این بنا در روستایی به همین نام، در ۶۱ کیلومتری غرب آشخانه، مرکز شهرستان مانه و سملقان قرار دارد. اسپاخو در یکی از دربندهای حاصلخیز جنوبی این کوهستانها قرار دارد که از سه جانب شمال، غرب و شرق به ارتفاعات بلند میرسد و فقط از جنوب به دشت میان کوهی بزرگی منتهی میشود.
در دامنهها و ارتفاعات شمالی روستای اسپاخو، درههای کوچک و بزرگ متعددی وجود دارند که بیشتر آنها چشمههای آب شیرینی دارند که به سمت باغها و مزارع روستا جریان دارند. بنای اسپاخو یکی از پابرجاترین بناهای تاریخی در خراسان شمالی است که از نگاه تاریخی اهمیت ویژهای در مطالعات باستانشناسی این منطقه دارد، در وجه تسمیهی نام اسپاخو واژهی «هسپ» بهعلاوهی «اخو» و «اسپ» بهعلاوهی «اخو» به معنی پرورش اسب و واژهی «آسیاب خون» مطرح شده است.
این اثر روی تپهای نسبتا مرتفع در جنوبیترین بخش بافت مسکونی دهکدهی اسپاخو قرار دارد. معماری بنا الگوگرفته از ترکیب گنبد و ایوان است و سابقهی کهنی در معماری بناهای دوران تاریخی و اسلامی ایران دارد. بنای اسپاخو در سال ۱۳۴۵ توسط یک گروه باستانشناسی که به سرپرستی دکتر عزتالله نگهبان مشغول بررسی محوطهها و آثار شمال خراسان بودند، شناسایی و در فهرست آثار ملی ثبت شد.
در این بررسی، از بنای اسپاخو با توجه به ویژگیهای ساختاری آن بهعنوان کلیسا یاد شده و به کلیسای اسپاخو معروف شده است. اسپاخو با جهت طولی شرقی غربی ترکیبی از دو فضای ایوان مستطیلشکل و تالار گنبددار …
