قدرت چهارم - دیپلماسی ایرانی

غفور کریمی

آرمان امروز : کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ را نمی توان تنها در چارچوب یک تغییر دولت یا منازعه میان چند شخصیت سیاسی بررسی کرد. این رویداد حاصل تلاقی بحران های اقتصادی، اختلاف های سیاسی، مداخله قدرت های خارجی، ضعف نهادهای حکمرانی و فروپاشی تدریجی ائتلافی بود که نهضت ملی شدن صنعت نفت را به پیروزی رسانده بود. از این منظر، ۲۸ مرداد نمونه ای مهم در تاریخ سیاسی معاصر ایران است که نشان می دهد چگونه یک دولت برخوردار از حمایت عمومی، در صورت ناتوانی در حفظ ائتلاف اجتماعی و کنترل نهادهای قدرت، می تواند در برابر فشار داخلی و خارجی آسیب پذیر شود. دولت محمد مصدق در شرایطی قدرت را در دست گرفت که مسئله نفت به نماد اصلی استقلال سیاسی و اقتصادی ایران تبدیل شده بود. قرارداد نفتی موجود، سهم اندکی از درآمدهای حاصل از منابع ایران را به کشور اختصاص می داد و بخش عمده کنترل فنی، مالی و مدیریتی صنعت نفت در اختیار شرکت نفت انگلیس و ایران بود. ملی شدن صنعت نفت، واکنشی به این وضعیت و تلاشی برای بازتعریف رابطه دولت ایران با قدرت های خارجی بود. این اقدام، علاوه بر جنبه اقتصادی، معنایی ملی و تاریخی داشت و از حمایت گسترده بخش هایی از جامعه، نیروهای ملی، روحانیون، بازار و گروه های اجتماعی مختلف برخوردار شد. با این حال، ملی شدن نفت در شرایطی انجام گرفت که اقتصاد ایران به شدت به درآمدهای نفتی وابسته بود. تحریم خرید نفت ایران، جلوگیری از فروش نفت در بازارهای بین المللی، محدود شدن دسترسی دولت به منابع مالی و فشارهای حقوقی و سیاسی، وضعیت اقتصادی کشور را دشوار کرد. دولت مصدق از یک سو باید برای حفظ حاکمیت ملی بر صنعت نفت ایستادگی می کرد و از سوی دیگر، هزینه های جاری کشور، حقوق کارکنان دولت و نیازهای اقتصادی جامعه را تامین می کرد. بنابراین، بحران نفت به تدریج از یک اختلاف حقوقی و اقتصادی به بحران گسترده در توان حکمرانی تبدیل شد. تضعیف درآمدهای دولت، زمینه نارضایتی، اختلاف میان نخبگان و تقویت تبلیغات مخالفان را فراهم کرد.

