نکته جالب توجه اینجاست که روزنامههای نزدیک به حزب حاکم ترکیه، به جای انعکاس دیدگاههای مقامات عالی قبرس ترک، سراغ طرح نظرات وزرا و افرادی رفتهاند که درست مانند ترکیه به دنبال شعار استقلال طلبی و تجزیه جزیره هستند و در سخنان خود، به دبیرکل سازمان ملل، هشدار دادهاند.
روزنامه آکشام گازته چاپ آنکارا، به جای آن که دیدگاههای طوفان ارهورمان رئیس قبرس ترک یا نخست وزیر و رئیس پارلمان را بازتاب دهد، سراغ ارهان آریکلی وزیر امور عمومی و حمل و نقل جمهوری ترک قبرس شمالی رفته است.
آریکلی، هم به روزنامه آکشان و هم به شبکه تلویزیونی TGRT Haber ترکیه گفته «مدل فدراسیون و راهکارهای مشابهی که گوترش به دنبال آن است، به درد ما نمیخورد. اگر مدل فدراسیون را دوباره روی میز بگذارید، واکنش ما بسیار شدید خواهد بود».
آریکلی گفت: «گوترش تنها ۶ ماه از دوره ریاست جمهوریاش باقی مانده است و در حالی که مناطق و کشورهای بحرانزده زیادی در جهان وجود دارد و در چندین شهر جهان خون ریخته میشود، او همه آنها را رها کرده و به جزیره ما آمده تا بار دیگر مأموریت میانجیگری بین جمهوری ترک قبرس شمالی و قبرس جنوبی را بر عهده بگیرد، جایی که صلح و آرامش به مدت ۵۲ سال بدون خونریزی برقرار بوده است».
این سخنان آریکلی، حاکی از دو واقعیت مهم است: اول این که در شرایطی که طوفان ارهورمان رئیس جدید قبرس ترک، با شعار کنار نهادن آرمان استقلال و دفاع از فدرالیسم به پیروزی ۶۳ درصدی رسید، وزیر حمل و نقل صد و هشتاد درجه مخالف او صحبت میکند و در صف سیاستمداران ترک جزیره، شکاف وجود دارد. نکته دوم اینجاست که دولت اردوغان و حزب عدالت و توسعه، نظرات آن دسته از سیاستمداران ترک جزیره را بازتاب میدهد که همچنان خواهان آرمان استقلال و تجزیه هستند.
چرا ترکیه از گوترش حمایت نکرد؟
یکی از مهمترین نگرشها و ارزیابیهای دولت اردوغان و تیم سیاست خارجی او، اشاره به زمان ماموریت آنتونیو گوترش است.
آنان میگویند، فقط ۶ ماه به پایان دوران دبیرکلی گوترش در سازمان ملل متحد باقی مانده و او میخواهد با گشودن گره قدیمی قبرس، افتخاری برای خودش دست و پا کند. ولی اگر طرف ترک، مذاکرات را کش بیاورد، حل مساله به دوران دبیرکل بعدی موکول خواهد شد و در این شرایط، باز هم میتوان بر آرمان استقلال ترکهای قبرس، پافشاری کرد.
با وجود مخالف خوانی ترکیه، آنتونیو گوترش، اولین دبیرکل سازمان ملل بود که پس از ۱۶ سال با هدف آغاز یک فرآیند راهحل جدید از جزیره قبرس بازدید کرد.
او جلسات جداگانهای با نیکوس کریستودولیدس رئیسجمهور قبرس و طوفان ارهورمان رهبر دولت ترکنشین در شمال قبرس داشت و پس از آن یک جلسه سهجانبه برگزار کرد. گوترش همچنین جلسات گستردهای با نمایندگان جامعه مدنی و مقامات سازمان ملل در جزیره برگزار کرد.
گوترش در کنفرانس مطبوعاتی خود توضیح داد که سازمان ملل متحد به کار خود برای دستیابی به یک راه حل جامع و پایدار در این جزیره ادامه خواهد داد و طرفین اراده خود را در این راستا ابراز کردهاند.
