امیرمهدی نادری| خبرگزاری خبرآنلاین؛ در اوایل قرن نوزدهم، دو جنگ ویرانگر میان ایران قاجاری و امپراتوری روسیه، نهتنها نقشه جغرافیایی ایران را دگرگون کرد، بلکه زخمی عمیق در حافظه تاریخی ملت ایران برجای گذاشت. از عهدنامههای گلستان (۱۲۲۸ قمری/۱۸۱۳ میلادی) و ترکمنچای (۱۲۴۳ قمری/۱۸۲۸ میلادی) که منجر به جدایی بخشهای وسیعی از قفقاز شد، تا تأثیرات بلندمدت آن بر ذهنیت سیاسی ایرانیان در دو قرن بعد، این رویدادها همچنان موضوع بحث مورخان و پژوهشگران است.
محمدعلی بهمنی قاجار، دکترای حقوق بینالملل و پژوهشگر تاریخ معاصر، در گفتوگو با خبرگزاری خبرآنلاین، با نگاهی تحلیلی و مبتنی بر اسناد و نامههای تاریخی، به بررسی ریشههای تصمیمگیری دولتمردان قاجار، خطاهای استراتژیک در برآورد قدرت روسیه، نقش دیپلماسی در بهرهبرداری از رقابت قدرتهای اروپایی، و فشارهای داخلی (ازجمله علما و افکار عمومی) میپردازد. او بر این نکته تأکید دارد که شکستها بیشتر محصول «اشتباه در محاسبات قدرت» و تفاوت ساختاری نظام حکمرانی ایران و روسیه بوده تا «بیخبری از جهان» یا سادهانگاریهای رایج.
در ادامه متن این گفتوگو را می خوانید:
برداشتمان از توان دشمن اشتباه بود تصور دولتمردان ما این بود که ارتشِ جدید، بهمراتب قویتر از دوره اول جنگهاست. از سوی دیگر، گزارشهایی از قرهباغ، گنجه و بادکوبه میرسید که نشان میداد اراده عمومی مردم این مناطق هم پیوستن به ایران و ایجاد قیام علیه روسهاست.
بسیاری معتقدند دولتمردان قاجاری در تحلیل موازنه قدرت دچار «خطای محاسباتی» بودند. این برداشتهای نادرست دقیقاً چه بود و چه شد که علیرغم تجربه عهدنامه گلستان، مجدداً تصمیم به تداوم جنگ گرفتند؟ آیا این یک تصمیمِ احساسی بود یا برآمده از یک برآورد استراتژیکِ خاص؟
در مورد آن برآوردهای نادرستی که میان دولتمردان قاجار وجود داشت و اینکه موازنه قوا را چطور تحلیل میکردند، باید بگویم تصمیم به آغاز دور دوم جنگها صرفاً از روی احساسات نبود؛ بحث حیثیتی هم در میان بود. سرزمینهای ایرانیِ مسلماننشین و شیعهنشین جدا شده بود و ایران این مناطق را بخشی از خاک وطن میدانست که باید به هر قیمتی به آن ملحق میشد.
اما از نظر محاسبات نظامی، در فاصله …
