رویداد۲۴ | اندکی پس از آنکه ایالات متحده در اواخر ماه فوریه حمله مشترک خود با اسرائیل علیه ایران را آغاز کرد، پیت هگست، وزیر دفاع آمریکا، اعلام کرد یکی از اهداف این عملیات، «نابودی موشکهای تهاجمی ایران و از بین بردن توان تولید موشک» این کشور است.
اما اکنون، پنج ماه بعد خدمه موشکی ایران در این مدت شماری از نیروهای آمریکایی را در پادگانهایشان در اردن کشتهاند، بارها ساختمانهایی را در پایگاههای اصلی آمریکا در کویت و بحرین هدف قرار دادهاند، تأسیسات نظامی در عربستان سعودی و قطر را مورد حمله قرار دادهاند و به نظر میرسد از تجربه بمبارانهای سنگین ماههای مارس و آوریل درس گرفته باشند.
به گفته ناظران، آتشبس شکنندهای که از ماه آوریل برقرار شد و همچنین محدود شدن دامنه عملیات نظامی آمریکا در هفتههای اخیر ــ که عمدتاً جنوب ایران را هدف قرار داده بود ــ به نیروهای موشکی ایران فرصت داده است تا با آرامش و برنامهریزی بیشتری عملیات خود را انجام دهند. در عین حال، غیبت اسرائیل در دور اخیر درگیریها نیز فشار نظامی بر ایران را کاهش داده است.
نیکول گراجفسکی، کارشناس برنامه موشکهای بالستیک ایران در مؤسسه روابط بینالملل فرانسه به فایننشال تایمز میگوید: «وقتی کسی به سمت شما شلیک نمیکند، شلیک کردن بسیار آسانتر است. دیگر لازم نیست پرتابگرها را دائماً جابهجا کنند؛ بنابراین اکنون شرایط عملیاتی بسیار مطلوبتری برای آنها فراهم شده است.»
این رسانه بریتانیایی نوشت: در پایان هفته گذشته، درگیریها موقتاً متوقف شد؛ همزمان میانجیها تلاش میکردند مانع بازگشت طرفین به یک جنگ تمامعیار شوند. با این حال، دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، اواخر هفته گذشته هشدار داده بود که ممکن است حملهای «گسترده» علیه ایران انجام دهد.
اکنون که رهبران آمریکا درباره گام بعدی خود تصمیمگیری میکنند، باید عواملی مانند ذخایر موشکی خود را نیز در نظر بگیرند؛ از جمله موشکهای رهگیر بسیار گرانقیمتی که برای مقابله با حملات ایران ضروری هستند.
به گزارش فایننشال تایمز، در فاصله ۲۸ فوریه تا ۸ آوریل، اسرائیل و آمریکا بهطور گسترده تلاش کردند پرتابگرها و خدمه موشکی ایران را شناسایی و نابود کنند. آنها ورودی پایگاههای وسیع زیرزمینی موشکی ایران را تخریب کردند تا نیروهای ایرانی در داخل این مراکز گرفتار شوند. همزمان، پهپادهایی که بر فراز این مناطق پرواز میکردند و جنگندههایی که در نزدیکی گشت میزدند، به محض شناسایی یک پرتابگر آماده حمله بودند.
اما اکنون، به گفته گراجفسکی، مهندسان ایرانی توانایی خود را در بازسازی سریع این ظرفیتها نشان دادهاند و موفق شدهاند پایگاههای مدفون را دوباره احیا و عملیاتی کنند. او میگوید: «این توان موشکی همچنان یک تهدید جدی باقی مانده است.»
تحلیلگران معتقدند تشخیص دقیق اینکه چه عواملی باعث حفظ کارایی نیروی موشکی ایران شده، دشوار است. برخی از این عوامل تنها برای طرفهای درگیر قابل مشاهده است؛ از جمله تغییرات فنی در تجهیزات یا تحولات مربوط به جنگ الکترونیک.
ایران همچنین از برخی کشورها، از جمله روسیه، اطلاعات هدفیابی و کمکهای ناوبری دریافت کرده است.