بریتانیا ملی شدن نفت را تهدیدی مستقیم علیه منافع اقتصادی و جایگاه بین المللی خود می دانست. در مراحل نخست، لندن تلاش کرد از مسیر فشار سیاسی، تحریم اقتصادی و پیگیری حقوقی، دولت ایران را وادار به عقب نشینی کند. هنگامی که این روش ها به نتیجه نرسید، بریتانیا کوشید ایالات متحده را نیز با خود همراه کند. آمریکا در ابتدا در تلاش بود میان ایران و بریتانیا میانجی گری کند، اما با تشدید جنگ سرد و برجسته شدن خطر نفوذ شوروی، رویکرد آن تغییر یافت. واشینگتن سرانجام به این نتیجه رسید که تداوم بحران می تواند موقعیت سیاسی ایران را بی ثبات کند و زمینه افزایش نفوذ حزب توده و اتحاد شوروی را فراهم سازد. اسناد منتشرشده در دهه های بعد، نقش سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا و دستگاه اطلاعاتی بریتانیا را در طراحی و اجرای عملیات براندازی تایید کرده اند؛ هرچند تحلیل دقیق این رویداد همچنان نیازمند توجه به تعامل میان عوامل خارجی و داخلی است. عملیات کودتا از ابزارهای گوناگون استفاده کرد. فشار اقتصادی و دیپلماتیک، جنگ روانی، انتشار شایعات، ایجاد اختلاف در میان نیروهای سیاسی، ارتباط با برخی نظامیان و سیاستمداران، تحریک گروه های اجتماعی و بهره گیری از جایگاه دربار، مجموعه ای از اقداماتی بود که در نهایت به تضعیف دولت انجامید. مداخله خارجی زمانی توانست نتیجه بدهد که در داخل کشور با شبکه هایی از قدرت، منافع و نارضایتی پیوند خورد. از این رو، نمی توان کودتا را صرفا محصول تصمیم چند مقام خارجی دانست، همان گونه که تقلیل آن به اختلاف های داخلی نیز نقش تعیین کننده آمریکا و بریتانیا را نادیده می گیرد. واقعیت تاریخی در نقطه تلاقی این دو سطح شکل گرفت. یکی از مهم ترین مسائل در آسیب شناسی عملکرد دولت مصدق، ضعف در حفظ ائتلاف نیروهای حامی نهضت ملی بود. پیروزی ملی شدن نفت بدون همکاری نیروهای ملی، مذهبی و اجتماعی امکان پذیر نبود، اما این ائتلاف در سال های بعد به تدریج دچار فرسایش شد. اختلاف میان مصدق و آیت الله کاشانی، که در مراحل مهم نهضت نقشی موثر در بسیج اجتماعی و سیاسی ایفا کرده بود، به شکافی جدی در میان نیروهای مذهبی و ملی انجامید. این اختلاف تنها یک نزاع شخصی نبود، بلکه به تفاوت در نگاه به شیوه اداره کشور، حدود اختیارات دولت، نقش مجلس، جایگاه روحانیت و نحوه مواجهه با مخالفان مربوط می شد.

با این حال، پیامد عملی آن، از دست رفتن بخشی از ظرفیت اجتماعی و ارتباطی بود که می توانست در شرایط بحرانی از دولت حمایت کند. نقش آیت الله کاشانی در این دوره را باید در چارچوب ظرفیت اجتماعی روحانیت و شبکه های مذهبی بررسی کرد. مسجد، بازار، هیئت های مذهبی و ارتباطات سنتی محلات، در جامعه آن روز ابزارهای مهم بسیج عمومی بودند. دولت مصدق از حمایت گسترده ملی برخوردار بود، اما نتوانست همه این شبکه ها را در یک ائتلاف پایدار و هماهنگ نگه دارد. در نتیجه، بخشی از نیروهای مذهبی از دولت فاصله گرفتند و مخالفان توانستند از این شکاف برای کاهش مشروعیت سیاسی مصدق استفاده کنند. / دیپلماسی ایرانی

ایران آنلاین:

احمد میدری عصر امروز جمعه 30 مرداد، در آستانه هفته دولت در جریان سفر به استان خراسان رضوی، در نشستی در منطقه آزاد تجاری ـ صنعتی دوغارون با مسئولان و فعالان اقتصادی، ضمن تبریک فرارسیدن ایام ربیع‌الاول و میلاد پیامبر اکرم(ص) و امام جعفر صادق(ع) و هفته وحدت، اظهار کرد: در هفتۀ دولت هستیم و به همکاران خود در دولت خسته‌نباشید می‌گویم و امیدوارم بتوانیم راه شهدا، از جمله شهدای دولت، شهیدان رجایی، باهنر و شهید رئیسی را ادامه دهیم و خداوند توفیق خدمت به ما عطا کند.

وی گفت: دولت تلاش می‌کند با توسعه مشارکت بخش خصوصی و برون‌سپاری بخشی از خدمات، زمینه استفاده بیشتر از ظرفیت‌های محلی و حل مسائل مردم را فراهم کند.

