این حساب اگر در ماجرای دانشگاه هم آقای امینی ایستادگی می‌کرد شاید کارشکنی‌ها در مقابل اقداماتش افزایش می‌یافت و شما امروز آن افشاگری را به عنوان یک انتقاد مطرح می‌کردید؟
ببینید آن پرونده واقعا دنبال شده بود. اما امکان داشت نام عده‌ای به میان می‌آمد که اصلا صلاح نباشد.
شاید از همین زاویه محتویات پرونده را اعلام نکرد؟
بله، او نمی‌خواست تشنج بیشتری به وجود آید.
اما اگر شما می‌گویید که تندروی‌های دادگستری مشکلاتی را رقم زد شاید افشای این پرونده هم تندروی دیگری بود و مشکلاتی دیگر می‌آفرید؟
نه! ببینید سوءظن شاه هیچ‌وقت به دکتر امینی برطرف نشد و به رغم میل اش فهمیده بود که آمریکایی‌ها امینی را برای نخست وزیری می‌پسندند. شاید هم آمریکایی‌ها به او گفته بودند میان امینی و جبهه ملی یک نفر را انتخاب کن و مسلما شاه هم امینی را ترجیح می‌داد. شاه با سوءظن، امینی را نخست وزیر کرد اما وقتی سفیر آمریکا در ایران به دکتر امینی گفت که دوست داریم تا شما را به آمریکا دعوت کنیم امینی به او گفت که به جای این کار سفر شاه به آمریکا را جلو بیندازند و درنتیجه سفری که قرار بود شهریور انجام شود، اردیبهشت انجام شد. وقتی شاه یک کشور مخالف نخست وزیر باشد آن نخست وزیر نمی‌تواند کاری از پیش ببرد. او باید موافقت شاه را برای برنامه‌های خود جلب کند.
در دورانی که امینی مورد غضب شاه بود آیا نوع نگاه او به حکومت و قدرت تغییر کرد؟
هم او عوض شده بود و هم به نظر من جبهه ملی به اشتباهات خود پی برده بود. کسانی مثل بازرگان و خلیل ملکی مطرح کرده بودند که ضعیف کردن امینی در مقابل شاه اشتباه بوده است. البته بازرگان در دوران نخست وزیری امینی هم معتقد بود که ضعیف کردن امینی به معنای افزایش قدرت شاه است. بعد از استعفای امینی، جبهه ملی درپی این بود که به امینی نزدیک شود و حتی آیت‌الله میلانی و دیگران تلاش کردند که قرنی و امینی را به یکدیگر نزدیک کنند که پدرم زیربار نرفت. زمانی هم که کارتر به ایران آمد شاه از احتمال نزدیکی و اتحاد میان امینی و جبهه ملی می‌ترسید.
امینی بعد از کنار رفتن از حکومت در منزل و دیدارهای شخصی درباره شاه چه می‌گفت؟ آیا نگاهش به شاه منفی شده بود؟
او دلگیر بود اما نگاه منفی نداشت.
آیا هیچگاه پذیرش پست نخست وزیری را اشتباه خود به حساب نیاورد؟
او البته پشیمان بود. یکی از چیزهایی که به زبان می‌آورد این بود که بدون دراختیار داشتن شهربانی و وزارت کشور و سازمانهای امنیتی نباید نخست وزیری را می‌پذیرفته و می‌گفت که اگر بدون اختیارات دوباره نخست وزیر شوم کاری از پیش نخواهم برد. به همین دلیل زمانی که قبل از انقلاب به او برای پذیرش نخست وزیری اشاره کردند نپذیرفت و معتقد بود که بدون ارتش و سازمانهای امنیتی کاری از پیش نمی‌رود.

باتوجه به اینکه نیروهای روشنفکری جامعه منتقد حکومت بودند نگاه دکتر امینی به این نیروها چگونه بود؟ آیا نگاه او به نیروهای روشنفکری و نویسندگان مثبت بود یا به دلیل برخورداری آنها از نگاه چپ، نگاه منفی به آنها داشت؟
او واقعا نگاه مثبتی به روشنفکران داشت. یکی از مسائلی که روشنفکران خیلی از امینی ایراد گرفتند نطق‌های روزانه اش بود. البته آن نطق‌ها زیاده از حد بود. وقتی یک مسوول زیاد حرف می‌زند، اشتباهات هم به فراخور زیاد می‌شود که بعضا می‌تواند اشتباهات سنگینی باشد ولی حسن‌اش این است که مردم را هم شریک حکومت می‌کند. از طرف دیگر در تالار روزنامه اطلاعات کرسی آزاد برگزار می‌شد که دانشجویان و روشنفکران در آن به دولت حمله می‌کردند. یا در دانشگاه تبریز یک دانشجو به صورت زننده به امینی حمله کرده بود و او خونسرد ایستاده بود. در جلسه موسسه علوم اجتماعی که دکتر احسان نراقی ترتیب داده بود، منتقدینی مثل بنی صدر و پروانه فروهر و... حضور داشتند. دکتر امینی وقتی وارد جلسه شد سکوت سنگینی بر فضای جلسه حاکم بود. وقتی دکتر امینی درحال بیرون رفتن از جلسه بود دانشجویان دست زدند و من هم درحال خروج بودم، دیدم که یک خانم فریاد می‌زد که چرا دست می‌زنید. او خائن و عاقد قراداد نفت است. من به شوخی گفتم که خانم ناراحت نباشید این صدای نوار دست زدن بود که انگلیسی‌ها گذاشتند. آن خانم پروانه فروهر بود. البته بعدها که به موسسه علوم اجتماعی می‌رفتم با پروانه فروهر بیشتر آشنا شدم و حتی سازمان امنیت برای من پرونده درست کرد که چرا با فروهر رابطه دارم. پدرم واقعا علاقه‌مند بود که با روشنفکران و منتقدین صحبت کند. امینی برخوردی داشت که مردم را از رو می‌برد.
