دوشنبه ۳ اردیبهشت ۱۳۹۷ / Monday, 23 April, 2018

علل فروپاشی اقتصادی شوروی


علل فروپاشی اقتصادی شوروی
در این روزها که زلزله بحران مالی دامنگیر اقتصاد آمریکا و دیگر کشورهای غربی شده و پس لرزه های آن همه کشورهای دیگر جهان را کم و بیش دربرگرفته است، شاید نوشتن راجع به «علل فروپاشی اقتصادی شوروی» بی وجه باشد چون در کشور ما عده ای بر این نظرند که از منظر این نویسنده اقتصاد ایران بیشتر از آنکه شباهت و نزدیکی به کشورهای سرمایه داری داشته باشد و اینکه ما منتظر فروپاشی نظام های متکی بر سرمایه داری باشیم، بیشتر شبیه اقتصاد کشورهای کمونیستی و سوسیالیستی است که بیش از یک دهه است فروپاشیده اند، اما اینکه چرا اقتصاد کشور ما همچنان سر پا مانده است، به برخورداری ایران از منابع غنی نفت و گاز و تزریق گشاده دستانه این منابع برمی گردد، ضمن اینکه نظام سیاسی و اجتماعی ما قدرت انعطاف و مانور دارد و توتالیتر به مفهوم مصطلح و رایج در نظام های کمونیستی نیست و به گونه ای عمل می کند که رضایتمندی نسبی اکثریت مردم را در پی داشته باشد. از این رو من فکر می کنم در عین حال که باید توجه و نظرمان را متوجه بحران مالی فعلی در غرب کنیم و از اثرات و پیامدهای منفی آن نگران باشیم با توجه به مجموعه شرایط اقتصادی که با آن مواجه هستیم، باید به بررسی و کالبدشکافی درباره «علل فروپاشی اقتصادی شوروی» بپردازیم که بیشتر می تواند برای ما آموزنده باشد.
بر پایه اسناد موجود حتی رهبری سیاسی اتحاد شوروی قبل از گورباچف دریافته بود که اقتصاد این کشور از این عوامل رنج می برد و قادر به ادامه حیات رشدیابنده نیست:
۱) عدم کارایی کار و سرمایه از طریق پیشرفت فناوری و ایجاد انگیزه بیشتر،
۲) کاهش هزینه های نسبی تولید،
۳) صرفه جویی در مواد و انرژی و
۴) بهبود بخشیدن به کیفیت تولیدات و ساختن زیربناهای لازم اقتصادی.
گورباچف و اصلاح طلبان شوروی قبل از کسب قدرت، ویژگی های نامطلوب اقتصاد کشور را دریافته بودند اما آنها پس از به دست گرفتن قدرت به زودی متوجه شدند با یک بحران اقتصادی بنیادی مواجه هستند که البته به رغم اجرای برنامه اصلاحات اقتصادی گورباچف سرانجام به فروپاشی شوروی منجر شد و سرنوشت تازه ای را پیش روی کشورهای برآمده از این رخداد نهاد که محل بحث ما نیست.با نگاهی به ویژگی ها و شاخصه های کنونی اقتصاد ایران به جرات می توان گفت اقتصاد ما هم اکنون از همان عواملی رنج می برد که اقتصاد شوروی سابق رنج می برد، با این تفاوت که درآمد نفت به گونه ای بر سر این ضعف ها سرپوش نهاده و ادامه حیات اقتصاد ایران را ممکن ساخته است.
به عبارت روشن تزریق درآمد نفت و انرژی ارزان باعث شده است روند حرکت اقتصاد ایران منجر به بحران و فروپاشی نشود، وگرنه همه عواملی که منجر به فروپاشی اقتصادی شوروی سابق شد در این اقتصاد وجود دارد و شاید آنچه می تواند در شرایط کنونی برای اقتصاد ایران نگران کننده و خطرساز باشد نقطه تلاقی این وضعیت با بحران مالی جهانی و به ویژه افت شدید قیمت نفت است چراکه کاهش درآمد نفت باعث می شود همه بیماری های نهفته در اقتصاد ایران بروز و ظهور یابد و دامنگیر شود.
