دوشنبه ۲ بهمن ۱۳۹۶ / Monday, 22 January, 2018

راههای کسب آرامش


راههای کسب آرامش
آرامش گوهری نایاب و مهم ترین نیاز انسان است که نقش بسیار مهمی در سعادت و سلامت روحی او و جامعه دارد. انسان همواره در جستجوی آرامش است و برای به دست آوردن آن تلاش و کوشش می نماید. احساس امنیت و آرامش از مهم ترین ویژگی های انسان سالم به شمار می رود، زیرا او در سایه این آرامش می تواند به رشد و کمال برسد.
خداوند در قرآن، به صورت زیبایی موضوع آرامش را بیان نموده و عوامل مؤثر بر آرامش روح و روان را به انسان ها معرفی نموده است که در این نوشتار به برخی از آن ها اشاره می شود:
قرآن کریم، کتاب بزرگ انسان سازی و هدایت انسان به سوی خیر و سعادت است که به نحوی مطلوب تغییرات بسیار مفید و مؤثری در شخصیت افراد به وجود می آورد و از آنها افرادی با شخصیت کامل، آرام و مطمئن می سازد. خداوند متعال از قرآن به عنوان نسخه شفابخش برای جان های دردمند مؤمنان، یاد می نماید و می فرماید: «و ننزل من القرآن ما هو شفاء و رحمه للمؤمنین و لا یزیدالظالمین انا خساراً؛ و از قرآن آنچه شفا و رحمت است برای مؤمنان، نازل می کنیم؛ و ستمگران را جز خسران (و زیان) نمی افزاید.» (اسراء ۸۲)
حضرت علی(ع) انسان ها را به استمداد از قرآن برای حل مشکلاتشان، فرامی خواند و می فرماید: «از این کتاب بزرگ آسمانی برای بیماری های خود شفا بخواهید و برای حل مشکلاتتان از آن یاری بجویید، چرا که در این کتاب درمان بزرگترین دردها است.» (نهج البلاغه خ۱۷۶)
۱) ایمان
ایمان یک نوع حالت آرامش و اطمینان است که بسیاری از دردهای روحی را درمان می کند. قرآن، امنیت و آرامشی را که ایمان در وجود مؤمن ایجاد می کند این گونه توصیف می فرماید: «الذین ءامنوا و تطمئن قلوبهم بذکرالله الا بذکر الله تطمئن القلوب؛ آنان که ایمان آورده اند و دلهایشان به یاد خدا آرامش می یابد. آگاه باشید که دلها به یاد خدا آرامش می یابد.» (رعد ۲۸)
ایمان انسان به خداوند، او را نسبت به کمک، حمایت و لطف خداوند امیدوار می سازد و هرگونه شک و وحشت را از او دور می نماید. قرآن می فرماید: «هوالذی انزل السکینه فی قلوب المؤمنین لیزدادوا ایمانا مع ایمانهم؛ هم اوست که در دل های مؤمنان آرامش را فرو فرستاد، تا ایمانی بر ایمان خود بیفزایند.» (فتح۴)
میزان آرامش روحی هر کس، بستگی به ایمان او دارد. انسان در پرتو بندگی خداوند از قید بندگی غیر او آزاد می گردد و هرچه فرد ایمانش قوی تر باشد، آرامش روحی او نیز افزایش می یابد. کسانی که ایمان ناپایدار و ضعیفی دارند، احساس آرامش کمتری دارند. به همین دلیل، کافران هیچ بهره ای از آرامش و اطمینان ندارند.
امام باقر(ع) آرامش را همان ایمان می داند و می فرماید: «آرامش، همان ایمان است.»۱
آری ایمان به خدا به انسان امید و توان می دهد و او احساس می کند به پناهگاه مطمئن و قدرتمندی متکی است؛ بنابراین او خود را ناتوان نمی بیند و هرگز ناامید نمی شود.
۲) یاد خدا و نماز
یکی از عبارت هایی که در قرآن کریم آمده است و برای آن حدی مشخص نشده است، «ذکرالله» است: «یا ایهاالذین ءامنوا اذکروا الله ذکرا کثیرا؛ ای کسانی که ایمان آورده اید، خدا را یاد کنید، یادی بسیار.» (احزاب۴۱)
یاد خدا، تأثیر به سزایی در آرامش دلها دارد. قرآن کریم، ذکر خدا را به عنوان برترین داروی آرام بخش قلب ها معرفی می نماید و قلب مؤمنان را بدلیل ذکر نام خداوند، سرشار از آرامش ملکوتی می داند و می فرماید: «الذین ءامنوا و تطمئن قلوبهم بذکرالله الا بذکرالله تطمئن القلوب؛ آنان که ایمان آورده اند و دلهایشان به یاد خدا آرامش می یابد. آگاه باشید که دلها به یاد خدا آرامش می یابد.» (رعد۲۸)
کسی که دلش را محل یاد خدا قرار می دهد، همه اضطرابها و نگرانی هایش از بین می رود، به صفا و آرامشی درونی می رسد و هیچ وحشتی از غیر خدا ندارد.
حضرت علی(ع) در خطبه ۲۲۵ نهج البلاغه می فرماید: «پروردگارا! تو از هر مونسی برای دوستانت مونس تری و از همه آن ها برای کسانی که به تو اعتماد کنند، برای کارگزاری، آماده تری. پروردگارا! آنان را در باطن دلشان مشاهده می کنی و در اعماق ضمیرشان بر حال آنان آگاهی و میزان معرفت و بصیرتشان را می دانی، رازهای آنان نزد تو آشکار است و دل های آنان در فراق تو بی تاب. اگر تنهایی سبب وحشت آنان می گردد، یاد تو مونس آنهاست، و اگر سختی ها بر آنان فرو ریزد، به تو پناه می برند.»
در منطق قرآن یکی از مصادیق کامل یاد خدا، نماز می باشد به ذکر اکبر، تعبیر شده است: «و لذکرالله اکبر؛ و ذکر خدا بزرگ تر است.» (عنکبوت ۴۵) نماز ریشه و مایه اصلی هر خیر و سعادت است و انسان را به یاد خدا می اندازد. اگر نماز باتوجه کامل خوانده شود، آثار و برکات ویژه ای در آرامش روح و روان و در نتیجه، در زندگی فرد خواهد داشت. در پرتو نماز، آلودگی و گناهان از وجود انسان پاک می گردد. و قلبی که در آن گناه نباشد، سرشار از آرامش و اطمینان است.
۳) تقوا
«تقوا» زیباترین صفت انسان مؤمن و عامل سعادت و رستگاری انسان است. خداوند در قرآن بارها انسان را به داشتن تقوا فراخوانده و آن را لباس پاکی روح انسان معرفی می نماید: «و لباس التقوی ذلک خیر؛ و جامه پرهیزگاری از هر جامه ای بهتر است.» (اعراف۲۶)
تقوا موجب کمال انسان و هدایت او در مسیر الی الله است. خداوند سبحان برای اهل تقوا راه خروج از مشکلات و رسیدن به آرامش و طمأنینه را قرار داده است: «من یتق الله یجعل له مخرجاً؛ هر که تقوا بورزد خداوند راه گشایش در سختی ها به او عطا می کند.»(طلاق۲)
فرد متقی در دنیا و آخرت محبوب خداوند سبحان است. در هنگام مصیبت ها و در دشواری های زندگی درمانده نمی گردد: «الا ان اولیاء الله لا خوف علیهم و لا هم یحزنون¤ الذین امنوا و کانوا یتقون¤ لهم البشری فی الحیوه الدنیا و فی الاخره لاتبدیل لکلمات الله ذلک هوالفوز العظیم؛ آگاه باشید که بر دوستان خدا بیمی نیست و غمگین نمی شوند¤ کسانی را که ایمان آوردند و پرهیزگاری می کردند¤ بشارت است ایشان را در دنیا و آخرت. سخن خدا دگرگون نمی شود. این است کامیابی بزرگ.» (یونس ۶۴تا ۶۲)
چنین انسانی منشأ همه امور را خداوند متعال می داند و این گونه است که همیشه دارای آرامش و اطمینان روحی است و ترس و دلهره به دلش راه نمی یابد.
