از حماسه مقاومت تا جهاد سازندگی

ابراهیم شهولی

آرمان امروز : عملیات «خشم حماسی» که توسط ائتلافی به رهبری ایالات متحده و با مشارکت اسرائیل آغاز شد، نه تنها یکی از گسترده‌ترین حملات نظامی علیه ایران در چهار دهه اخیر محسوب می‌شود، بلکه به‌مثابه آزمونی سرنوشت‌ساز برای دکترین دفاعی جمهوری اسلامی ایران عمل کرده است. دکترین موسوم به «دفاع موزاییکی» که توسط سپاه پاسداران طراحی و پیاده‌سازی شده، در این رویارویی مستقیم، نقاط قوت و ظرفیت‌های ساختاری خود را به روشنی نمایان ساخت.

دکترین دفاع موزاییکی در اصل بر اساس تجربه فروپاشی ارتش متمرکز عراق در جنگ ۲۰۰۳ شکل گرفت؛ تجربه‌ای که نشان داد اتکای صرف به یک زنجیره فرماندهی متمرکز، آسیب‌پذیری‌های جدی ایجاد می‌کند.

سپاه پاسداران با الهام از این تجربه، ساختار خود را به‌گونه‌ای بازطراحی کرد که به جای یک زنجیره فرماندهی متمرکز، هر منطقه جغرافیایی و هر واحد نظامی، مانند یک «تکه موزاییک» مستقل عمل کند. این واحدها در عین اتصال به کل تصویر، برای بقا و تداوم عملیات، وابستگی حیاتی به «رأس هرم» ندارند و از استقلال عملیاتی، تسلیحات و دسترسی به نیروی مردمی بسیج برخوردارند تا در صورت حذف فرماندهی مرکزی، به طور خودگردان به مأموریت خود ادامه دهند. به این الگو، «دفاع یا حمله متقابل افقی و پراکنده» نیز گفته می‌شود؛ نوعی عملیات که فلج کردن و متوقف ساختن آن دشوار است.

در موج اول عملیات خشم حماسی، اهداف متعددی از جمله مراکز فرماندهی، تأسیسات پدافند هوایی، سایت‌های موشکی و هسته‌ای، و نیز محل استقرار رهبر انقلاب و فرماندهان ارشد سپاه مورد اصابت قرار گرفت. با این حال، فروپاشی پیش‌بینی‌شده توسط طراحان این عملیات محقق نشد. دقیقاً در این نقطه، دکترین موزاییکی به کار افتاد؛ یگان‌های استانی بدون نیاز به انتظار برای دستور از مرکز، به صورت مستقل وارد فاز پاسخگویی شدند.

واکنش نظامی ایران سه وجه مشخص داشت: نخست، استفاده از انبارهای زیرزمینی پراکنده در سراسر کشور برای شلیک انبوه موشک‌ها و پهپادهای ارزان‌قیمت که با هزینه‌های نسبتاً پایینی تولید می‌شوند. دوم، به آب انداختن ناوگانی از قایق‌های تندرو که برای جنگ نامتقارن در خلیج فارس طراحی شده‌اند. سوم، فعال‌سازی گروه‌های مقاومت در عراق، یمن و لبنان برای گشودن جبهه‌های چندگانه علیه منافع آمریکا و متحدانش. نتیجه فوری آنکه ایران نه تنها فرو نپاشید، بلکه ظرف ساعاتی حملات متقابلی را به پایگاه‌های آمریکا در بحرین، قطر، کویت و امارات و نیز اهداف اسرائیل ترتیب داد.

کاربست این دکترین در مواجهه با خشم حماسی، از یک سو نشان داد که استراتژی «نباختن» که همان هدف نهایی این الگوی دفاعی است با موفقیت عمل می‌کرد؛ از سوی دیگر، این شبکه حتی پس از حذف فرماندهان کلیدی نیز به حیات خود ادامه داد و نشان داد که فلج‌سازی از طریق حذف رأس هرم، بر اساس این دکترین امکان‌پذیر نیست. این در حالی بود که بسیاری از تحلیلگران غربی با تکیه بر الگوی جنگ‌های کلاسیک، تصور می‌کردند حذف فرماندهان می‌تواند ماشین نظامی ایران را از کار بیندازد.

عملیات خشم حماسی که سرانجام در می ۲۰۲۶ پایان یافت، بیش از هر چیز نشان داد که دکترین دفاع موزاییکی در برابر «ضربه سر بریدن» که هدف نهایی طراحان آن بود کارایی قابل قبولی داشته است. هم‌زمان، این جنگ ابعاد تازه‌ای نیز یافته و امروز به «خشم اقتصادی» یعنی محاصره دریایی و تشدید تحریم‌ها تغییر ماهیت داده است؛ موضوعی که فراتر از توانایی یک دکترین صرفاً نظامی است و ضرورت طراحی راهبردهای مکمل در عرصه اقتصادی را نمایان می‌سازد. به عبارت روشن‌تر، موزاییک توانست ایران را در برابر بمب نجات دهد، اما مدیریت ابعاد اقتصادی این رویارویی هم‌اکنون در بوته آزمایش قرار دارد و کارایی آن در گرو عملکرد آینده جمهوری اسلامی در حوزه‌های اقتصادی و دیپلماتیک خواهد بود.

