به گزارش ایسنا، سالهاست تقلب دانشگاهی یکی از چالشهای نظام آموزش عالی به شمار میرود، اما این پرسش همچنان مطرح است که چرا برخی دانشجویان دست به تقلب میزنند و برخی دیگر در شرایط مشابه چنین کاری نمیکنند. یافتههای یک مطالعه نشان میدهد که این مسئله را نمیتوان تنها در ویژگیهای شخصیتی دانشجویان یا در قوانین دانشگاه جستجو کرد و رفتار دانشجویان حاصل برهمکنش این دو عامل است.
این مطالعه که توسط پژوهشگرانی از دانشگاه گیلان و چند دانشگاه و مرکز پژوهشی بینالمللی انجام شده، با بررسی ۳۷۸ دانشجوی دانشگاه گیلان تلاش کرده است عوامل مؤثر بر تقلب آموزشی را بر پایه «نظریه کنش موقعیتی» بررسی کند. در این نظریه عنوان شده که رفتارهای انحرافی زمانی شکل میگیرند که ویژگیهای فردی و شرایط محیطی همزمان زمینه ارتکاب آن رفتار را فراهم کنند.
در این مطالعه شرکتکنندگان از رشتههای مختلف انتخاب شدند و از آنان درباره تجربه انواع تقلب، از نگاه کردن به پاسخ دیگران در امتحان گرفته تا سرقت ادبی، دریافت سؤال امتحان پیش از برگزاری آزمون یا جعل اطلاعات در پروژههای پژوهشی سؤال شد. بیش از نیمی از پاسخدهندگان اعلام کردند که دستکم یکبار سابقه چنین رفتارهایی را داشتهاند.
تقلب زمانی بیشتر میشود که فرد و محیط همجهت شوند
نتایج پژوهش نشان داد چهار عامل باورهای اخلاقی فرد، میزان خودکنترلی، فضای اخلاقی اطراف دانشجو و میزان بازدارندگی محیط؛ بیشترین ارتباط را با تقلب دانشگاهی دارند.
به بیان ساده، هرچه دانشجو تقلب را از نظر اخلاقی قابل قبولتر بداند، کنترل کمتری بر رفتار خود داشته باشد، احساس کند اطرافیانش نیز تقلب را عادی میدانند و احتمال برخورد با متخلف پایین است، احتمال تقلب افزایش پیدا میکند.
اما یافته اصلی پژوهش فراتر از اثر جداگانه هر یک از این عوامل است. پژوهشگران در این مطالعه نشان دادند زمانی که آمادگی فرد برای تخلف با محیطی همراه شود که زمینه تقلب را فراهم میکند، احتمال تقلب بیش از زمانی افزایش مییابد که فقط یکی از این دو عامل وجود داشته باشد. به عبارت دیگر، نه ویژگیهای فردی به تنهایی و نه شرایط محیطی به تنهایی، هیچکدام تصویر کاملی از علت تقلب ارائه نمیکنند.
نقش پررنگ اخلاق فردی در برابر وسوسه تقلب
یکی دیگر از یافتههای مهم پژوهش به نقش «اخلاق فردی» مربوط میشود. نتایج نشان داد اخلاق فردی میتواند رابطه میان بازدارندگی و تقلب را تغییر دهد؛ یعنی برداشت دانشجو از درست یا نادرست بودن تقلب، در کنار تصور او از احتمال مجازات، بر تصمیم نهایی اثر میگذارد.
از سوی دیگر، پژوهشگران دریافتند اخلاق فردی همراه با خودکنترلی، در برخی موقعیتها میتواند اثر شرایط محیطی را نیز تغییر دهد. به بیان ساده، حتی اگر فضای اطراف برای تقلب مساعد باشد، ویژگیهای اخلاقی و توانایی کنترل رفتار همچنان در تصمیم دانشجو نقش مهمی ایفا میکنند. با این حال همه فرضیههای پژوهش تأیید نشد و برخی تعاملهای پیشبینیشده میان اخلاق فردی، خودکنترلی و فضای اخلاقی دانشگاه از نظر آماری معنادار نبودند؛ موضوعی که نشان میدهد رابطه میان این عوامل پیچیدهتر از آن است که بتوان با یک عامل آن را توضیح داد.
بیش از نیمی از دانشجویان سابقه تقلب دارند
این پژوهش بر پایه پرسشنامهای از ۳۷۸ دانشجو در رشتههای مختلف از جمله مهندسی، علوم انسانی، روانشناسی، حقوق، مدیریت، علوم کامپیوتر، معماری و کشاورزی انجام شد. در میان شرکتکنندگان، ۵۱.۹ درصد اعلام کردند دستکم یکی از انواع تقلب آموزشی را تجربه کردهاند و ۴۸.۱ درصد نیز سابقهای از این رفتار گزارش نکردند.
یافتههای این مطالعه نشان میدهد کاهش تقلب تنها با تشدید مجازاتها امکانپذیر نیست. پژوهشگران معتقدند سیاستهای پیشگیرانه باید همزمان دو مسیر را دنبال کنند؛ از یک سو تقویت آموزشهای اخلاقی و مهارتهای خودکنترلی انجام شود و از سوی دیگر فرصتهای تقلب در محیط دانشگاه نیز کمتر شود.
بر همین اساس، پیشنهاد شده است دانشگاهها علاوه بر آموزش ارزشهای اخلاقی، اقداماتی مانند افزایش نظارت در آزمونها، روشنتر کردن مقررات تخلفات آموزشی، دشوارتر کردن فرصتهای تقلب و کاهش موقعیتهایی که دانشجویان را به تخلف سوق میدهد، در دستور کار قرار دهند.
این پژوهش حاصل همکاری پژوهشگرانی از دانشگاه گیلان، دانشگاه تهران، دانشگاه الزهرا، مؤسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی، مرکز جهاد دانشگاهی، دانشگاه لویولا شیکاگو و دانشگاه گنت بلژیک است.
پژوهشگران در عین حال تأکید کردهاند که نتایج این مطالعه محدودیتهایی نیز دارد. دادههای پژوهش تنها از یک دانشگاه در ایران جمعآوری شده و به همین دلیل نمیتوان نتایج را به همه دانشگاهها تعمیم داد. همچنین مطالعه از نوع مقطعی بوده است؛ بنابراین نمیتواند رابطه علت و معلولی میان عوامل بررسیشده و تقلب را با قطعیت نشان دهد. نویسندگان پیشنهاد کردهاند پژوهشهای آینده با نمونههای متنوعتر، دادههای طولی و سنجش دقیقتر عوامل اخلاقی و محیطی انجام شود تا تصویر کاملتری از دلایل تقلب دانشگاهی به دست آید.
انتهای پیام