امام علی(ع) اهل تقوا را این گونه بشارت می دهد و می فرماید: بدانید که هر کسی تقوای الهی را پیشه کند و از خداوند سبحان بترسد از فتنه ها نجات می یابد. و با نور هدایت از تاریکی ها می گریزد، و بهشت و آنچه را که دوست دارد جاودانه بدست می آورد. خداوند سبحان او را در منزل کرامت خویش مسکن می دهد.
خانه ای که مخصوص خداوند سبحان است سقف آن عرش الهی و نور و روشنایی آن از جمال الهی، و زائرانش فرشتگان الهی و دوستان و همنشینانش پیامبران الهی می باشند.۲
۴) دعا و توسل
دعا وسیله قرب و نزدیکی بنده به پروردگارمنان، تسلی بخش دلهای خسته و روشنی بخش جان انسان در برابر مشکلات و سختی های زندگی است. از این رو، خداوند متعال همواره بندگان را به دعا کردن در پیشگاه خود دعوت می نماید و وعده اجابت آن را می دهد: «واذا سالک عبادی عنی فانی قریب اجیب دعوه الداع اذا دعان فلیستجیبوا لی ولیومنوا بی لعلهم یرشدون؛ و زمانی که بندگان من از تو درباره من بپرسند، من نزدیکم، دعای دعا کننده را هنگامی که مرا بخواند اجابت می کنم، پس باید دعوت مرا استجابت کنند و به من ایمان آورند تا شاید هدایت شوند.» (بقره۱۸۶)
انسان پاک ترین حالات را در دعا و توسل به خداوند پیدا می کند. او به وسیله دعا به قدرت لایزال خداوندی متصل می شود و حل مشکلات مادی و معنوی خود را از خدا می خواهد و اجابت دعا را از جانب آن بخشنده بزرگ، باور دارد.
خداوند در قرآن درباره تأثیر دعا و توسل بر آرامش انسان و رهایی از اضطراب و افسردگی می فرماید: «خذ من اموالهم صدقه تطهرهم و تزکیهم بها و صل علیهم ان صلوتک سکن لهم و الله سمیع علیم؛ از دارایی هایشان صدقه بستان تا آنان را پاک و منزه سازی و برایشان دعا کن، زیرا دعای تو مایه آرامش آنهاست، و خدا شنوا و داناست.» (توبه۱۰۳)
دعا باعث تخلیه هیجانات فرد و از بین بردن ناراحتی های او می شود. انسان که با دعا سر و کار دارد هرگز دچار یأس و ناامیدی نمی شود و به آرامش و نشاط می رسد.
۵) انس با قرآن مجید
تلاوت و حفظ قرآن نوعی ذکر خداوند است. انسان در پرتو نور قرآن از بسیاری از نگرانی ها و اضطرابات مصون می ماند و احساس اطمینان و آرامش بیشتری می کند.
خداوند در قرآن خطاب به پیامبر(ص) می فرماید: «و قال الذین کفروا لولا نزل علیه القرءان جمله واحده کذاک لنثبت به فوادک و رتلناه ترتیلا؛ کافران گفتند: چرا این قرآن به یکباره بر او نازل نمی شود؟ برای آن است که دل تو را بدان نیرو دهیم آن را به آهستگی وترتیب فرو می خوانیم. (فرقان۲۳)
خواندن قرآن و مداومت بر آن به تدریج موجب استحکام قلب و روح می شود. وقتی که قلب انسان ثابت و محکم شد، هیچ غم و ناراحتی نمی تواند آرامش آن را بر هم بزند. کسانی که توفیق انس با قرآن را پیدا می کنند، جز به قرآن دل نمی بندند و به وسیله آن به آرامش می رسند. پیامبر(ص) در این باره می فرماید: «مثل قرآن مثل کیسه سربسته پر از مشک است. اگر آن را باز کنی، بوی مشک فضا را معطر می سازد و اگر به حال خود رها سازی، سود نمی بخشد. قرآن نیز، چنانچه به تلاوتش روی آوری، فضا را از عطر خود آکنده می سازد و روان را نشاط می بخشد؛ و اگر تلاوت نکنی، در سینه ات پنهان می ماند.»۳
قرآن با الگودهی به انسان از جهات مختلف، راهنمای گرانبها و بهترین پشتوانه برای او می باشد. عمل به دستورات قرآن، انسان را در جهت کسب معرفت کمال و نیل به سعادت و ایجاد آرامش هدایت می کند.
۶) صبر
یکی از فضایل انسانی و از مهم ترین ارکان ایمان، صبر است که نقش مهمی در زندگی انسان و ایجاد آرامش روح و روان او دارد. صبر راه حل بسیاری از مشکلات است.
صدهزاران کیمیا حق آفرید
کیمیایی همچون صبر آدم ندید
خدا در قرآن با مژده به صابران، اجر و پاداش آنان را نامحدود می داند و می فرماید: «انما یوفی الصبرون اجرهم بغیر حساب؛ صابران اجر و پاداش خود را بی حساب دریافت می دارند.»(زمر۰۱)
انسان مؤمن در برابر مشکلات مقاومت می کند و از حوادث و سختی های زندگی شکوه نمی کند. او درپناه صبر، وجود خود را آرامش می بخشد. هرگونه بی صبری باعث به وجودآمدن اضطراب و استرس در او خواهد شد.
امام صادق(ع) می فرمایند: بسیار اتفاق افتاده که یک ساعت صبر و شکیبای سبب شادی طولای شده است و چه بسیار لذت کوتاهی در یک ساعت غم و اندوه طولانی به بار آورده است.»۴
۷) همسر مناسب
ازدواج پیمانی مقدس است که در اسلام به آن اهمیت فراوانی داده شده است. پیامبر گرامی اسلام، ازدواج را عامل مهمی در دور نگه داشتن دین و جامعه، از انحرافات می داند و می فرماید: هر کس که ازدواج کند، نصف دینش را حفظ کرده است.»۵
در نظام الهی و آموزه های دینی، یکی از اهداف اصلی ازدواج، رسیدن به آرامش و رضایت است. قرآن کریم درباره فلسفه ازدواج می فرماید: «و من آیاته ان خلق لکم من انفسکم ازواجا لتسکنوا الیها؛ از نشانه های خدا این است که از جنس خودتان همسرانی برای شما آفرید تا در کنار آن ها آرامش بیابید.»(روم ۱۲)
علامه طباطبایی در تفسیر این آیه می گوید: «هر یک از زن و مرد در حد خود و فی نفسه، ناقص و محتاج به طرف دیگر است و از مجموع آن دو، واحدی تام و تمام درست می شود و به خاطر همین نقص و احتیاج است که هر یک به سوی دیگری حرکت می کند و چون بدان رسید، آرامش و سکونت می یابد؛ چون هر ناقصی مشتاق به کمال است و هر محتاجی مایل به زوال حاجت و فقر خویش است.»۶
زن و مرد دو جنس مکمل یکدیگر و مایه شکوفایی و پرورش هم هستند، با ازدواج مشکلاتشان کمتر می گردد و دامن آنها از آلودگی و فساد سالم می ماند. و در کنار یکدیگر به سکون و آرامش جسمی، روحی، فردی و اجتماعی می رساند.
