یک مسئول: چاه‌های غیرمجاز، فرونشست را به فاجعه‌ای ناگهانی تبدیل کردند

مهدی زارع در گفت‌وگو با ایسنا، در خصوص پیامدهای خطرناک فعالیت چاه‌های غیرمجاز و برداشت‌های بی‌رویه از سفره‌های زیرزمینی و در پاسخ به این پرسش که چگونه برداشت‌های پراکنده و غیرقابل پیش‌بینی از چاه‌های غیرمجاز، باعث ایجاد تمرکز فشار منفی و در نتیجه تخریب ساختار خاک و فروپاشی لایه‌های رسی می‌شود، اظهار کرد: پمپاژ آب از سفره‌های آب زیرزمینی به‌طور طبیعی موجب تشکیل پدیده‌ای به نام مخروط افت چاه می‌شود. در چاه‌های مجاز و شناسایی‌شده، فاصله میان چاه‌ها بر اساس شعاع تأثیر مخروط افت و توان سفره تعیین می‌شود تا اطمینان حاصل شود که مخروط‌های افت باهم هم‌پوشانی بحرانی پیدا نمی‌کند.

وی افزود: در مورد چاه‌های غیرمجاز و پراکنده، برداشت‌های بی‌رویه و متراکم در نقاط ناشناخته، باعث ایجاد مخروط‌های افت عمیق و موضعی می‌شود. با تخلیه آب، فشار منفذی که نگهدارنده ساختار خاک است، به شدت کاهش یافته و در مقابل، تنش مؤثر بر اسکلت خاک افزایش می‌یابد. از آنجا که لایه‌های رسی دارای ساختار پلاکتی و ورقه‌ای هستند، زمانی که فشار منفی حاصل از مکش چاه‌ها از حد آستانه پیش‌تحکیمی خاک بگذرد، آب محبوس در بین ریزمنفذهای ریزدانه خارج شده و پلاکت‌های رسی به صورت متراکم و فشرده روی هم فرو می‌ریزند. این روند ناهمگن، ساختار متخلخل خاک را به‌طور کامل از بین می‌برد.

رئیس مرکز پیش‌بینی زلزله پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی، به بررسی علت تفاوت نقشه‌های پیش‌بینی شده با واقعیت پرداخت و اظهار کرد: مدل‌های عددی فرونشست با استفاده از داده‌های ورودی شامل میزان تغذیه و تخلیه کار می‌کنند. زمانی که ده‌ها هزار چاه غیرمجاز در دشت فعال باشند، بروز خطا در داده‌های ورودی کاملاً قابل انتظار است؛ چرا که در این حالت، دبی خروجی واقعی بسیار بیشتر از دبی ثبت‌شده در مدل‌ها خواهد بود.

زارع ادامه داد: این ناهماهنگی باعث می‌شود که معادله دیفرانسیل حاکم بر جریان زیرزمینی، در محاسبه هیدروگرام افت دچار خطای فاحشی شود. در حالی که مدل‌ها معمولا افت سفره را به‌صورت یکنواخت پیش‌بینی می‌کنند، اما برداشت‌های پنهان باعث ایجاد گرادیان‌های شدید افت در فواصل کوتاه می‌شوند. این وضعیت، نرخ تحکیم لایه‌های رسی را به صورت غیرخطی سرعت می‌بخشد و باعث می‌شود نواحی خاصی بسیار سریع‌تر از آنچه روی کاغذ پیش‌بینی شده است، دچار …