میدری با اشاره به ظرفیت‌های منطقه دوغارون و تایباد گفت: دوغارون و تایباد، مانند هر گوشه‌ای از ایران، سرشار از ظرفیت‌های بزرگ و نهفته هستند که می‌توانیم آن‌ها را شکوفا کنیم. وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی افزود: رویکرد دولت چهاردهم و شخص رئیس جمهور پزشکیان ظرفیت‌های خوبی ایجاد کرده است تا از نقاط بالقوه مناطق مختلف کشور استفاده کنیم. کارشناسان امور بین‌الملل سال‌ها توجه مسئولان و سیاست‌گذاران را به شرق کشور جلب کرده‌اند؛ چرا که امکان ارتباط با همسایگان شرقی، از جمله هند، چین، افغانستان و پاکستان، زمینه تبادلات فرهنگی و اقتصادی بسیار گسترده‌تری را فراهم می‌کند.

میدری ادامه داد: با توجه به شرایطی که پس از جنگ رمضان ایجاد شده، ضرورت توسعه این ارتباطات نیز افزایش پیدا کرده است.

وی با اشاره به شرایط کشور و پیامدهای جنگ اظهار کرد: دولت با مشکلات مختلفی روبه‌رو است. ما نشان دادیم که علیرغم واقعیت‌های پیچیده و سختی‌هایی که داشتیم، توانستیم چرخه دیگری را به حرکت درآوریم و امیدواریم علیرغم همه مشکلات، اقداماتی انجام دهیم که مردم وضعیت «هم جنگ و هم صلح» را کمتر احساس کنند.

وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی افزود: دشمن به دنبال راهبرد «هم جنگ و هم صلح» است تا فرسودگی ایجاد کند، اما همان‌طور که دیدیم توطئه‌های شوم آنها تحقق پیدا نکرد و ان‌شاءالله تحقق پیدا نخواهد کرد.

عضو کابینۀ دولت چهاردهم در ادامه با اشاره به خسارات جنگ گفت: ما در برابر ظلم و تجاوز به کشور ایستادگی می‌کنیم، اما همان‌طور که دکتر پزشکیان و دولت تأکید دارند، نباید پیامدهای جنگ را نادیده بگیریم. جنگ رهبر ما و فرماندهان بزرگ ما را از ما گرفت و این‌ها صدمات جبران‌ناپذیری است که به کشور وارد شده است؛ اما همان‌طور که رهبر معظم انقلاب به محض شهادت فرماندهان، فرماندهان دیگری را انتخاب کردند و خدشه‌ای بر اقتدار نظام وارد نشد، ما هم باید بپذیریم که جنگ پیامدهای اقتصادی سختی دارد و باید از وارد آمدن آسیب این پیامدهای اقتصادی جلوگیری کنیم.

وی ادامه داد: هر تحلیلگری اذعان دارد که بخشی از تورمی که امروز داریم ناشی از جنگ است.

میدری با اشاره به وضعیت تجارت و حمل‌ونقل کشور تصریح کرد: دنیا متحیر است که کشوری که در مقطعی 100 هزار کانتینر تخلیه داشته و این رقم اکنون به 7 هزار کانتینر رسیده، چگونه توانسته ایستادگی کند و چه ظرفیت‌های اقتصادی داخلی، ترانزیتی و ارتباطی دارد که باز هم ایستادگی کرده است. کشورهای دیگری با تحریم‌های کمتر و محاصره‌های محدودتر، در مدت کوتاهی از پای درآمدند، اما کشور ما را نتوانستند از پای درآورند.

وی افزود: همه جهان اذعان دارند که در جنگی پیچیده، آمریکا و رژیم صهیونیستی، با وجود همه هزینه‌ها و قدرت نظامی و در حالی که خود را ابرقدرت می‌دانستند، شکست خوردند. از اینکه مردم شرایط سختی دارند همه ناراحتیم و تمام تلاش شبانه‌روزی نمایندگان محترم و مسئولان نیز برای کاهش این مشکلات است.

ضرورت اصلاح ساختار اداری و تقویت اختیارات مناطق

وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی با اشاره به پیگیری موضوع کریدورها و ترانزیت در دولت گفت: دکتر پزشکیان هر چند هفته یک‌بار شخصاً موضوع کریدورها و ترانزیت را دنبال می‌کند، اما ما با مشکلات ساختاری مواجه هستیم و سیستم اداری ایران عمودی است.