اقتصاد ایران سال هاست به نرخ رشد اندک اقتصادی، تورم و بیکاری دورقمی، بهره وری کاهشی، فقر و فساد و تبعیض و... و اعتیاد به درآمد نفت و انرژی ارزان عادت کرده است و به زبان اقتصادی ساختاری بیمارگونه دارد و برای علاج نیاز به جراحی دارد اما این جراحی باید مبتنی بر یک برنامه اصلاحی و عملیاتی دقیق و تعریف شده باشد؛ برنامه ای که بتواند در عرصه ملی ارائه شود و رای و نظر اکثریت مردم را با خود همراه داشته باشد. به نظرم فرصت انتخابات ریاست جمهوری سال آینده بهترین فرصت برای انجام این کار است.
طرح تحول اقتصادی دولت احمدی نژاد یا برنامه های بدیل دیگر باید در میدان انتخابات و عرصه عمومی ارائه و به بحث نهاده شود و هر برنامه ای که رای اکثریت مردم را به دست آورد مبنای انجام اصلاحات اقتصادی در کشور شود چراکه چشم انداز اقتصاد ایران با توجه به کاهش درآمد نفت در ماه های آتی بسیار نگران کننده است و اگر برنامه ای برای اصلاح ساختار اقتصاد ایران و علاج بیماری های موجود تدوین و اجرا نشود خطر فروپاشی محتمل است و اینکه ما باید از «علل فروپاشی اقتصادی شوروی» بیاموزیم، در همین نکته نهفته است که برای اصلاحات باید به موقع اقدام کرد چرا که انجام اصلاحات دیرهنگام حاصلی جز فروپاشی به همراه نخواهد داشت.

علی مزروعی

مطالب مرتبط

طرح تحول اقتصادی و حذف یارانه ها

طرح تحول اقتصادی و حذف یارانه ها
طی چند روز گذشته صحبت از طرح تحول اقتصادی بسیار بوده و کارشناسان اقتصادی نظرات و تحلیل های مختلفی راجع به آن ارائه داده اند. به نظر می رسد که هدفمند کردن یارانه ها از مهم ترین اهداف این برنامه است و تلاش بسیاری شده که برنامه ریزی ها به گونه یی باشد که تحقق این امر امکان پذیر باشد.
پرداخت نقدی یارانه ها، سه سال پیش و همزمان با انتخابات ریاست جمهوری از سوی برخی کاندیداها عنوان شد و با استقبالی که مردم در دور اول انتخابات از مهدی کروبی کردند، مشخص شد که دیدگاه مردم راجع به برنامه هایی از این نمونه مثبت است. استقبالی که به ویژه از سوی دهک های پایین جامعه و نواحی محروم و روستاها با حرارت بیشتری روی داد. مجموعاً رویدادهای پیرامون انتخابات ریاست جمهوری ۸۴، نشان داد که میزان محبوبیت چنین طرح هایی نزد مردم عادی در سطح بالایی بوده و خواهد بود. گذر زمان و بررسی رخدادهای چهار دهه گذشته و حساسیت هایی که روی درآمد چشمگیر نفت وجود داشته، زمینه ساز به وجود آمدن نوعی حس عدالت خواهی در میان گروه های پایین دست جامعه شده و خواهان تعلق گرفتن بخشی از این درآمدها به خود شده اند. ماهیت پرداخت نقدی یارانه ها راهی است که به واسطه آن مردم بدون هیچ گونه واسطه یی پولی که فکر می کنند حق طبیعی آنان است، یعنی پول حاصل از فروش نفت را دریافت می کنند لیکن طرح همه این مطالب و توقعاتی که مردم از این طرح اقتصادی دارند، ظرایف خاص خود را دارد و طرح عنوان این دست موضوعات با پشتوانه اقبال عمومی نمی تواند توجیهی بر مطلوب بودن آن از دید علم اقتصاد باشد. یارانه ها با همه خساراتی که به ساختار اقتصاد ایران وارد کرده، طی سال های گذشته پرداخت شده. یارانه ها از همان محلی پرداخت شده که این پرداخت های نقدی احتمالی نیز از همانجا تامین خواهد شد، یعنی از محل درآمدهای حاصل از صادرات نفت. مدیران دولتی مصمم شده اند به جای پرداخت یارانه به منظور کاهش قیمت سوخت و انرژی برای مصرف کننده که به نظر می رسد دوران آخر خود را طی می کند، مبالغ مذکور را بدون هیچ گونه واسطه یی به گروه های پایین دست جامعه پرداخت کنند. توجیه طراحان طرح این است که با اجرایی شدن آن، وضعیت مصرف انرژی در کشور منظم شده و از وضع نابسامان فعلی خارج می شود و از سوی دیگر با اختصاص منابع نقدینگی به طبقات کم درآمد جامعه، قدرت خرید آنها افزایش محسوسی خواهد داشت.