نگاه دکتر امینی به دکتر شریعتی چگونه بود؟
اتفاقا در یکی از ملاقات‌هایش به شاه گفته بود که شریعتی را نباید می‌گرفتند و شاه هم قبول کرده و گفته بود که اشتباه بزرگی کردیم.
یعنی دکتر امینی به فعالیت‌های شریعتی نگاه مثبتی داشت؟
تا مدت طولانی به انقلاب هم بدبین نبود. او فردی مذهبی بود.
در کنار تمام تعریف‌هایی که از کتاب شما شده است، نکته‌ای برای بسیاری افراد جای سوال داشته و آن اینکه چرا این کتاب به فعالیت‌های بعد از انقلاب آقای امینی نپرداخته است. واقعا علت این ماجرا چه بود؟
من اصلا داخل فعالیت‌های اپوزیسیون نشدم. من یکبار برای اینکه پدرم تنها نباشد با ایشان به جلسه شورای مشروطیت در واشنگتن رفته بودم. این جلسه چنان بود که فقط یک طنزنویس نیاز داشت تا درباره آن جلسه بنویسد. من هیچ انگیزه و علاقه‌ای برای تحقیق و نوشتن درباره این جلسات بی محتوا نداشتم و امیدوارم دیگران در این باره تحقیق کنند و بنویسند. به پدرم هم می‌گفتم که بهتر است خود را به این فعالیت‌ها وارد نکند. مثلا در آن جلسه یک سپهبد آمده بود پیش من و می‌گفت:«به دکتر امینی بگویید دوستان، من را برای ریاست شورا کاندیدا کرده‌اند و من نمی‌خواهم با دکتر امینی رقابت کنم.» به پدرم گفتم و ایشان هم جواب داد:«رای گیری کنند و نتیجه هرچه باشد همه می‌پذیرند.» باز یک تیمسار دیگر آمد و گفت:«آقای امینی فلانی یکسال بعد از من سپهبد شده است و من ارشدیت دارم.» تمام بحث‌ها در همین حد بود.

وبگردی
مراسم افتتاحیه سی و ششمین جشنواره جهانی فیلم فجر
مراسم افتتاحیه سی و ششمین جشنواره جهانی فیلم فجر - سی و ششمین جشنواره جهانی فیلم فجر شامگاه چهارشنبه با نمایش «آن سوی ابرها» ساخته مجید مجیدی در سینما فلسطین آغاز بکار کرد.
حمله فیزیکی به بازیگر زن ایرانی در خیابان! / عکس
حمله فیزیکی به بازیگر زن ایرانی در خیابان! / عکس - بازیگر سریال "تعطیلات رویایی" از حمله افراد ناشناس به خود خبر داد. مریم معصومی، بازیگر سینما و تلویزیون مورد حمله افراد ناشناس قرار گرفت.
19 هزار خودرو از ساعت 2 بامداد تا 4 صبح ثبت سفارش شده است / مافیای قاچاق گمرک کشور را مدیریت می کند
19 هزار خودرو از ساعت 2 بامداد تا 4 صبح ثبت سفارش شده است / مافیای قاچاق گمرک کشور را مدیریت می کند - این روزها بار دیگر بحث ورود خودروی قاچاق داغ شده و اظهارات ضدونقیض در مورد مجاری ورود خودروهای قاچاق به کشور صورت می‌گیرد. در همین حال، گمرک جمهوری اسلامی ایران در اطلاعیه‌ای، قاچاق خودرو را کاری ناممکن خواند.
گفتگوی تلفنی با همسر مرتضوی / صوت
گفتگوی تلفنی با همسر مرتضوی / صوت - سعید مرتضوی که در روزهای گذشته خبری از او نبود و حتی سخنگوی دستگاه قضایی گفته بود حکم جلبش صادر شده اما گیرش نیاورده‌اند، به گفته همسرش در تهران است.