محمدباقر قالیباف گفت: یک قرارداد و تفاهم‌نامه مفصل بین ایران و عراق در حوزه مسائل امنیتی و امنیت مرزها امضا شده که در مورد بخش اجرایی آن صحبت کردیم و پیگیری شد.  در رابطه با مسائل امنیتی عراق و گروه‌های عراق هم صحبت شد؛ البته این را با صراحت عرض کنم که ما هرگز در امورات داخلی عراق دخالتی نداریم.

به گزارش جماران، محمدباقر قالیباف رئیس مجلس پس از سفر سه روزه به عراق گفت: سفری سه‌روزه به کشور همسایه، دوست و برادرمان عراق داشتیم. در منطقه جنوب غرب آسیا تحولات بزرگی در جریان است که حکایت از آن دارد که نظم منطقه‌ای در حال تغییر و تحول جدی است.

در جریان این سفر فرصت فراهم شد تا با رئیس‌جمهور عراق، نخست‌وزیر عراق، همچنین رئیس پارلمان و رئیس بخش قضایی جمهوری عراق و دبیر شورای عالی امنیت ملی و مشاور امنیت ملی عراق صحبت کنیم و نشستی هم با مجموعه اقتصادی از تجار عراقی و اتاق بازرگانی عراق و همچنین هموطنان عزیزم که در عرصه اقتصادی در عراق فعال هستند، داشتیم.

فضای حاکم بر مذاکرات با مسئولان رتبه اول عراق حاکی از یک صمیمیت، گرمی و برادرانه بود. امروز نیروهای خارجی و ائتلاف خارجی که در این کشور بودند و چندین سال بعد از اشغال عراق هنوز در آن حضور داشتند، در آستانه خروج نهایی و قطعی هستند و سرزمین عراق و آسمان این کشور از اشغال آن‌ها، خارج خواهد شد از این رو استقلال و حاکمیت کامل عراق و مردم و دولت این کشور، بدون حضور نیروهای خارجی برقرار می‌شود.

این گام بسیار مهم و اساسی است که اتفاق می‌افتد و این فرصت مناسبی بود که ما در حوزه مسائل امنیتی، سیاسی، اقتصادی و فرهنگی صحبت کنیم.

یک قرارداد و تفاهم‌نامه مفصل بین ایران و عراق در حوزه مسائل امنیتی و امنیت مرزها امضا شده است که در مورد بخش اجرایی آن صحبت کردیم و پیگیری شد. در رابطه با مسائل امنیتی عراق و گروه‌های عراق هم صحبت شد؛ البته این را با صراحت عرض کنم که ما هرگز در امورات داخلی عراق دخالتی نداریم.

هر توافقی که گروه‌های عراقی و مسئولان عراقی در چارچوب قانون اساسی کشورشان با حفظ استقلال و حاکمیت و حکمرانی خودشان به اجماع برسند، طبیعتاً ما به عنوان جمهوری اسلامی و همسایه عراق، کشور برادر و دوست آن‌ها که در امنیت هم دخیل هستیم و به امنیت هم می‌توانیم کمک کنیم تا پایدار باشد، از آن حمایت کرده و می‌کنیم.

همان‌طور که پیش از این هم در زمان جنگ ۴۰ روزه و هم در حین جنگ به این موضوع اشاره کردم، امروز بیش از هر زمان دیگری امت اسلامی، دولت‌های اسلامی و کشورهای منطقه به‌ویژه کشورهای حاشیه خلیج فارس، ایمان آوردند و این واقعیت باورشان شد که حضور اشغالگران و حضور آمریکا در منطقه و شیطنت‌های رژیم صهیونیستی، نه‌تنها امنیت را برقرار نخواهند کرد بلکه جز تولید ناامنی و خسارت چیز دیگری ندارند.

این امر امروز به‌وضوح برای کشورهای منطقه روشن است و من دو، سه نوبت در یک مصاحبه، در دو، سه یادداشت در وسط جنگ گفتم که ما بیش از هر زمان دیگری آماده هستیم تا بتوانیم امنیت پایدار درون‌زا با همکاری و همدلی بین همه کشورهای منطقه، برقرار کنیم.

ابراهیم عزیزی، رئیس کمیسیون امنیت ملی در پیامی توییتری نوشت: آمریکا با عذرخواهی از مردم ایران، منطقه را ترک خواهد کرد.