او اعلام کرد که دو طرف در جزیره و کشورهای ضامن، ترکیه، انگلیس و بریتانیا، بر سر یک کنفرانس جدید با فرمت ۵+۱ توافق کردهاند.
با این حال، تأکید کرد که چنین جلسهای تنها در صورتی میتواند برگزار شود که طرفین در «اقدامات اعتمادساز، روششناسی و مسائل اساسی» پیشرفت کنند.
او بدون تعارف گفت: «من نمیخواهم جلسات ۵+۱ بیشتری برگزار کنم که نتیجهای نداشته باشد. من میخواهم یک جلسه ۵+۱ موفق برگزار کنم که به یک راه حل منجر شود و از طرفهای قبرس ترکنشین و قبرس یونانینشین میخواهم برای کنارزدن بیاعتمادی، قدم بردارند».
دبیرکل در پاسخ به سوالی تأکید کرد که هنوز تاریخی برای این نشست جهت گردهم آوردن طرفین تعیین نشده و هیچ نشست ویژه قبرس در چارچوب مجمع عمومی سازمان ملل در ماه سپتامبر برنامهریزی نشده است.
یکی دیگر از عناصری که دبیرکل در کنفرانس مطبوعاتی خود به آن اشاره کرد، تأثیر منفی افزایش درگیریهای ژئوپلیتیکی و عدم قطعیتها در منطقه بر جزیره قبرس بود.
گوترش اظهار داشت که احتمال تشدید درگیریها در منطقه وجود دارد و هشدار داد که قبرس، در صورت نگشودن گرههای قدیمی، در برابر خطرات آسیبپذیرتر خواهد بود.
رسانههای ترکیه از این موضوع نیز خبر دادهاند که طوفان ارهورمان رئیس بخش ترک نشین شمال جزیره، در دیدار با گوترش، به صراحت از این موضوع اظهار نگرانی کرده که پروژه های تسلیحاتی رژیم صهیونیستی در جنوب قبرس، موجب نگرانی و افزایش خطر است و سکوت سازمان ملل و کشورهای منطقه در قبال این اقدامات خطرناک، پذیرفتنی نیست.
ارهورمان همچنین در کنفرانس مطبوعاتی اعلام کرد که اگرچه هیچ نتیجه مشخصی یا جلسه برنامهریزی شدهای وجود نداشت، اما نسبت به قبل از سفر گوترش، امیدوارتر است.
ارهورمان به استفاده گوترش از اصطلاحات اقدامات اعتمادساز و روششناسی و تأکید او بر «مذاکرات نتیجهمحور» به عنوان دلایل این امر اشاره کرد.
وی از این موضوع نیز خبر داد که طرفین، جلسه با گوترش را با مجموعهای تعهد و «تکالیف» ترک کردند و طرف ترک مصمم به اجرای نقشه راه برای آمادهسازی کنفرانس ۵+۱ است.
این سخنان در حالی بیان شده که گزارشها در مطبوعات قبرس یونانینشین ادعا میکند که هولگین کوئلار پیشنویس یک طرح را برای نزدیکتر کردن طرفین به یک راهحل فدرال تهیه کرده و این طرح شامل اقدامات دوره انتقالی است.
از دیگر سو، کریستودولیدس رئیس جمهور قبرس، در بیانیهای کوتاه به مطبوعات خاطرنشان کرد که مذاکرات به طور مثبت به پایان رسیده و مهم است که همه طرفها برگزاری جلسه ۵+۱ را تأیید کرده باشند.
وی اعلام کرد که یک جلسه فراگیر برای پیشبرد اهداف فرآیند کرانس مونتانا که در سال ۲۰۱۷ برگزار شد، اما با موفقیت به پایان نرسید، مفید خواهد بود و افزود که این ایده در جلسات او با گوترش و نماینده شخصی او نیز مطرح شده است.
کریستودولیدس همچنین اعلام کرد که از نظر او، روشن شدن نقش اتحادیه اروپا در روند آینده مثبت است و رافائل فیتو، نماینده ویژه جدید اتحادیه اروپا در قبرس، نیز این هفته به این جزیره خواهد رسید.