۸) همنشینی با مؤمنین
همنشینی با انسان های مؤمن و صالح در رشد و ترقی اخلاق و کمالات انسانی تأثیر به سزایی دارد. از وظایف همنشین نیک و مؤمن آن است که عشق به خدا را در دل ها زنده کند و دیگران را به مسیر حق دعوت نماید. این کار به اندازه ای اهمیت دارد که به تعبیر قرآن ترک آن موجب ضرر و خسارت برای انسان می شود و بزرگ ترین خسارت همین خسارت جان است: «ان الخاسرین الذین خسرو انفسهم» (شوری ۵۴)
انسان با همنشینی با پاکان به یاد خدا می افتد و در راه رسیدن به رستگاری هدایت شده، روح او تعالی می یابد و به آرامش می رسد. کسی که انسان را به یاد خدا می اندازد، علاوه بر اینکه خود موجب تسکین نفس انسان هستند، با تذکر یاد الهی نیز موجب آرامش دل می گردند.
امام صادق(ع) آرامش مؤمن را در همنشینی با پاکان و پرهیزگاران می داند و می فرماید: «همانا مؤمن با برادر مؤمنش آرامش می یابد، چنان که دل تشنه کام، با آب خنک تسکین می یابد.»۷
در قرآن دوستی بین مؤمنین و پرهیزگاران ابدی است و در قیامت هم از بین نمی رود و باقی می ماند: «الاخلاء یومئذ بعضهم لبعض عدو الا المتقین؛ در آن روز دوستان- غیر از پرهیزگاران- دشمن یکدیگرند.» زخرف ۷۶
در قیامت تنها پرهیزکارانند که پیوند دوستی آنها جاودانی است، چرا که بر محور ارزشهای جاودانی دور می زند.
۹) توکل
توکل از نشانه های اهل ایمان و کلید رهایی از مشکلات است. خداوند بهترین تکیه گاه برای انسان است که انسان با توکل به او به آرامشی وصف ناپذیر دست می یابد.
قرآن کریم بارها به صراحت انسان ها را به توکل به خداوند فرا خوانده است و در برابر آن، وعده خداوند مبنی بر کفایت امور آنان را اعلام می دارد: «و من یتوکل علی الله فهو حسبه؛ و هر که به خدا توکل کند، خدا او را کافی است.»(طلاق۳)
انسان متوکل با احساس بی نیازی از ماسوی الله ایمان خود را به خدا محکم و استوار می نماید، کار خود را به خدا واگذار می کند و گشایش آن را از خدا می خواهد و از شک و تردید نسبت به وعده های الهی دوری می گزیند. او اطمینان دارد که پروردگار بزرگ لحظه ای او را تنها نمی گذارد و به حال خود رها نمی کند.
پیامبر(ص) در توکل به خداوند متعال، چنان حالتی یافته بود که وقتی ابوبکر در غار دچار ترس شده بود و فکر می کرد که کافران آنان را پیدا خواهند کرد با آرامش به ابوبکر فرمود: «لا تحزن ان الله معنا؛ نگران نباش خداوند با ماست.»(توبه۰۴)
فرد متوکل همواره امیدوار است، خستگی راه بر او چیره نمی شود و در تمام حالات و رفتار خویش حضور پروردگار را درنظر می گیرد و در برابر مخالفت ها و سختی ها مقاومت می کند.
حضرت علی(ع) در بیان خصوصیت انسان متوکل اینچنین می فرماید: «کسی که توکل بر خدا دارد رنج و خستگی ندارد»۸
۱۰) توبه
توبه یکی از نعمت های بزرگ الهی ا ست که انسان ها را به اصلاح و خودسازی وامی دارد و آنها را از مرتکب شدن مجدد به گناه بازمی دارد. خداوند متعال برای نجات انسان از تباهی، «باب توبه و استغفار» را به روی بندگان خویش گشوده وآنها را به پشیمانی و طلب بخشش دعوت می کند: «یایها الذین امنوا توبوا الی الله توبه نصوحا عسی ربکم ان یکفر عنکم سیاتکم؛ ای کسانی که ایمان آورده اید، به درگاه خدا توبه کنید توبه ای از روی اخلاص. باشد که پروردگارتان گناهانتان را محو کند.»(تحریم۸)
توبه و استغفار نقش به سزایی در شستشوی روح و آرامش درونی انسان دارد. رحمت بیکران الهی همواره شامل حال بندگان وبه خصوص مؤمنان می باشد و راه بازگشت توأم با امیدواری به روی آنها بازاست. قرآن کریم دراین باره می فرماید: «قل یاعبادی الذین اسرفوا علی انفسهم لا تقنطوا من رحمه الله ان الله یغفر الذنوب جمعیعا انه هوالغفور الرحیم؛ بگو: این بندگان من که بر زیان خویش اسراف کرده اید، از رحمت خدامأیوس مشوید. زیرا خدا همه گناهان را می آمرزد. اوست آمرزنده و مهربان.»(زمر۳۵)
زمانی که انسان خالصانه توبه کند نفسش آرام می گیرد و درنتیجه، احساس گناهی که سبب نگرانی و اضطراب او شده است، ازبین می رود و با امیدواری به رحمت واسعه الهی باردیگر برای تعالی روح خویش تلاش می کند.
۱۱) عفت و پاکدامنی
پاکدامنی ازبرجسته ترین کمالات انسان و از برترین ارزش هایی است که آموزه های دینی ما به ویژه در قرآن کریم بر آن تأکید فراوان شده است.
قرآن اساس رابطه زن و مرد و یکی از صفات و خصلت های برجسته مؤمنان را پاکدامنی و عفت می داند و می فرماید: والذین هم لفروجهم حافظون¤ الا علی ازواجهم او ما ملکت ایمانهم فانهم غیر ملومین¤ فمن ابتغی وراء ذالک فاولئک هم العادون؛ وآنان که شرمگاه خود را نگه می دارند، جز بر همسران یا کنیزان خویش، که در نزدیکی با آنان مورد ملامت قرار نمی گیرند و کسانی که غیر از این دو بجویند از حد خویش تجاوز کرده اند.» (مؤمنون ۷-۵)
کسی که پاکدامنی را پیشه خود سازد، احساس گناه و تنفر ازخود را ندارد و روح او از آشفتگی و اضطراب به دور می ماند و در آرامش و اطمینان به سر می برد.
امام علی(ع) یکی از آثار عفت را دوری از پستی ها می داند و می فرماید: «عفت انسان را حفظ می کند و او را از پستی ها نگه می دارد.»۹
خداوند سبحان، در سوره نور با دعوت عمومی مردان وزنان به حیا، عفت و پاکدامنی در همه زمینه ها، آنها را به بازگشت به سوی خویش دعوت می کند: «و توبوا الی لله جمیعاً ایهاالمؤمنون لعلکم تفلحون؛ و همگی به سوی خدا بازگردید ای مؤمنان! تا رستگار شوید.»(نور۱۳)
خدا در این آیه از انسان ها می خواهد که اگر در گذشته کارهای خلافی در این زمینه انجام داده اند توبه کنند وبرای نجات و فلاح به سوی خدا آیند که رستگاری تنها بر در خانه اوست.
۱۲) رضایت به قضا و قدر الهی
راضی بودن به قضا و قدر الهی از درجات بالای ایمان و یکی از راه های رسیدن به آرامش است.کسی که به قضا و قدر الهی اعتقاد داشته باشد، هر تقدیری راکه خدا برای او درنظر گرفته باشد را خیر و نیکی می داند و بر چیزهایی که در دنیا ازدست می دهد، غمگین و ناراحت می گردد. امام صادق(ع) می فرماید: «نشاط و شادی، در پرتو راضی بودن به رضای خدا و یقین به دست می آید و اندوه وغم، درشک و ناخشنودی از مقدرات الهی حاصل می شود.۰۱
خداوند در قرآن در رابطه با قضا و قدر در مصیبت ها و سختی ها این گونه می فرماید: «ما اصاب من مصیبه فی الارض و لا فی انفسکم الا فی کتاب من قبل ان تبراها ان ذالک علی الله یسیر؛ هیچ مصیبتی به مال یا به جانتان نرسد مگر پیش ا زآنکه بیافرینیمش، در کتابی نوشته شده است. و این بر خدا آسان است.» (حدید۲۴)
در این آیه، خداوند متعال از مردم می خواهد که مصیبت و سختی ها را قضا وقدر حتمی از جانب خدا بدانند که می بایست انجام شود و انسان باید در برابر آن صبر و شکیبایی داشته باشد. کسانی که به قضا و قدر الهی اعتقاد داشته باشند، می دانند که سنت و قوانین الهی قابل تغییر نیستند: «فلن تجد لسئت الله تبدیلا و لن تجد لسئت الله تحویلا؛ در سنت خدا هیچ تبدیلی نمی یابی و در سنت خدا هیچ تغییری نمی یابی.»(فاطر ۳۴)
بنابراین در مقابل اراده الهی سر تسلیم فرود می آورند و اینگونه به آرامش خواهند رسید.