بیشتر بخوانید:آیا روسیه و چین باز هم پشت ایران را خالی کردهاند؟
از دیگر عواملی که میتواند بر میزان موفقیت حملات ایران اثر گذاشته باشد، میزان مصرف موشکهای رهگیر توسط آمریکا و متحدانش است. گزارشها حاکی از آن است که آنها در ماههای نخست جنگ بخش قابل توجهی از ذخایر موشکهای رهگیر خود را مصرف کردهاند.
جفری لوئیس، پژوهشگر مرکز مطالعات منع گسترش سلاحهای هستهای «جیمز مارتین»، به فایننشال تایمز میگوید: «ممکن است ما کمتر به سمت آنها شلیک کنیم و آنها نیز موشکهای دقیقتری شلیک کنند.»
او میافزاید ایران اکنون به نظر میرسد بیش از گذشته از ذخایر موشکهای مدرنتر خود استفاده میکند.
به گفته او، ایران کمتر از موشکهای قدیمی مبتنی بر مدلهای «اسکاد» شوروی یا «نودونگ» کره شمالی استفاده میکند.
لوئیس میگوید: «آن موشکها دقت بسیار پایینی دارند.»
به اعتقاد او، تغییر در نوع موشکهای مورد استفاده ایران میتواند بهطور طبیعی باعث افزایش دقت حملات شده باشد.
گراجفسکی معتقد است ایران احتمالاً اکنون از نتایج راهبردی بهره میبرد که در ابتدای جنگ برای هدف قرار دادن مراکز حیاتی دفاع موشکی دشمن اتخاذ کرده بود.
این اهداف شامل رادارها و سامانههای هشدار زودهنگام در اردن و کشورهای حوزه خلیج فارس بودند.
او میگوید: «ایران تلاش میکند توانایی طرف مقابل را برای رصد و رهگیری این موشکها مختل کند. قطعاً حملات اولیه به اهداف راهبردی، امروز برای تهران سودمند بوده است.»
جیم لامسون، تحلیلگر پیشین مسائل ایران در سازمان سیا هم به این رسانه بریتانیایی میگوید حملات مرگبار اخیر در اردن نشان میدهد ایران توانسته تعداد بیشتری از موشکهای خود را از سامانههای دفاعی آمریکا و کشورهای عربی عبور دهد.
او میگوید: «به نظر میرسد ایران در اردن موفق شده نفوذ بیشتری از سد سامانههای دفاع موشکی داشته باشد و همچنین دقت موشکهای بالستیک میانبرد خود را افزایش دهد.»
به گفته او، برنامهریزان نظامی آمریکا باید این فرض را در نظر بگیرند که ایران بر اساس تجربه جنگهای گذشته، هم در حوزه فنی و هم در حوزه تاکتیکی اصلاحات مهمی انجام داده است.
ایران که سالها تجربه جنگهای گذشته خود و همچنین عملکرد ارتش روسیه در اوکراین را مطالعه کرده، اکنون از اشتباهات گذشته درس گرفته است.
لوئیس میگوید ایران اخیراً تلاش کرده در ویدئوهای تبلیغاتی مربوط به پرتاب موشکها، محیط اطراف محل پرتاب را محو یا نامشخص کند تا شناسایی این مکانها برای تحلیلگران خارجی دشوارتر شود.
او همچنین میگوید تصاویر منتشرشده نشان میدهد نیروهای ایرانی اکنون برای شلیک، فاصله بیشتری از پایگاههای زیرزمینی خود میگیرند.
لوئیس میافزاید: «آنچه مشاهده کردهایم، تطبیقپذیری ایران است.»
او توضیح میدهد که برخلاف گذشته، نیروهای موشکی ایران دیگر پیش از شلیک، پوشش گیاهی محل را بهطور کنترلشده آتش نمیزنند؛ اقدامی که در درگیریهای قبلی باعث میشد محل پرتاب راحتتر شناسایی شود.
در همین حال، فرزین ندیمی، کارشناس امور نظامی ایران در مؤسسه واشنگتن به این رسانه میگوید نیروهای موشکی ایران در دور اخیر درگیریها آنقدر به توانایی خود اطمینان داشتهاند که برخلاف گذشته، پرتابهای خود را در روز انجام دادهاند و صرفاً به تاریکی شب متکی نبودهاند. چرا پرتابهای موشکی ایران دقیقتر شده است؟
لامسون معتقد است عملکرد اخیر ایران حاصل «مجموعهای از عوامل» است.