همه اینها یک طرف ماجرا است و در سمت دیگر به موانع اجرایی شدن طرح پرداخت نقدی یارانه ها و گرفتاری های خاص آن برمی خوریم. باید اعتراف کرد که طرح هدفمند کردن یارانه ها و پرداخت نقدی آن از مستلزمات اقتصاد ایران است. طی چهار دهه گذشته قیمت انرژی در ایران بسیار پایین تر از قیمت های جهانی بوده و این خود به عاملی بازدارنده در جهت رشد اقتصاد تبدیل شده است. نتیجه این برنامه انجام شده، وضعیت کنونی اقتصاد ایران است که اکثر صنایع آن مصرف انرژی فراتر از استانداردهای جهانی و نمونه مشابه در کشورهای دیگر دارند و اسراف در حد و اندازه بالایی در این صنایع دیده می شود. طبق آمار بانک مرکزی حجم یارانه ها در اقتصاد ایران ده برابر تولید ناخالص داخلی برآورد شده است. با توجه به این بار مالی هنگفتی که بر اقتصاد ایران سایه انداخته است، اکثر اقتصاددانان اتفاق نظر دارند که با حذف یارانه ها و رسیدن به قیمت های واقعی، بازار بهتر می تواند منابع مالی خود را تنظیم کند. در گذشته و طی برنامه سوم اقتصادی که مبنی بر افزایش تدریجی قیمت ها بود، به رغم افزایش قیمت ها طی چندین مرحله، از آنجا که شروع این افزایش از قیمت های پایین بوده و در مقابل روند صعودی قیمت های جهانی بسیار پرشتاب بوده، قیمت های انرژی کماکان در سطحی پایین تر از مرز واقعی نگه داشته شده اند. اما همچنان که گفتیم حذف یارانه ها به همین سادگی ها امکان پذیر نیست و تبعات زیادی بر جای خواهد گذاشت. تعدیل قیمتی در این حجم مطمئناً تاثیرات پیچیده و عمیقی بر بدنه اقتصاد وارد خواهد کرد. اثراتی که هم اقتصاد کلان را هدف خواهد گرفت و هم فعالیت های مختلف اقتصادی را تحت تاثیر قرار خواهد داد. به غیر از این موارد توزیع درآمد نیز دستخوش تغییراتی خواهد شد که میزان آن بر قشرهای مختلف جامعه متغیر خواهد بود. از این رو در چنین مواقعی باید منتظر واکنش های سیاسی و اجتماعی در برابر این تغییرات بود. سریع ترین و شفاف ترین تاثیر افزایش قیمت های انرژی بر سطح عمومی قیمت ها و بر هزینه زندگی خانوار خواهد بود به گونه یی که با افزایش قیمت ها، افزایش هزینه های انرژی تعدیل یابد. افزایش قیمت کالاهایی که مصرف کننده انرژی هستند (مانند حمل ونقل) مرحله بعدی این اصلاحات است. اثرات غیرمستقیم در مراحل بعدی نمود پیدا می کند که مربوط به کالاهایی است که قیمت تمام شده آن به شدت افزایش می یابد. خواه به سبب افزایش هزینه انرژی و خواه به سبب افزایش هزینه های حمل و نقل. به همین دلیل با یادآوری این نکته که حذف یارانه و هدفمند کردن و پرداخت نقدی آن همه سیاست هایی است که در علم اقتصاد پذیرفته شده است و در سیاست های کلان این برنامه هیچ گونه اختلاف نظری بین اقتصاددانان نیست اما در مدیریت اجرایی و نحوه عملی ساختن این پروژه نکات ظریف و ریز بسیار دیده می شود. با همین تفاسیر باید مشخص شود که این سیاست ها در چه بستری اجرا خواهد شد. عدم رشد باثبات اقتصاد کشور، تورم و بیکاری و ضعف نظام بانکی از مهم ترین مشکلات کنونی اقتصاد ایران هستند که در طرح تحول اقتصادی رئیس جمهور توجهات خاصی به آنها شده است.