علی پوریا
۱. بحارالانوار، ج ۳۱، ص۳۴۴- الکافی
۲. احادیث قدسی، ص۶۸
۳-کنزالعمال، ج۳۲۲۳
۴. مستدرک الوسائل، ج۱۱، ص:۳۲۶
۵. بحارالانوار، ج۰۰۱، ص۹۲۱
۶. المی۰زان فی تفسیرالقرآن، ج۶۱، ص۶۶.۱
۷. الکافی ج: ۲ص: ۷۲۴
۸. غررالحکم و درر الکلم، ص: ۷۱۹
۹. غررالحکم، ص۶۲۵
۰۱. بحارالانوار، جلد ۱۷ و ص۵۹۱

منبع : روزنامه کیهان

مطالب مرتبط

راهکارها و ابزارهای فهم و تفسیر قرآن


راهکارها و ابزارهای فهم و تفسیر قرآن
«قرآن مشعلی است كه نور آن هرگز خاموش نمی گردد، چشمه زاینده ای است كه واردان از آن نمی كاهند، نشانه هایی است كه روندگان بی آن ها راه نمی یابند، دلیل كسی است كه به آن سخن گوید، فیروزی كسی است كه آن را حجّت آورد، نگه دارنده كسی است كه به آن عمل كند، سپر كسی است كه آن را دربرگیرد، دانایی كسی است كه آن را در گوش دارد. همانا قرآن كان ایمان و كانون آن، سنگ های بنای اسلام و پایه آن، میدان های حق و راه های آن است.»۱
● ضرورت شناخت قرآن و شناخت پذیری آن
نخست دلایل ضرورت شناخت قرآن و امكان بررسی، تدبّر و تفكّر درباره آن را با دقت بررسی می كنیم، سپس به پژوهش و جست وجوی راه كارها و ابزارهای فهم صحیح این كتاب با عظمت می پردازیم.
دلایل ضرورت شناخت و شناخت پذیری قرآن و جست و جوی راه كارهای تفسیر و تحصیل مقاصد خداوندی را در یك نگاه كلی، می توان موارد ذیل دانست:
۱) قرآن كریم، تنها معجزه جاویدان و سند حقّانیت اسلام و گواه صدق رسول خاتم(ص) است كه طی آیاتی، جنّ و انس را به هماوردی فراخوانده،۲ عدم امكان آن را اعلام داشته است و ضرورت آشنایی با موارد یاد شده، لزوم شناخت قرآن و امكان شناخت آن را ضروری می نماید.
۲) قرآن خود را برابر نوامیس فطرت معرفی كرده(روم:۳۰) و بشر را به شناخت آن فرامی خواند. جست و جوی فطرت ضرورت شناخت قرآن را لازم و امكان پذیری آن را آشكار می سازد.
۳) با توجه به اینكه راه كارهای شناخت بشری (حس، تجربه، عقل، شهود و...) در عرصه جهان شناسی و حقایق نهفته در آن ناتوان است، تنها راه كار مطمئن و دقیق، روزنه حقیقت نمای وحی است كه انسان را بدان رهنمون می گردد.۳
۴) با توجه به خدشه دار شدن سنّت رسول خدا(ص) در جریان نامبارك سقیفه،۴ این تنها قرآن است كه از صدر اسلام تاكنون و تا ابد، از گزند تحریف مصون بوده و آیینه تمام نمای اسلام است. از این رو، شناخت آن ضروری می باشد.
۵) از آن جا كه قرآن كریم در تمام عرصه های زندگی بشری، قوانین جاویدان حیاتی عرضه كرده،۵ شناخت كامل آن ضروری است.
۶) قرآن كریم دارای اعجاز بیانی است و از این ره گذر، عقول و دل های بزرگ و والا را چون نیروی مغناطیسی مجذوب خویش می سازد. از این رو، برای فراهم آوردن زمینه چنین جذبه و گرایشی برای عشّاق انوار ربوبی، شناخت قرآن ضروری می نماید.۶
۷) از آنجا كه انسان همواره برای نیل به جوار قرب حق در حركت بوده۷ و حركت نیز به شناخت ژرف و دقیق نیازمند است۸ و از سوی دیگر، قرآن كریم در ضمن آیه هایی، همگان را به تدبّر و تفكر و اندیشه در آیات خود دعوت كرده،۹ بی توجهی بدان را گناه شمرده و غافلان از آن را مورد نكوهش قرار داده، همچنین قرآن خود را «تبیان كلّ شیء» معرفی كرده و همه اهل عالم را بدان نیازمند می داند،۱۰این موارد، شناخت آن را ضروری و لازم می گرداند.
۸) قرآن كریم از سوی پروردگار بی نیاز فرود آمده و از هر نوع كلام بشری بی نیاز بوده و دیگر دانش های بشری بدان نیازمند است. بنابر این، شناخت قرآن از نیازهای ضروری و اصیل بشری است.۱۱ از یك سو، در حوزه اسلامی، ارزیابی هر اندیشه ای، حتی سنّت رسول خدا(ص)، به قرآن واگذار شده و این خود مسأله شناخت قرآن را ضروری می نماید.۱۲ از سوی دیگر، در قرآن كریم به فرض نزولش بر مردگان و جمادات بی روح، از تسلیم پذیری آنان سخن گفته، در مقام نكوهش انسان برآمده و از سرپیچی و تمردّ وی شكوه نموده است. بنابراین، بر اساس عقل، كتاب، سنّت، تاریخ، تجربه، حس و فطرت سلیم بشری، شناخت قرآن لازم بوده و هیچ كس در هیچ زمان و هیچ شرایطی، از آن بی نیاز نیست.
● قرآن در آیینه قرآن
قرآن كریم در یك فراخوانی عمومی، جن و انس را به مطالعه و فهم خود دعوت كرده و خود را شناخت پذیر و قابل فهم معرفی می نماید، چنان كه در آیاتی خود را چنین معرفی می كند:
راهنمای مردمان;۱۳ خودنما و دیگر نما;۱۴ روشنگر مردمان;۱۵ داور میان متخاصمان;۱۶ نشانه بزرگ حق; روشنی بخش جامعه;۱۷ فرقان و فاصل حق و باطل;۱۸ مایه بیداری و هوشیاری مردم;۱۹ مایه تفكر و شكوفایی عقل;۲۰ زمینه تدبّر ژرف; مایه تذكر و پندآموزی بشر;۲۱ راهی استوار به سوی حق، تقواپیشگی و حیات معقول معنوی;۲۲ نوری روشنگر از سوی پروردگار عالم و پیام ربوبی۲۳ معرفی كرده و برای اثبات دعوی خود، اقامه برهان می نماید; و تبیان همه اشیا و حقایق، بیان كننده هر خشك و تر و جامع همه مفاهیم حقوقی در گستره خود.