به گفته او، ایران احتمالاً زمانبندی استفاده از سامانههای مختلف خود را نیز بهینه کرده و پهپادها و موشکهای کروز کندتر را بهصورت هماهنگ با موشکهای بالستیک سریعتر به کار گرفته است.
به گفته تحلیلگران، همچنین ممکن است هماهنگی میان ارتش متعارف ایران و سپاه پاسداران نسبت به گذشته بیشتر شده باشد.
گراجفسکی میگوید نشانههایی وجود دارد که بر اساس نوع حملاتی که هر نیرو مسئولیت آنها را بر عهده میگیرد، ارتش جمهوری اسلامی نقش پررنگتری در عملیات پهپادی پیدا کرده است.
تحلیلگران در عین حال تأکید میکنند حتی در مواردی که موشکها به ساختمانها یا پایگاههای نظامی اصابت کردهاند، مشخص نیست هدف اصلی ایران دقیقاً چه بوده است.
پایگاههای آمریکا بسیار گسترده هستند و حتی اگر یک موشک چند صد متر از هدف اصلی منحرف شود، ممکن است همچنان به ساختمان دیگری در همان پایگاه برخورد کند.
ایران اعلام کرده است از موشکهایی مانند خیبرشکن استفاده میکند که در مرحله نهایی پرواز، توان مانور دارند.
این ویژگی رهگیری آنها را برای سامانههای دفاع موشکی که هم ذخایرشان کاهش یافته و هم برخی رادارهایشان آسیب دیده، دشوارتر میکند.
لامسون میگوید: «وقتی این مانورهای پایانی با عوامل دیگر ترکیب شود، میتواند اثربخشی موشکها را افزایش دهد؛ بهویژه اگر رادارها و سامانههای دفاع موشکی نیز تضعیف شده باشند.»
فایننشال تایمز نوشته اکنون آمریکا با یک معضل راهبردی روبهرو است.
ایران همچنان نیروی موشکی قدرتمندی در اختیار دارد که میتواند برای پاسخ به هرگونه حمله مورد استفاده قرار گیرد.
به گفته تحلیلگران، مهار این توانایی مستلزم آن است که آمریکا دامنه عملیات نظامی خود را گسترش دهد.
فرزین ندیمی میگوید: «دفاع در برابر موشکهای بالستیک هنگام رسیدن به هدف یا در مرحله نهایی پرواز، روزبهروز دشوارتر میشود.»
او میافزاید: «در نهایت، آمریکاییها به این نتیجه خواهند رسید که باید منابع بیشتری را برای شکار پرتابگرها و پایگاههای موشکی ایران اختصاص دهند.»
به اعتقاد ندیمی، تحقق این هدف احتمالاً نیازمند بازگشت اسرائیل به میدان نبرد خواهد بود.
تحلیلگران میگویند موشکهایی که اخیراً اردن را هدف قرار دادند، احتمالاً از حوالی تبریز در شمالغرب ایران شلیک شدهاند؛ منطقهای که اسرائیل پیشتر در آن عملیات نظامی انجام داده بود.
ندیمی میگوید: «حضور اسرائیل ضروری است. انجام چنین عملیاتی بسیار دشوار است و مشارکت کشوری با توان نظامی اسرائیل اهمیت حیاتی دارد.»
با این حال، بازگشت اسرائیل به درگیری، خود میتواند پیامدهای تازهای به همراه داشته باشد و گسترش جنگ احتمالاً آمریکا را مجبور خواهد کرد تعداد بیشتری موشک رهگیر مصرف کند.
به اعتقاد تحلیلگران، قدرت آتش اسرائیل در هفتههای نخست جنگ توانست تهدید موشکی ایران را تا حدی مهار کند، اما نتوانست آن را بهطور کامل از بین ببرد.
ندیمی در پایان میگوید: «ایران کشور بسیار بزرگی است و پیدا کردن پرتابگرهای موشکی آن، مثل پیدا کردن سوزنی در انبار کاه است.»