اشتغال ضعیف و تورم در راس این معضلات دیده می شوند. به نظر می رسد حذف یارانه ها در فرصت زمانی کوتاه، نه تنها مسکنی بر دردهای اقتصادی ایران نیست بلکه به نوعی بر شدت آن خواهد افزود. از سوی دیگر، با حذف یارانه ها و تزریق حجم زیادی از نقدینگی به بدنه جامعه، مطمئناً شاهد رشد نرخ تورم در کوتاه مدت خواهیم بود و در سمت دیگر این معامله با افزایش قیمت تمام شده محصولات به ویژه در تولیدات صنعتی و کشاورزی بسیاری از صنایع که وابسته به یارانه هستند دچار مشکلات اساسی می شوند و به دنبال آن بحران بیکاری نمود بیشتری خواهد داشت. از تاثیرات روانی این اصلاحات می توان به افزایش یکباره قیمت بسیاری از کالاها و خدمات اشاره کرد. پدید آمدن یک شوک تورمی آثار و تبعات اقتصادی و اجتماعی فراوانی را به بدنه جامعه تحمیل خواهد کرد که آماده سازی فضای جامعه به جهت تحمیل این سکته های اقتصادی برنامه ریزی های هدفمندی را می طلبد. در اجرای این برنامه اقتصادی باید از تجربیات گذشته خودمان و نمونه های مشابه در سراسر جهان الگوبرداری کنیم و کلیه مایحتاج و ابزار و فضای اجرای کار در حد کافی تامین شده و در اختیار مجریان گذاشته شود. با نگاهی به تجربه سال های ۷۴-۷۰ متوجه خواهیم شد که چرا از روند صعودی اجرای این سیاست ها در سال های بعد به طرز محسوسی کاسته شد.
و اما سوالی که در اینجا به ذهن می رسد این است که با همه این گفته ها و تحلیل ها و نظریات کارشناسان، با پول نفت چگونه باید رفتار کرد؟ عملکرد اقتصادی کشور ما و اکثر کشورهای خاورمیانه که منبع اصلی درآمدشان طی چند دهه گذشته فروش نفت بوده، چیزی جز ناکامی در ایجاد یک توسعه اقتصادی پایدار را نشان نمی دهد و این خود دلیلی است محکم بر ضرورت تحول در نظام کنونی اقتصاد.
در نظام های اقتصادی متکی بر نفت، چنانچه درآمد نفت مصرف شود آنگاه با کاهش ذخایر نفتی، تولید ملی کاهش می یابد. به همین دلیل باید بخشی از درآمدهای نفتی در جایی پس انداز شود تا مانع کاهش تولید ملی باشد. به بیان دیگر هر قدر درآمد حاصل از سرمایه گذاری ها بیشتر باشد، منابع و ذخایر عمر طولانی تری خواهند داشت.
همان طور که در برنامه چهارم توسعه عنوان شده، نفت را باید به عنوان یک ثروت ملی تلقی کرد و نه یک درآمد ملی. همانقدر که نسل کنونی استحقاق بهره برداری از آن را دارد،نسل های آتی نیز باید از آن بهره مند باشند.

وبگردی
دادستانی که به قانون تمکین نکرد
دادستانی که به قانون تمکین نکرد - نکته دیگری که برای شخص من در ماجرای مرتضوی بسیار مهم‌تر از شرایط او در زندان است، عدم تمکین ایشان به قانون است. مرتضوی به عنوان یک دادستان و شخصیت‌های برجسته و بانفوذ قوه قضائیه حاضر نشد به قانون تمکین کند. حالا دیگر اهمیتی ندارد که مرتضوی در بند 241 باشد یا 309 یا چقدر به مرخصی بیاید، مهم این است که اتفاقات اخیر نشان داد که او هیچ پایبندی به قانون نداشته و ندارد
معنی و مفهوم "به ما این دختر خوشگل‌ها رو نشون بده"؟
معنی و مفهوم "به ما این دختر خوشگل‌ها رو نشون بده"؟ - بعد از انقلاب، به واسطه تنیده شدن حکومت و دین بسیاری از پست‌ها و سمت‌های سیاسی با هاله‌ای رو به رو شد که اجازه نمی‌داد صاحب آن منصب مورد نقد قرار بگیرد....
سومین روز جشنواره جهانی فیلم فجر
سومین روز جشنواره جهانی فیلم فجر - سی و ششمین جشنواره جهانی فیلم فجر از 30 فروردین با حضور فیلم سازانی از ایران و نمایندگانی ازسینمای 78 کشور جهان تا 7 اردیبهشت در پردیس سینمایی «چارسو» برگزار می شود.