قرآن اصول تفسیر خود را در سه اصل اساسی می داند: قرآن با قرآن، قرآن با عقل، و تدبّر و تفكر و بررسی.۲۴
● راه كار تفسیری از دیدگاه قرآن
قرآن كریم راه كار تفسیری خود را طی آیاتی، چنین بیان كرده است: «اِنَّ عَلَینا جَمْعَهُ وَقُرآنَهُ فَاِذا قرأْنَاهُ فَاتَّبِعْ قرآنَهُ ثُمَّ اِنَّ عَلَیْنا بَیانَهُ» (قیامت: ۱۷ـ۱۹); به راستی، گردآوری و تلاوت قرآن برعهده ماست. پس هنگامی كه آن را می خوانیم تو قرائت ما را پیروی كن، آن گاه در بیان مقاصد و مفاهیم آن، از ما پیروی نما.۲۵
بر پایه این آیه، تفسیر قرآنی را خود خداوند به عهده گرفته و در آیات دیگری، آن را برعهده رسول الله(ص) نهاده است. آیه های ۴۴ و ۶۴ سوره نحل و آیه های ۱۵ و ۱۹ سوره مائده بر این مطلب صادق اند; چرا كه بر اساس این آیات و آیه ۲ سوره جمعه، ۱۲۹ و ۱۵۱ سوره بقره، ۱۶۴ آل عمران و دیگر آیات مشابه، بیان مقاصد قرآن كریم به عنوان یكی از مهم ترین، بزرگ ترین و بنیادی ترین وظایف رسالت تلقّی شده است; یعنی، تلاوت، بیان مقاصد، تعلیم آن و تزكیه مسلمانان همراه با آموزش حكمت اساس رسالت، بلكه تمام آن مطرح گردیده و كوتاهی در بیان آنچه نزول یافته، هم چون عدم ابلاغ آن۲۶ تلقّی گردیده است. واضح است كه میان این دو ملازمه عقلی حاكم است; زیرا از سویی، بیان مقاصد و حقایق قرآن را خود ذات اقدس ربوبی برعهده گرفته و از سوی دیگر، بیان آن را به طور كامل، به عهده رسول خاتم(ص) نهاده و برای آن بزرگوار تفصیل داده است. بنابراین، آیاتی از قرآن، آیات دیگر را تفسیر می نماید و یكی از منابع اساسی و بنیادین تفسیر قرآن خود قرآن است.
دومین منبع تفسیری قرآن، رسول خاتم(ص) است، چنان كه در آیات ۴۴ و ۶۴ سوره نحل، ۱۲۹ و ۱۵۱ سوره بقره، ۱۶۴ آل عمران، ۱۵ و ۱۹ مائده و دیگر آیات آمده است.
از نظرگاه تاریخی نیز شواهد فراوانی در دست است كه رسول خدا(ص) به دنبال قرائت آیات، تفسیر و مقاصد آن ها را نیز برای صحابه و بهویژه امیرالمؤمنین(ع)، بیان می فرمود. روایت عبدالرحمن السّلمّی (ت ۷۲ هـ.ق) از برخی صحابه هم چون عثمان و ابن مسعود و دیگران ـ مبنی بر این كه یاران پیامبر(ص) هنگام آموزش قرآن، همین كه ده آیه فرامی گرفتند، به آموختن تفسیر آن از رسول خدا(ص) می پرداختند، آن گاه به سراغ فراگیری آیات دیگر می رفتند۲۷۷ مؤیّد این مدّعاست. سیوطی نیز به گزارش از ابونعیم اصفهانی از قول امیرالمؤمنین(ع) می گوید: به خدا سوگند، آیه ای بر محمد(ص) فرود نیامد، مگر آن كه من فهمیدم كه در مورد چه كسانی و در كجا فرود یافته است; چرا كه خداوند به من دلی خردمند و زبانی مسؤول عنایت فرموده است.۲۸
گزارش ابن مسعود درباره آیه «الَّذینَ آمَنُوا وَلَم یَلْبِسُوا ایمَانَهُم بِظُلم»، (انعام:۸۲) ـ كه صحابه را ناامید می گردانید و رسول خدا(ص) «ظلم» را به شرك تفسیر فرمود ـ نیز دلیل بر این مطلب است.
بنابراین، راه كار خود قرآن در تفسیر خویش، همان تفسیر آیه با استفاده از تدبّر در آیات و استنطاق آن ها از مجموع آیات مربوط به موضوع و بیانات رسول خدا(ص) است.
● راه كار تفسیری خاندان رسالت:
همان گونه كه قرآن كریم بیان خویش را خود عهده دار شده، به بیان رسول خدا(ص) نیز حجّیت بخشیده و ایشان نیز به بیان ائمّه اهل بیت: حجّیت و اعتبار داده اند.۲۹ بنابراین، چنین نتیجه می گیریم كه:
۱) قرآن روشن است و در آیاتش هرگز اختلافی نیست.
۲) در صورت بروز اختلاف، در بیان فهم مقاصد آن، مرجع نهایی حل اختلاف، رسول خدا(ع) و اهل بیت عصمت: می باشند; پیشوایانی كه در آموزش خود از خطا و نسیان و گناه معصوم و مصونند و قهراً روش تفسیری آنان همان روش ارائه شده در قرآن است. ائمّه دین: به پیروی از قرآن و رسول خاتم(ص) این روش را در آموزش های خود به یاران خویش انتقال دادند.
روایاتی مانند «انّما نُزّل القرآنُ لیصدّق بعضَه بعضاً» و «ینطقُ بعضُه ببعض و یشهدُ بعضُه علی بعض»۳۰ این مطلب را تأیید می نماید و این غیر از تفسیر به رأی ـ كه ممنوع است ـ می باشد; چرا كه در این روش، مفسّر نخست آیات مورد نظر را استنطاق می كند و احادیث ائمّه اهل بیت: را می نگرد و پس از آشنایی به روش آنان، با استفاده از قرآن و سنّت و عقل و تدبر، به تفسیر آیات می پردازد.۳۱ آنان كه درباره قرآن به انواع تناقض ها دچار آمده و در مورد آیات الهی به ناروا، سخن گفته اند و گاهی به تناقض برخی آیات با برخی دیگر و یا با سنّت رسول خاتم(ص) حكم كرده و یا سنت را در ارتباط با خودش و یا با عینیّت تاریخی دانسته اند، همه از بی اطلاعی و از عدم آشنایی آنان با روش تفسیری خواندن وحی بوده است. قرآن كریم هرگونه اختلاف و تناقض را از دامن پاك خود دور دانسته و در مقام تحدّی، برای اثبات اعجازبیانیو حقّانیت خود، بدان استدلال می فرماید.۳۲
● راه حل تناقض های اُسطوره ای
قرآن كتابی است دردآشنا و شفابخش; مانند داروخانه ای كه برای همه امراض دارویی ویژه دارد، اما باید درد و دارو را شناخت تا درمان مؤثر واقع شود. در بیماری های روحی و معنوی نیز چنین است. دوای هر دردی آیه ای خاص است; آیه ای متناسب با آن درد. و شاید یكی از دلایل نزول تدریجی قرآن كریم در طول ۲۳ سال همین باشد و علت مراتب نزول و مراحل آن به صورت دفعی و تدریجی و به دو صورت مجمل و مفصّل،۳۳ روح و حقیقت تعیّن نایافته قوانین جهاد و دفاع و قوانین مالی یا جنایی در ارتباط با گروه های گوناگون الحادی و مسلمان در طول ۲۳ سال نیز همین موضوع باشد.
گوناگونی استدلال هاو موضع گیری قرآن در برابر كفّار قریش، یهود و ملحدان، منافقان و بیماردلان نیز همین بود. بنابراین، هر جاكه آیه هامتناسب با نیازها و روحیه ها و زمان ها تلاوت گردند و درآن هاتدبّرلازم بشود،هیچ گونه تناقضی در آن احساس نمی گردد.