با این حال، طرف ترکیهای، مشارکت اتحادیه اروپا در این روند را مثبت نمیبیند و خاطرنشان میکند که بروکسل مدتها پیش، بیطرفی خود را در مورد مسئله قبرس از دست داده است.
وزارت امور خارجه ترکیه نیز با انتشار بیانیهای، جلسات گوترش در این جزیره را ارزیابی کرد.
آنکارا با ستایش از تلاشهای گوترش اعلام کرد: «بار دیگر تأکید میکنیم که چشمانداز راهحل محقق نخواهد شد مگر اینکه طرف یونانینشین قبرس موضع سازشناپذیر خود را تغییر دهد و اقدامات خود را که بر امنیت منطقهای تأثیر منفی میگذارد، متوقف کند. میتوان به راهحلی بر اساس برابری حاکمیت و جایگاه بینالمللی برابر مردم ترکنشین قبرس دست یافت».
در پایان باید درباره نقش ترکیه و مواضع این کشور در پرونده قبرس گفت: آنکارا به شکلی زیرکانه به مذاکراتی ادامه میدهد که خودش هم اعتقادی به مبانی اولیه آن ندارد و همچنان استقلال ترکها در شمال جزیره را به عنوان امری مهم قلمداد میکند. با این حال، میز را ترک نمیکند و نمیخواهد مسئول شکست کامل روند صلح شناخته شود. آنکارا در این شرایط، نیم نگاهی به اندیشکدهها و تحلیلگران اروپایی دارد که معتقدند: «راهحل دو دولتی غیر واقعی و غیرقابل قبول است و با طعنامههای سازمان ملل و چارچوب اتحادیه اروپا تضاد دارد و باید از مدل فدرالی حمایت کرد».
اما در مقابل، ترکیه به رویکرد برخی تحلیلگران آمریکایی و انگلیسی مینگرد که معتقدند: «۵۰ سال تقسیم و فاصله بین شمال و جنوب جزیره قبرس، حضور نظامی ترکیه و ساختارهای جداگانه اداری، باعث شده بازگشت به گذشته بسیار دشوار باشد و بنابراین باید مدلهای خلاقانهتری بررسی شود».
در هر حال، آنکارا دیگر قبرس را فقط به عنوان یک مسئله تاریخی نمیبیند: قبرس برای ترکیه بخشی از معماری قدرت در شرق مدیترانه است. بنابراین، تا زمانی که ترکیه احساس کند روند موجود به سود آن است، احتمالاً عجلهای برای یک مصالحه بزرگ نخواهد داشت.
دست کم در ۱۵ سال اخیر، تغییر مهمی در رویکرد سیاسی دولت ترکیه به پرونده قبرس، به وجود آمده است.
اگر زمانی قبرس فقط یک مسئله قومی بود، امروز یک مسئله ژئوپولیتیکی است. چرا که گاز شرق مدیترانه، مسیرهای انتقال انرژی و رقابت ترکیه، رژیم اسرائیل، مصر و یونان باعث شده حل قبرس اهمیت بیشتری پیدا کند و آنکارا استدلال میکند که بدون حل مسئله قبرس، هیچ معماری انرژی پایدار در شرق مدیترانه شکل نمیگیرد.
اما ترکیه در عین حال، دو چالش بزرگ دارد: اول این که اختلاف بر سر قبرس، به روابط ترکیه و اتحادیه اروپا لطمه زده است. دوم این که ارهورمان، ادامه دهنده راه رئوف دنکتاش، ارسین تاتار و دیگران نیست و معتقد است که آرمان استقلال، برای ترکهای جزیره، حاصلی جز خسران و انزوا نداشته است.
او خواهان حفظ رابطه نزدیک با ترکیه است و امنیت جامعه ترک قبرس را مهم میداند. اما در عین حال، معتقد است سیاست جدایی دائمی، هزینههای زیادی برای ترکهای قبرس ایجاد کرده و مسئله را بیشتر از زاویه حقوق سیاسی، رفاه اقتصادی و آینده نسل جوان ترک قبرس میبیند.