سیلی زدن به «امید» مردم در پارک!
سیلی زدن به «امید» مردم در پارک! - کتک خوردن دختری که جز التماس دوستانش هیچ فریادرسی ندارد از یک پلیس زن عضو گشت ارشاد که ماموران مرد هم آنها را همراهی می کردند، آنقدر دردناک است که کمتر وجدان بیداری به آن واکنش نشان نداده است.
عصر ما - پرونده حضور زنان در ورزشگاه ها
عصر ما - پرونده حضور زنان در ورزشگاه ها - بررسی حضور زنان در ورزشگاه ها با حضور نرگس آبیار، لاله افتخاری، حمید رسایی، حجت الاسلام محسن غرویان و فائزه هاشمی.
حمله فیزیکی به بازیگر زن ایرانی در خیابان! / عکس
حمله فیزیکی به بازیگر زن ایرانی در خیابان! / عکس - بازیگر سریال "تعطیلات رویایی" از حمله افراد ناشناس به خود خبر داد. مریم معصومی، بازیگر سینما و تلویزیون مورد حمله افراد ناشناس قرار گرفت.
گفتگوی تلفنی با همسر مرتضوی / صوت
گفتگوی تلفنی با همسر مرتضوی / صوت - سعید مرتضوی که در روزهای گذشته خبری از او نبود و حتی سخنگوی دستگاه قضایی گفته بود حکم جلبش صادر شده اما گیرش نیاورده‌اند، به گفته همسرش در تهران است.
ارسطوی پایتخت با مونا فائض پور ازدواج کرد
ارسطوی پایتخت با مونا فائض پور ازدواج کرد - «احمد مهران فر» بازيگر نقش «ارسطو عامل» در سريال پايتخت ۵ در اینستاگرام خود از ازدواجش با «مونا فائض پور» خبر داد.
صحبت های جنجالی رییسی علیه روحانی
صحبت های جنجالی رییسی علیه روحانی - صحبت های جنجالی رییسی پیرامون استفاده روحانی از نام امام رضا در انتخابات
500 نفر محتوای نامه‌های پستی مردم را میخواندند و چک می‌کردند!
500 نفر محتوای نامه‌های پستی مردم را میخواندند و چک می‌کردند! - محمد غرضی می‌گوید: زمانی که به عنوان وزیر در وزارت حضور یافتم بیش از ۵۰۰ نفر را دیدم نامه‌هایی که از داخل به خارج و از خارج به داخل کشور ارسال می‌شدند را چک می‌کردند و به صورت سه شیفت فعالیت می‌کردند و نامه‌ها را می‌خواندند.
جنجال ویدیو دختر بازیگر روی کول بازیکن پرسپولیس!
جنجال ویدیو دختر بازیگر روی کول بازیکن پرسپولیس! - عکس و ویدیویی منتسب به ستاره پرسپولیس فرشاد احمدزاده و ترلان پروانه بازیگر سینما و تلویزیون در فضای مجازی منتشر شده است. عجب پاپراتزی‌هایی داریم!
دختر داعشی سریال پایتخت کیست ؟
دختر داعشی سریال پایتخت کیست ؟ - در قسمت های اخیر سریال پایتخت بازیگر جدیدی به جمع خانواده معمولی پیوسته است؛ نیلوفر رجایی فر نقش الیزابت را در سریال پایتخت ۵ ایفا می کند ؛ این بازیگر با جلب اعتماد سیروس مقدم این فرصت ط بازی در سریال پر طرفدار پایتخت را به دست آورد .
خانم ایرانی، عامل تیراندازی در مقر یوتیوب / فیلم
خانم ایرانی، عامل تیراندازی در مقر یوتیوب / فیلم - ویدیوهایی از نسیم نجفی اقدم در شبکه های اجتماعی به زبان های انگلیسی و فارسی موجود است که در آن ها وی از حذف ویدیوهای خود توسط یوتیوب شکایت دارد.
رقص کاوه مدنی یا کالای ایرانی؟
رقص کاوه مدنی یا کالای ایرانی؟ - بگذارید اینطور بپرسم: مگر کیروش، مربی تیم ملی فوتبال جمهوری اسلامی ایران عرق نمی‌خورد؟ نمی‌رقصد؟ مگر برانکو و شفر نمازشب می‌خوانند و روزه می‌گیرند و اصولگرا و ارزشی و انقلابی هستند؟!