● تفاوت هدف به تفاوت روش
اگر هدف پژوهشگر تنها قرائت و روخوانی قرآن باشد با تسلط بر قواعد قرائت بدان نایل می گردد. اگر هدف او بالاتر از این و در حد فهم احكام و مفاهیم بلند قرآن باشد، در این صورت، باید با آموزش قواعد اصول الفقه مدار دلالت ها را از قبیل عام و خاص، مطلق و مقیّد، ناسخ و منسوخ و... بازشناسد.۳۴ و اگر هدف او فقه اكبر و یك نطاق گسترده تری باشد، باید فراتر از مراحل سه گانه اصول الفقه (بحث دلیلیّت، دلالت، و تعارض ادلّه) حركت كند و در سطح گسترده و كلان، مسأله را مطرح نماید تا با مطالعه نظام های اسلام، به صورت یك مجموعه به هم پیوسته و دارای روح واحد، روح واقعی اسلام را در پرتو مجموعه آیات و روایات كشف كرده، در حریم كبریایی قرآن و اسلام مأوا بگیرد و به درجه تفقه در دین نایل گردد.۳۵
بنابر این، اگر در اندیشه فهم اغراض و اهداف قرآن و اسلام باشیم، باید در جست و جوی اصول روشمند دیگری باشیم و به كمك آن ها، به اغراض و مقاصد بلند كلام خدا پی ببریم; چرا كه قرآن و سنّت در یك افق تاریخی ویژه، برای هدایت انسانیت تا ابد نزول یافته و شناخت افق تاریخی عصر نزول در فهم آن تعیین كننده است. از این ره گذر است كه امام(ع) فقه متعالی را چنین توصیف می نماید: «انتم أفقهُ النَّاسِ اِذَا عرفتم معانی كلامِنا»;۳۶ شما فقیه ترین مردم هستید، هرگاه معانی سخنان ما را دریابید.● نقش عترت: در تعیین مقاصد قرآن
با بررسی سیره معصومان: و واقعیات عینی روشن می شود كه روش «تفسیر قرآن با قرآن» كارسازترین راه فهم قرآن و كشف مقاصد آن است. البته این روش دشواری های فراوانی دارد كه اگر بر اساس اصول صحیح و قانونمند عمل نشود، موفقیتی نخواهد داشت; زیرا:
۱) برخی ازآیات تنهایك باردرقرآن نزول یافتهوهم گونی ندارد.
۲) فهم كامل و نهائی قرآن در انحصار راسخان در علم و ثقل كبیر است. باید با رجوع بدانان از آن بهره مند شد. پس صِرف مقارنه آیات۳۷ نمی تواند كارساز باشد.
۳) قرآن دارای ظهر و بطن است كه این بطون در برخی روایات تا هفتاد مرتبه ذكر شده است: «اِنّ للقرآنِ ظهراً و بطناً ولبطنِه بطناً اِلی سبعهِٔ اَبطن او سبعین.»;۳۸ به راستی، قرآن دارای ظاهر و باطنی است و باطن آن دارای بطنی دیگر تا هفت و یا هفتاد بطن.
۴) با صرف نظر از روایات ظهر و بطن، عمق معانی قرآن با قلّت لفظِ (بلیغ بودن) آن، غموض ویژه ای را بر آن افزوده است و آیات تدبر و تفكر و... نشانگر این واقعیت است; چرا كه مقاصد قرآن كریم بسی دورتر و فراتر از افق فكری انسان خاكی است; هرقدر پیش بتازد هنوز اندر خم یك كوچه است.
● ترجمه و تفسیر
به منظور دست یابی به مفاهیم آیات، رعایت اصول ذیل لازم است:
الف) جمع آوری آیات هم خانواده (نظایر و اشباه) از طریق معاجم قرآن;
ب) تفسیر آیات متناظر به كمك یكدیگر;
ج) عرضه متشابهات بر محكمات بر پایه «هُنَّ اُمّ الكتابِ» (آل عمران:۷)۳۹ ـ چرا كه محكمات مرجع متشابهات قرار داده شده اند;
د) استفاده بهینه از ظهور و سیاق آیات در مجموع قرآن كه البته ذوق و سلیقه و هوشیاری ویژه ای می طلبد و بدون آن، حتی درك مفاهیم نیز مقدور نخواهد بود.
● روش دست یابی به مقاصد قرآن (مصادیق)
با به كارگیری اصول چهارگانه مزبور، تنها دست رسی به مفاهیم آیات امكان پذیر است، اما به دست آوردن مقاصد نهائی خداوند و تعیین مصادیق آنها تنها از طریق رجوع به سنّت و عترت،۴۰ كه عدل قرآن و قرین و ترجمان آنند، میسّر است. آنان به دلیل رسوخ در علم، با مقاصد آیه ها آشنا بوده و این پیوسته تا ابد ادامه خواهد داشت و برای هر نسلی آیه ای است كه آن را تلاوت می نماید و با مرگ مصداقی، مصداق دیگر به وجود می آید.
بنابر آن چه ذكر شد، می توان گفت كه مراد از ظهر و بطن در این دسته از روایات، همان مصادیق آشكار و نهان است كه چون شب و روز در تبادلند و منظور از راسخان در علم همان خاندان عصمت و طهارت: هستند كه بر دانش متشابهات و ظهر و بطن و تأویل و تنزیل آگاهند و دیگران از آن محروم.۴۱
● تأویل و تنزیل
در اندیشه بیش تر مفسّران، به ویژه پیشینیان، «تنزیل» ظواهر و «تأویل» خلاف آن و یا محكمات و متشابهات تلقّی شده است. برخی از بزرگان «تأویل» را به واقعیت عینی آیات تفسیر كرده اند و دیدیم بر پایه احادیث ائمّه اهل بیت:، قرآن دارای تنزیل است; یعنی، در مورد گروهی نزول یافته و تأویل دارد; یعنی، عده ای هستند كه این آیه بدانان بازمی گردد. به عبارت دیگر، تعیین مصداق دانش ارجمند تأویل ـ هم چون دانش ظهر و بطن (باز گردانیدن مفاهیم به مصادیق تازه) ـ تنها كار را سخان در علم است. بنابراین می توان گفت كه «تنزیل» یعنی، مصادیق گذشته و «تأویل» یعنی، مصادیق آینده.۴۲ و این مطلب از قانون جری و اطباق نیز استفاده می گردد.۴۳
● ضرورت رجوع به عترت: در تفسیر قرآن به قرآن
در راه كار تفسیری قرآن به قرآن نیز رجوع به عترت رسول خدا(ص) از ضروریات است; زیرا:
اولاً، قرآن ظهر و بطن، تأویل و تنزیل و جری و اطباق دارد و دانش آن در انحصار عترت پیامبر(ص) است كه روایات بر آن دلالت دارد.۴۴
ثانیاً، بنابر این كه حقایق و تأویل و بطون قرآن را تنها «مطهّرون» می توانند مس نمایند۴۵ و «مطهّرون» بر اساس آیه تطهیر (احزاب:۳۳) خاندان عصمت و طهارت: علی و زهرا و فرزندان معصوم آنان اند،۴۶ بنابراین، رجوع به آنان در تفسیر قرآن به قرآن، بدیهی و الزامی است.