میدری با اشاره به تجربه برخی کشورها در تفویض اختیار به مناطق اظهار کرد: در کشورهای دیگر، مانند هند، استاندار از وزیر قدرتمندتر است و استاندار وزرای استانی و محلی را تعیین می‌کند. این دولت، افقی است و این‌گونه نیست که وزیر در مرکز نشسته باشد و برای کل کشور تصمیم بگیرد.

وی افزود: در مرز 13 دستگاه حضور دارند و باید ساختار عمودی دستگاه‌هایی که برای همکاری با یکدیگر نیازمند مجوز از سطوح بالاتر هستند، تغییر کند. استاندارد باید از بالا طراحی شود، اما اینکه هر منطقه چگونه با توجه به ظرفیت‌های خود تصمیم بگیرد، اهمیت دارد.

وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی ادامه داد: اینکه در هر منطقه تمدن و ظرفیت شکل گرفته، به خاطر تفویض اختیار بوده است؛ هر منطقه باید بتواند درباره اینکه چگونه تجارت کند و چه تولیدی داشته باشد، متناسب با ظرفیت‌های خود تصمیم بگیرد.

میدری تأکید کرد: تا جایی که می‌دانم هیچ رئیس‌جمهوری به اندازه دکتر پزشکیان درباره تفویض اختیار به استان‌ها، محله‌محوری و ارتباط با استانداران اهتمام نداشته است؛ چرا که مشی ایشان بر تفویض اختیار استوار است و این تفویض اختیار برکاتی دارد.

وی گفت: رویکرد دولت این است که فرصت جدیدی برای منطقه‌ای مانند تایباد و دوغارون ایجاد کند. این رویکرد جدید است و ما باید صبورانه و با تلاش شبانه‌روزی تلاش کنیم تا این ظرفیت‌ها را بالفعل کنیم.

توسعه مشارکت بخش خصوصی در ارائه خدمات

وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی در ادامه با تأکید بر پیگیری مسائل مسئولان و مردم منطقه گفت: تلاش خواهیم کرد در راستای مسائل مسئولان و مردم منطقه به سمت حل و رفع مشکلات پیش برویم.

میدری افزود: باید به سمت روش‌هایی برویم که از طریق مشارکت با بخش خصوصی، پیشخوان‌ها و کارگزاری‌ها، خدمات را گسترش دهیم. بخشی از وظایف حاکمیتی است، اما بخشی دیگر را می‌توانیم با برون‌سپاری انجام دهیم.

وی با اشاره به برنامه وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی در این زمینه گفت: مدتی است دستور این کار صادر شده و نمونه آن را در شهر گلبهار شروع می‌کنیم تا بتوانیم به سرعت آن را به شهرهای جدیدالتأسیس نیز تسری دهیم. در گلبهار 150 هزار نفر جمعیت وجود دارد، اما اداره کار هیچ شعبه‌ای نداشت.

میدری تأکید کرد: من پیگیری می‌کنم که مصوبات سفر انجام شود و تمام تلاش خودمان را برای تحقق آنها به کار خواهیم گرفت.

انتهای پیام/

به گزارش خبرآنلاین،  نشست هم‌اندیشی فعالان اقتصادی ایرانی و عراقی با محمدباقر قالیباف رئیس مجلس شورای اسلامی و هیأت پارلمانی همراه، روز گذشته(پنجشنبه ۲۹ مرداد ۱۴۰۵) در سفارت جمهوری اسلامی ایران در بغداد برگزار شد.

بنابر روایت خانه ملت،  قالیباف با اشاره به اهمیت کار فعالان بخش خصوصی خطاب به آنها، گفت: برخی مشکلات در حوزه بخش خصوصی در هر دو کشور نهادینه شده که به همین منظور با حضور شما در تهران جلسه دیگری به همراه مسئولان اتاق بازرگانی ایران برگزار خواهیم کرد تا مشکلات  را به صورت اولویت بندی شده و کاربردی برطرف کنیم.