ارسطوی پایتخت با مونا فائض پور ازدواج کرد
ارسطوی پایتخت با مونا فائض پور ازدواج کرد - «احمد مهران فر» بازيگر نقش «ارسطو عامل» در سريال پايتخت ۵ در اینستاگرام خود از ازدواجش با «مونا فائض پور» خبر داد.
اقدام عجیب سیف/ پرداخت پاداش 1 میلیارد و 200 میلیون تومانی به معاون
اقدام عجیب سیف/ پرداخت پاداش 1 میلیارد و 200 میلیون تومانی به معاون - عضو کمیسیون برنامه‌، بودجه و محاسبات مجلس از پرداخت پاداش میلیاردی در بانک مرکزی خبر داد و گفت: آقای سیف، رئیس کل بانک مرکزی؛ معاون خود را بازنشسته کرد و به او یک میلیارد و 200 میلیون تومان پاداش داد و دوباره این معاون بازنشسته را یک هفته بعد در همان شغل منصوب کرد.
حکومت نمی‌تواند ارتباط درستی با مردم برقرار کند
حکومت نمی‌تواند ارتباط درستی با مردم برقرار کند - خود اين سیاست‌گذاران توليد داخلي را بي اعتبار كردند، امنيت شبكه‌هاي داخل را از بين بردند و... حالا اعتراض مي‌كنند كه چرا رفتيد سراغ شبكه‌هاي خارجي؟ و مدعی‌اند که همه اطلاعات دست موساد و سيا و ام‌آي‌سيكس است؛ گویی که مثلا در ایمیل یاهو و جی‌میل چنین نیست؟! درحالي‌كه مسئوليت این وضع بر عهده سيستم است. وقتي رسانه‌هاي داخل تحت فشار هستند و رسانه رسمی یکسویه هر چه می‌خواهد می‌گوید و با اخبار نا‌صحیح مواجه…
صحبت های جنجالی رییسی علیه روحانی
صحبت های جنجالی رییسی علیه روحانی - صحبت های جنجالی رییسی پیرامون استفاده روحانی از نام امام رضا در انتخابات
500 نفر محتوای نامه‌های پستی مردم را میخواندند و چک می‌کردند!
500 نفر محتوای نامه‌های پستی مردم را میخواندند و چک می‌کردند! - محمد غرضی می‌گوید: زمانی که به عنوان وزیر در وزارت حضور یافتم بیش از ۵۰۰ نفر را دیدم نامه‌هایی که از داخل به خارج و از خارج به داخل کشور ارسال می‌شدند را چک می‌کردند و به صورت سه شیفت فعالیت می‌کردند و نامه‌ها را می‌خواندند.
جنجال ویدیو دختر بازیگر روی کول بازیکن پرسپولیس!
جنجال ویدیو دختر بازیگر روی کول بازیکن پرسپولیس! - عکس و ویدیویی منتسب به ستاره پرسپولیس فرشاد احمدزاده و ترلان پروانه بازیگر سینما و تلویزیون در فضای مجازی منتشر شده است. عجب پاپراتزی‌هایی داریم!
دختر داعشی سریال پایتخت کیست ؟
دختر داعشی سریال پایتخت کیست ؟ - در قسمت های اخیر سریال پایتخت بازیگر جدیدی به جمع خانواده معمولی پیوسته است؛ نیلوفر رجایی فر نقش الیزابت را در سریال پایتخت ۵ ایفا می کند ؛ این بازیگر با جلب اعتماد سیروس مقدم این فرصت ط بازی در سریال پر طرفدار پایتخت را به دست آورد .
خانم ایرانی، عامل تیراندازی در مقر یوتیوب / فیلم
خانم ایرانی، عامل تیراندازی در مقر یوتیوب / فیلم - ویدیوهایی از نسیم نجفی اقدم در شبکه های اجتماعی به زبان های انگلیسی و فارسی موجود است که در آن ها وی از حذف ویدیوهای خود توسط یوتیوب شکایت دارد.
رقص کاوه مدنی یا کالای ایرانی؟
رقص کاوه مدنی یا کالای ایرانی؟ - بگذارید اینطور بپرسم: مگر کیروش، مربی تیم ملی فوتبال جمهوری اسلامی ایران عرق نمی‌خورد؟ نمی‌رقصد؟ مگر برانکو و شفر نمازشب می‌خوانند و روزه می‌گیرند و اصولگرا و ارزشی و انقلابی هستند؟!
رقص های قبل از تو سوء تفاهم بود
رقص های قبل از تو سوء تفاهم بود - پایتخت ۵ با داستان های نقی و تقی ، رحمت و رحمان و رحیم سارا و نیکا و ارسطو و پرستوش
گفتگو با فرد کشمیری به نام سرباز روح الله که در ایران به سفارتخانه‌ها حمله می‌کرد
گفتگو با فرد کشمیری به نام سرباز روح الله که در ایران به سفارتخانه‌ها حمله می‌کرد - خشت خام / نوبت سی و پنجم / گفتگوی حسین دهباشی با سرباز روح الله رضوی