ثالثاً، بیان قرآن بر پایه خود قرآن، به عهده رسول خدا و اهل بیت او: نهاده شده و رسول خدا(ص) اقوال اهل بیت: را حجیّت و اعتبار بخشیده است.۴۷
رابعاً آیاتی از قرآن منطق رسول خدا(ص) را منطق وحی و عین آن می داند. «مَا یَنْطِقُ عَنِ الهَوی»(نجم:۳) و آیاتی، پیروی از رسول خدا(ص) و اولوالامر را واجب شمرده و در صورت اختلاف امّت بدانان ارجاع داده شده است.(نساء:۵۹)
● ظهر و بطن قرآن
برخی ظهر و بطن قرآن را به «معانی و مفاهیم» توجیه و تفسیر كرده اند. اما این مستلزم دور و یا تسلسل باطل است; زیرا هر مفهومی را در نظر بگیریم، خود آن نیز ظهر و بطن خواهد داشت. بنابر این، شاید مراد از ظهر مصادیق بارز و منظور از بطن، مصادیق نهان باشد. این مطلب از پرسش فضیل بن یسار و خثیمه از امام باقر(ع) به خوبی روشن است كه امام(ع) بطن را به مصادیق نهفته و ظهر را به مصادیق ظهور یافته تفسیر نمودند.۴۸ دلیل این مطلب آن است كه «تأویل» همان مصداق است و حدیث «اَنتَ تُقاتل علی تأویله كما قاتَلتُ علی تنزیلِه»۴۹ درباره امیرمؤمنان(ع) هم به همین مصداق تفسیر شده است; چه آن كه مسلمانان بر سر مفاهیم قرآن نزاعی نداشتند، بلكه نزاع آن ها بر سر مصادیق آن ها بوده است. از این رو، در حدیث فضیل فرمود: «مراد از ظهر و بطن همان تأویل (مصادیق) است كه برخی سپری شده و ظهور یافته و برخی دیگر هنوز در خفا بوده و سر نرسیده است.»
و در حدیث خثیمه، فرمود: قرآن در تمام ادوار بر همه اقوام شامل شده، جاری رجوع به سنّت و عترت در تفسیر قرآن و همان تفسیر منطق وحی به كمك منطق دیگر وحی است; چرا كه فهم مصادیق و بطون قرآن نیازمند بیان رسول خدا(ص) از طریق ارجاع متشابهات به محكمات است و دانش این ارجاع در انحصار او و خاندان گرامی ایشان می باشد. این مسأله در تمام قرآن جریان دارد; زیرا اقرار و پذیرش آن در یك مورد، مستلزم پذیرش آن در همه آیات است و اهل بیت: مطمئن ترین راه وصول به نور و حقیقت قرآن، و مردم بر حسب تفاوت فكری و نیازمند ابزاری مطمئن و صحیح می باشند.
● ابزارها و كلیدهای فهم قرآن و تفسیر آن
بر حسب آن چه ذكر گردید، تفسیر صحیح و رسیدن به مقاصد الهی به مقدماتی نیازمند است; از جمله:
الف) احاطه كامل بر مقدمات علمی تفسیر;
ب) تدبّر در آیات;
ج) ارتباط پیوسته و پایدار با مجاری وحی (قرآن و عترت:)
اینك به طور فشرده، درباره آن ها بحث می شود:
تفكر و تدبر در قرآن به مواردی نیازمند است تا به نتیجه كامل و كارساز برسد. آن موارد عبارتند از:
۱) تفكر در سوره ها از حیث زمان و مكان نزول، افق نزول، مخاطبان، مصادیق نخستین، شأن نزول و سیاق آیات; سنجیدن آیات با ویژگی های مخاطبان نخستین كه آیا مضمون آیات با آن ویژگی ها وفق می دهد (در نظر گرفتن عنصر زمان و مخاطبان.)
با بررسی موارد نزول آیات، از جنبه فكری، عقلی، خیالی، قلبی، روحی، اقتصادی و اجتماعی می توانیم به موضوع سوره نزدیك تر شویم. این مسأله بسیار مهم است و بدون ارزیابی، هیچ موفقیتی به دست نمی آید، به ویژه اگر دقت كنیم كه ترتیب آیات بدین صورت بر پایه حكمت خداوند حكیم است و رمز و رازی دارد.۵۰
به عنوان نمونه، به ترتیب شگفت انگیز آیات سوره مباركه حمد توجه كنید:
الف) ستایش خداوند آن گونه كه هست;
ب) اظهار اخلاص در عبادت;
ج) تقاضای ایصال به مطلوب.۵۱
۲) تفكر در آیه های یك سوره به صورت مجموعه های كوچك، به همان روشی كه در سوره ها گفته شد، یعنی ارتباط تنگاتنگ آیات با هم دیگر. این قسمت از بحث به قدری با اهمیت است كه دانشمندان بلاغت آن را «انحصار در شناخت فصل و وصل» دانسته اند. در این مرحله، باید به كیفیت ترتیب قرآن به صورت حاضر، كه یك نظم توقیفی است، عنایت ویژه كرد.۵۲
۳) تفكر در ارتباط با اجزای آیه ها با یكدیگر و اجزای یك آیه با دیگر اجزای آن; قرآن دارای یك هدف كلی است و هر سوره و آیه، حتی صدر و ذیل هر آیه و هر سوره، ضمن اشتراك در هدف مافوق خود، خود نیز دارای یك هدف ارجمند است كه با اشراف به آن اهداف، انسان می تواند به هدف كلّی قرآن (هدایت انسان به مقاصد الله) و دیگر اهداف جزئی و كلّی آن پی ببرد. این مرحله به حدی مهم است كه اگر یك حرف آن جا به جا گردد، دیگر آن خاصیت هدایتی را نخواهد داشت. از این رو، می گویند تحریف قرآن عملاً امكان پذیر نیست.
۴) مرحله بعدی بررسی صدر و ذیل سوره ها و آیه ها و مقایسه میان احتمالاتی است كه در مورد آیه یا سوره داده می شود.۵۳
در خاتمه این بحث، به حدیث امام صادق(ع) اشاره می كنیم كه فرمود: «انّ هذا القرآنَ منارُ الهدی و مصابیحُ الدُّجی فلیجلْ جال بصرَه و یفتح للضیاء فانّ التفكّرَ حیاهُٔ قلبِ البصیرِ كما یمشی المستنیرُ فی الظُّلماتِ بالنُّورِ.»۵۴
● مقدّمات علمی تفسیر
۱) ایمان و باور به حقّانیت و وحیانی بودن قرآن: چرا كه ناپاكان و بیماردلان از درك آن محرومند.۵۵ اما همه آیات و حروف و زیر و زبر آن با مؤمن سخن می گوید و روح و دل و عقل و همه وجود او را به تفكر و احساس وامی دارد. خداوند، خود فرمود: «هُدیً لِلْمُتَّقین.» (بقره:۲)
چنین ایمانی عارفانه به قرآن، روح مفسّر را به نور قرآن روشن می گرداند و با این نور، به مقصد می رسد. خداوند فرمود: «وَلَكِنْ جَعَلْنَاهُ نُوراً نَهدی بِهِ مَنْ نَشَاءُ مِنْ عِبَادِنَا.» (شوری: ۵۲) در این مرحله، مفسّر علاوه برداشتن ایمان راستین، باید عوامل بازدارنده را نیز از خود دور سازد; مانند: پیروی از هوای نفس، تحمیل رأی خود بر قرآن، تعصّب كور، پیش داوری ها، خودباختگی، نفاق، بیماری دل، شرك باطنی، معاصی و... .
۲) آشنایی با علوم عربیّت:
الف) صرف، نحو، لغت، بلاغت:
زبان قرآن عربی است. با احاطه به رمز و راز این زبان، می توان زمینه فهم آن را فراهم ساخت. رسول خدا(ص) فرمود: «اَعربوا القرآنَ والتمسُوا غرائبَه.»۵۶ به همین دلیل، مستشرقان به طور كلّی، به انحراف افتاده اند.۵۷
ب) باید دانست كه جا به جایی كلمات قرآن به هیچ وجه امكان پذیر نیست۵۸ و لغزش های فراوانی از مفسّران در این زمینه رخ داده است.
ج) شناخت مواضع تقدیم و تأخیر موضوعات: مانند: تقدّم امر به معروف بر نهی از منكر یا هجرت بر جهاد یا صفح بر جهاد یا تزكیه بر تعلیم یا ولایهٔ الله بر ولایهٔ المؤمن و... .
د ) بررسی ارتباطات آیات با یكدیگر: بیش ترین لغزش مفسّران در همین زمینه است.