عراق می‌تواند از نیروی کار هوشمند، کارآمد و مستعد ساکن مرزهای ایران بهره ببرد

رئیس مجلس شورای اسلامی با اشاره به نمایندگان حاضر در هیأت پارلمانی همراه، گفت: اعضای هیأت همراه را نمایندگان عضو گروه دوستی پارلمانی ایران و عراق و نمایندگان استان های هم‌مرز با این کشور تشکیل می دهند که به صورت تخصصی بر موضوعات عراق متمرکز بوده و مسائل را پیگیری و حل و فصل خواهند کرد.

 وی با اشاره به نیروی کار هوشمند، کارآمد و با استعدادی که در شهرهای مرزی ایران زندگی می کنند، گفت: هر دو کشور می توانند از فرصت فنی و تخصصی آن‌ها بهره ببرند و به ویژه عراق به عنوان کشور دوست ما می تواند از این ظرفیت استفاده کند و برای این موضوعات باید نقشه راه درست و دقیق اقتصادی و تجاری میان دو کشور ایجاد شود.

 قالیباف در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به رویکرد ایران در مقابل دشمن خارجی عنوان کرد: ما نه جنگ طلب بوده و  نه به دنبال جنگیم اما به عنوان مسلمان به یک اصل در امت اسلامی باور داریم و آن این است که اجازه نمی دهیم افرادی بیایند و عزت و شرف ما را لگدمال کنند و بروند. ما در این مسیر از مال و جان خود می گذریم، می‌ایستیم و از عزت و شرف خود دفاع می‌کنیم.

ما بیش از مدعیان صلح، قدر صلح را می‌دانیم

رئیس نهاد قانونگذاری کشورمان با رد ادعاهایی که می گویند ما جنگ طلب هستیم، تصریح کرد: از قضا ما به ‌عنوان یک رزمنده، بیش از آن‌هایی که حرف از صلح می‌زنند، قدر صلح را می‌دانیم؛ یعنی کسی قدر صلح را می‌داند که جنگیده باشد. از سوی دیگر معتقدیم دیپلماسی وقتی ارزش دارد و پیش می‌رود که برای جنگ آماده باشیم و اگر آماده جنگ نباشیم در زمان استفاده از دیپلماسی هم کسی پاسخ ما را نمی‌دهد.

وی ادامه داد: هم مسیر ما مسیر درستی است و هم دین، قرآن، فرهنگ اهل‌بیت(ع)، منطق و انسانیت حکم می‌کند از شرف، عزت و وطن‌ خود دفاع کنیم.

۷۵ درصد حمل‌ونقل دریایی جهان به عنوان یک ویژگی در اختیار جهان اسلام است

رئیس قوه مقننه در ادامه با بیان اینکه قریب به نیم قرن است ایران و عراق در شرایط «نه جنگ و نه صلح» و «هم جنگ و هم صلح» هستند و این شرایط به یک وضعیت دائمی تبدیل شده است، گفت: مگر آدمی چقدر عمر می‌کند که ۵۰ سال آن در چنین شرایطی سپری شود؟! در این بین برخی شیطنت کرده و می‌گویند این شرایط را ما درست کرده ایم در حالی که این شرایط را دشمنی درست کرده که وقتی ظرفیت نیروی انسانی، منابع خدادادی و ظرفیت‌های ژئوپلیتیکی ایران، عراق و کشورهای اسلامی که در منطقه وجود دارد را دید نسبت به آن طمع کرد.

قالیباف ادامه داد: به عنوان مثال جغرافیای تنگه هرمز، خلیج فارس، باب‌المندب و کانال سوئز در مدیترانه به گونه ای است که ۷۵ درصد حمل‌ونقل دریایی جهان که اساس آن دریایی است، در اختیار کشورهای مسلمان بوده و این یکی از ویژگی های جهان اسلام است.

دشمن برای چپاول منابع و مواد اولیه ما به منطقه آمده است

رئیس مجلس خطاب به فعالان اقتصادی ایرانی و عراقی گفت: اگر به منابع و مواد اولیه کشورهای مسلمان دقت کنید، متوجه می شوید دشمنان ما برای چپاول آنها می‌آیند بنابراین باید در این شرایط برای تحریم‌های ظالمانه، برنامه‌ریزی کرده تا بتوانیم از آن عبور کنیم.

