به گزارش اطلاعات آنلاین، مرتضی نیداوود در سال ۱۲۷۹ در خانوادهای یهودی و دوستدار موسیقی در تهران (و به روایتی اصفهان) به دنیا آمد. استعداد او در کودکی نمایان شد، اما پدرش «بالاخان» که خود با تار و تنبک آشنا بود، در ابتدا با پیگیری حرفهای موسیقی توسط مرتضی موافق نبود و او را در مدرسه «آلیانس» ثبتنام کرد. با این حال، اشتیاق بیحد مرتضی، پدر را مجاب کرد تا او را نزد رمضان ذوالفقاری (از شاگردان آقا حسینقلی) ببرد. نیداوود پس از هفت ماه آموزش نزد ذوالفقاری، به محضر آقا حسینقلی راه یافت و دو سال و نیم از تعالیم او بهرهمند شد. سپس برای تکمیل ردیف و نوازندگی تار به شاگردی درویشخان درآمد؛ استادی که به شاگردان ممتازش نشانهای تبرزین میداد و نیداوود موفق شد هر سه نشان برنزی، نقرهای و طلایی او را دریافت کند.
هنوز ۱۸ سال نداشت که درویشخان او را شایسته استقلال و دایر کردن کلاس دانست. پس از درگذشت نابهنگام درویشخان، نیداوود کلاسی به نام «درویش» در کوچه بانک (خیابان فردوسی) تأسیس کرد و آموزش شاگردان استادش را پی گرفت. شاگردان برجستهای چون قمرالملوک وزیری، ارسلان درگاهی و فرهنگ شریف حاصل همین دوران تدریس بودند. آشنایی او با قمرالملوک وزیری در یک محفل خصوصی، به کشف یکی از بزرگترین آوازخوانان تاریخ ایران انجامید؛ همکاری مستمری که از سال ۱۳۰۶ به بعد، با همراهی تار مرتضیخان و صدای قمر، ماندگارترین آثار آن عصر را رقم زد.
دیدگاهها و انتقادها
نیداوود در مصاحبههای خود درباره چگونگی شکلگیری تصنیف «مرغ سحر» میگوید که این آهنگ نهچنان شاد است و نه غمانگیز و ملودی آن سوژهای ویژه برای او بوده است. او اشاره میکند که برای سرودن شعر، بیش از ۲۰ بار آهنگ را برای ملکالشعرا بهار نواخته تا بهار بتواند دقیقاً در قالب همان ملودی، شعر معروفش را بسازد. نیداوود با تحسین بهار یادآور میشود که او و درویشخان معمولاً شعر و آهنگ را با هم میساختند و پس از شیدا، بهترین تصانیف را به یادگار گذاشتند.
او همچنین دیدگاهی تأملبرانگیز درباره موسیقی جاز و مقایسه آن با موسیقی اصیل داشت. به باور نیداوود، جاز موضوع و فرم دیگری دارد و شاید به مفهوم سنتی «موسیقی» نباشد، اما وجود آن را لازم میدانست؛ چراکه معتقد بود حضور موسیقی جاز باعث میشود جلوه و عمق موسیقی اصیل و سنتی ما بیشتر به چشم بیاید. با این حال، او از شتابزدگی در ساخت تصانیف مدرن و ناهماهنگی شعر و آهنگ انتقاد میکرد؛ جایی که آهنگی شاد و ششوهشت با شعری پر از گلایه و بدبختی همراه میشد.
از دیگر انتقادهای جدی نیداوود، رفتار برخی نوازندگان در اجرای موسیقی سنتی بود. او از نواختن تنبک و چهارمضرابهای طولانی در میان آواز گله داشت و آن را نوعی بیاحترامی به کلام بزرگانی چون حافظ و سعدی میدانست. به اعتقاد او، هدف از چهارمضراب صرفاً تجدید نفس خواننده در مهلتی کوتاهمدت (در حد نیم دقیقه) است و کوبیدن تنبک وسط شعر اصالت کار را مخدوش میکند.
نیداوود که عشق به موسیقی را با جمله «با خون اندرون شد و با جان بدر رود» توصیف میکرد، حتی در ۸۰ سالگی نیز روزانه ساعات طولانی تار مینواخت. او با اشتیاق فراوان، طی ۱۸ ماه حدود ۳۰۰ گوشه از ردیفهای موسیقی ایرانی را در رادیو ضبط کرد تا اثری جامع برای نسلهای بعد به یادگار بگذارد؛ هرچند همواره از پخش نشدن منظم این ضبطها از رادیو دلتنگ و گلهمند بود.
افسانه بلبل و دسته تار
یکی از خاطرات شنیدنی و شیرین نیداوود، پاسخ به شایعهای قدیمی در فرهنگ عامه بود. او میگوید در کودکی همیشه میشنید که میگفتند بلبل روی دسته تار استادانی چون داوود شیرازی یا آقا حسینقلی مینشیند، اما باور آن برایش سخت بود. تا اینکه شبی در باغ «صاحبجم» مشغول نواختن تار بود؛ باغی باصفا که بلبلی در آن شروع به خواندن کرد.
نیداوود تعریف میکند که بلبل روی دسته تار ننشست، اما روی شاخهای بسیار نزدیک قرار گرفت و با مضرابهای او به صورت سؤال و جواب، آواز سر داد. حاضران با اشاره از خواننده خواستند سکوت کند تا فقط صدای تار نیداوود و جواب بلبل شنیده شود. فردای آن شب، مردم دستبهدست میگفتند که بلبل روی دسته تار مرتضیخان نشسته است! نیداوود هرچه توضیح میداد که بلبل روی شاخه بوده نه دسته ساز، کسی باور نمیکرد. او در نهایت با لبخند یادآور میشود: «اگر تار را نرم بزنید و مضراب چکشی نزنید، بلبل نزدیک میآید؛ چراکه بلبل از ساز نرم بسیار خوشش میآید.»
استاد مرتضی نیداوود پس از سالها خدمت به فرهنگ و هنر ایران، سالهای پایانی زندگی در آمریکا گذراند و سرانجام در ۲ مرداد ۱۳۶۹ در ۹۰ سالگی در سانفرانسیسکو چشم از جهان بست.