هـ )تفسیر آیات به كمك یكدیگر: در این باره، به طور مفصّل بحث شد.
و ) توجه به قانون جری و اطباق;
ز )توجه به تاریخ نزول آیات;
ح ) شناخت اسباب نزول;
ط) آشنایی با محكمات و متشابهات;
ی ) شناخت كامل ناسخ و منسوخ;
ك ) تفسیر موضوعی;
ل) نقد و بررسی اقوال مفسّران;
م ) شناختن مواضیع علوم قرآن ـ به طور كلّی;
ن) رعایت مبهمات لفظی قرآن، پرهیز از تفسیر به رأی و تطبیق آن با پیش فرض ها و اهداف خود;
س) رعایت خصوصیات صناعتی (آن چه در علوم اصول الفقه در بحث دلیلیت بررسی می شود) و ناسخ۵۹ و منسوخ۶۰
۳) مراجعه به مجاری وحی (ثقلین):۶۱
این مطلب به تفصیل مورد بررسی قرار گرفت و چنین نتیجه گیری شد كه به حكم كتاب و سنّت متواتر رسول خدا(ص) و عقل، امّت اسلامی در مقام فهم كتاب و سنّت و شكل كلّی دین و احكام جزئی آن، در همه مراحل و ادوار، باید به عترت رسول خدا(ص)، كه حاملان علوم آن حضرت اند، مراجعه نمود.

وبگردی
فیلم دیدنی از لحظه دستگیری باند سارقان مسلح/ شلیک پلیس به سمت سارقان
فیلم دیدنی از لحظه دستگیری باند سارقان مسلح/ شلیک پلیس به سمت سارقان - باند چهار نفره سارقان مسلح که قصد داشتند امروز از یک طلافروشی در یافت‌آباد سرقت کنند، ساعت 10 صبح امروز در یک عملیات غافلگیرانه توسط ماموران پلیس دستگیر شدند.
فیلم/ افشای پشت پرده کاسبی با خون ایرانیان
فیلم/ افشای پشت پرده کاسبی با خون ایرانیان - رئیس سازمان انتقال خون و مسئول سابق امور کارکنان شرکت پالایش و پژوهش خون با حضور مقابل دوربین فارس از برخی تخلفات در زمینه پلاسمای خون پرده برداشتند.
سلطان حاشیه از عکس مادرزنش رونمایی کرد!
سلطان حاشیه از عکس مادرزنش رونمایی کرد! - محسن افشانی بازیگر سینما و تلویزیون از جدیدترین عکس حاشیه ای خود با مادر زنش رونمایی کرد.
عباس عبدی به سردارسلیمانی : جانفشانی‌ها تبدیل به سرمایه ملی نشده‌اند
عباس عبدی به سردارسلیمانی : جانفشانی‌ها تبدیل به سرمایه ملی نشده‌اند - یکی از موارد پیش‌آمده در این اعتراضات آتش‌زدن پرچم کشور بود که واکنش و تاسف بسیاری را برانگیخت؛ به طوری که مقام رهبری نیز به آن اشاره کردند. در آخرین واکنش‌ها...
ابعاد حقوقی جدال علی مطهری با آستان قدس
ابعاد حقوقی جدال علی مطهری با آستان قدس - 38 شرکت که جزء بزرگترین کارتل های اقتصادی کشور هستند، متعلق به آستان قدس است. بنابراین آستان قدس کنونی، آستان قدسی نیست که حضرت امام در نامه خود از آن سخن گفته‌اند.
مقایسه بودجه مراکز حوزوی با دانشگاه ها
مقایسه بودجه مراکز حوزوی با دانشگاه ها - به‌جز وزارت ارشاد، هیچ‌یک از این 40 ارگان و نهاد در قبال میلیاردها تومان بودجه‌هایی که دریافت می‌دارند پاسخگو نبوده نیستند.
ویدئویی از لحظات اولیه برخورد کشتی چینی با نفتکش سانچی و انفجار
ویدئویی از لحظات اولیه برخورد کشتی چینی با نفتکش سانچی و انفجار - ویدئویی از لحظات اولیه برخورد کشتی چینی با نفتکش سانچی و انفجار
فیلم/ گریه شدید وزیر کار در گفت‌و‌گوی تلفنی با خانواده خدمه نفتکش «سانچی»
فیلم/ گریه شدید وزیر کار در گفت‌و‌گوی تلفنی با خانواده خدمه نفتکش «سانچی» - علی ربیعی وزیر کار، رفاه و امور اجتماعی در گفت‌وگوی تلفنی با خانواده یکی از خدمه نفتکش «سانچی» اظهار همدردی کرد.
تصاویر هولناک از آخرین لحظات کشتی سانچی
تصاویر هولناک از آخرین لحظات کشتی سانچی - توقف عملیات خنک سازی و مهار آتش در شب گذشته، موجب رسیدن آتش به مخازن سمت چپ کشتی و انفجارهای شدید صبح امروز شد که در نهایت پس از چند ساعت به غرق شدن کامل نفتکش ایرانی انجامید.
عکس خواستگاری کریم انصاریفرد از دختر یونانی با زمرد گرانقیمت
عکس خواستگاری کریم انصاریفرد از دختر یونانی با زمرد گرانقیمت - رسانه های مطرح یونانی با انتشار تصاویری از رابطه عاطفی ملی پوش ایرانی باشگاه المپیاکوس با یک میلیاردر یونانی - آمریکایی پرده برداشتند و مدعی شدند این دو تصمیم خود را برای ازدواج قطعی کرده اند.
چرا حداد و ولایتی بیشتر از 50 شغل دارند؟
چرا حداد و ولایتی بیشتر از 50 شغل دارند؟ - بخشی از تکثر مسئولیت های بعضی چهره‌های سیاسی به بی‌اعتمادی نظام به افراد کارآمد برمی‌گردد و علت دیگر این موضوع، اعتماد غیرمعقول به این افراد است. با این حال این افراد هرچقدر هم که توانمند باشند، از نظر روان شناسی و انسان شناسی در بخشی از مسئولیت های خود ناموفقند.
فیلم نابغه ۱۰ ساله‌ طراح خودرو / قبلی هم انرژی هسته ای کشف کرده بود!
فیلم نابغه ۱۰ ساله‌ طراح خودرو / قبلی هم انرژی هسته ای کشف کرده بود! - فیلم - حسین عطایی ۱۰ سال دارد و در حوزه طراحی مفهومی خودرو فعالیت می کند. او ۶ اختراع ثبت شده دارد، مدرسه نمی رود و از دو شرکت تسلا و ولوو دعوت به همکاری شده است. او مشاور رییس سازمان برنامه و بودجه است. گفتگوی رضا رشیدپور با نابغه ١٠ساله طراحی خودرو را اینجا ببینید.
تست تصادف سمند در انگلیس / فقط با سرعت 50 کیلومتر در ساعت !
تست تصادف سمند در انگلیس / فقط با سرعت 50 کیلومتر در ساعت ! - تست برخورد جلوی خودرو با سرعت 50 کیلومتر در ساعت برای سمند TU5 ، توسط یکی از سازمانهای معتبر ارزیابی خودرو در انگلستان صورت گرفت.
فیلم جنجالی از حجت الاسلام قاسمیان در کرمانشاه
فیلم جنجالی از حجت الاسلام قاسمیان در کرمانشاه - این فیلم حواشی زیادی را در فضای مجازی به همراه داشته است.
جنجال نیوشا ضیغمی: من اصلا ایشان را آدم حساب نمیکنم
جنجال نیوشا ضیغمی: من اصلا ایشان را آدم حساب نمیکنم - اولین قسمت از برنامه هاردتاک کاکتوس را با صحبت های جذاب نیوشا ضیغمی در مورد خانواده و همسرش ، ماجرای صحبت های جنجالی یک هواپیما ، 8 سال احمدی نژاد و ...
    پربازدیدها