وی ادامه داد: درست است که امروز در سمت ریاست مجلس قرار دارم اما تمام وجودم امور اجرایی را درک می کند و جنبه فنی کار را می‌فهمم لذا مشکلات شما را نیز می دانم از جمله اینکه به‌راحتی می‌شود موضوع ضمانت‌نامه را برای خدمات مهندسی حل کرد.

باید با استفاده از ارزهای ملی برای مبادلات تجاری به دهان ارز آمریکایی زد

قالیباف با اشاره به اینکه امروز می‌شود مبادلات تجاری را با ارز ملی انجام داد و به دهان ارز آمریکایی زد، تصریح‌ کرد: دوران سیطره آمریکا بر دنیا گذشته است اما ما به آن توجه نداریم و به فرصت های به وجود آمده دقت نمی کنیم که اشکال کار ماست. ما فرزند زمانه خویش نشده ایم و هنوز تجارت را با همان شیوه ۵۰ سال پیش دنبال می کنیم.

رئیس نهاد قانونگذاری کشورمان در ادامه با بیان اینکه تحت فشار اقتصادی قرار گرفتن، طبیعی است، گفت: آمریکایی‌ها و اسرائیلی‌ها فهمیده اند در حوزه جنگ سخت نظامی از پس ایران و عراق بر نمی‌آیند از این رو وارد جنگ شناختی و جنگ اقتصادی شده اند و اکنون شما سربازان و فرماندهان این میدان هستید.

رئیس مجلس شورای اسلامی بیان کرد: ما هر چقدر قدرت نظامی داشته باشیم ولی اگر مردم گرسنه باشند و گردش مالی، رشد اقتصادی و تولید ملی نداشته باشیم، دوام نمی آوریم.

امنیت و اقتصاد دو بال یکدیگر هستند

وی خطاب به حضار با بیان اینکه امنیت و اقتصاد لازم و ملزوم هم و دو بال یکدیگر هستند، تأکید کرد: اقتصاد برای پرواز به پایه امنیت نیاز دارد و اگر امنیت برقرار نشود، سرمایه هم نخواهد آمد لذا سرمایه‌گذاری حتماً نیازمند امنیت است. از سوی دیگر اگر امنیت را برقرار کنیم و تداومش را با اقتصاد پیش نبریم، آن هم پایدار نخواهد بود.

 قالیباف تأکید کرد: باید پذیرفت که روابط دوجانبه ایران و عراق می تواند در منطقه و بر کشورهای اسلامی به ویژه عربی اثر بگذارد که به آن نیاز داریم. ما باید قدر سابقه روابط تاریخی، تمدنی و جغرافیایی خود را بدانیم که این ارتباط وجود و عمق داشته و از هر جهت دارای ظرفیت است.

بخش خصوصی برخلاف بخش دولتی در حوزه اقتصاد با انگیزه و خلاق است

رئیس قوه مقننه در ادامه با بیان اینکه هرچقدر از فرصت های دریایی حوزه خلیج فارس استفاده کنیم به نفع ما خواهد بود، عنوان کرد: ما باید به سیاست های چین در این حوزه نگاه کنیم. مسیر ایران و عراق تا مدیترانه از کشورهای حوزه مقاومت می گذرد که بسیار حائز اهمیت است. این مسیر، قلب حوزه ژئوپولیتیکی ما بوده و از مؤلفه‌های بزرگ قدرت‌ و استقلال هستند. تمام این ظرفیت ها را خدا به ما داده که باید به آن توجه کنیم.

 قالیباف در پایان اظهار کرد: فعالیت در بخش خصوصی و مردمی‌سازی اقتصاد، خلاقیت و انگیزه ای می‌خواهد که در بخش دولتی نیست.

لازم به ذکر است؛ محمدتقی نقدعلی رئیس گروه دوستی پارلمانی ایران و عراق، مهدی فلاح نایب رئیس و شهین جهانگیری عضو این گروه و همچنین سارا فلاحی عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس، رئیس قوه مقننه را در این سفر همراهی می کنند.